Qasym aǵa! О́mirinde pendeshilikten ada, sheshensip kózge túsýden aýlaq, qashan kórseń de qarııalylyqty qadir tutyp, aqsaqaldyqqa adal bolyp júrgen jan ol. Bul kisiniń osy qasıetterin kórgende: «Sóz etkeli otyrǵan keıipkerimizdiń boıyndaǵy mundaı turaqtylyq pen birqalyptylyqtyń syry nede?» degen suraq keledi kókeıimizge. Kezinde osyǵan jaýap izdep, «Degdar» atty portrettik ocherk pen «Bir ómirdiń úsh beti» degen maqala jazǵanymyz bar. Biraq sol týyndylarymyzdyń ózinde aǵamyzdyń bolmys-bitimin tolyq ashyp bere aldyq deı almaımyz. Sondyqtan joǵarydaǵy jazbalarymyzdyń «kem-ketigin» tolyqtyrý retinde osy ǵazız jan jóninde qolymyzǵa qaıta qalam alyp otyrmyz. Maqsat: ómir degen uzaq jolda kórgeni kóp, qym-qýyt myna tirshilikte jıǵan tájirıbesi mol, HH jáne HHI dep atalatyn qos ǵasyrdaǵy kúrdeli oqıǵalarǵa kýáger onyń ár kezderi bizderge aıtqan sırek jaıttarǵa toly sózderin búgingi urpaqqa esh qospasyz jazyp, jetkizý.
... 2015 jyldyń 9 mamyry. Jeńis kúni ǵoı bul. Mine, osy merekege oraı Qasym aǵa ekeýmiz Taıtóbe aýylyna keldik. Aýdan ákimi orynbasarynyń sózine qaraǵanda, bizdiń munda shaqyrylýymyzdyń sebebi 1937–1939 jyldary osyndaǵy Rahań, Rahymjan Qoshqarbaev oqyǵan mektep-ınternat úıi qabyrǵasyna ilinetin eskertkish taqtany ashýǵa qatysý eken. Atalǵan is-shara saltanatty túrde bastalyp, oıdaǵydaı aıaqtalǵan soń, qaıtýǵa jınaldyq. Kólikti otaldyryp, aýyl shetindegi tasjolǵa ilige bergenimizde, máshınedegi radıoqabyldaǵyshtan 1969 jyly ómirge kelip, sodan beri Jeńis kúnderinde aıtylýy dástúrge aınalyp ketken «Tyrnalar» ániniń bastalǵany... Tyńdap kelemiz. Sózin aqyn Rasýl Ǵamzatov jazyp, ánin kompozıtor Iаn Frenkel shyǵarǵan onyń sazy muńdy, zarly, mazmuny tereń oıǵa qurylǵan týyndy ekeni kópshilikke belgili. О́ıtkeni ony keshegi keńestik keńistik elderi men búgingi TMD jurtshylyǵy jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyttan beri tyńdap kele jatqanyn joǵaryda aıtyp óttik. Al týyndynyń taqyryby ... Mazmuny... Shyǵarmaǵa ózek bolǵan oqıǵa... Ony bul jerde qaıtalap aıta ketpeske bolmaıdy. Sebebi kólik ishinde oıda joqta týyp ketken aldaǵy áńgimemiz osyǵan baılanysty bolǵaly tur.
Oqıǵa 1941–1945 jyldary Kavkazdyń taýly Osetııa aımaǵynda bolypty. Ondaǵy Dzýarıkaý qystaǵyndaǵy Asahmet Gazdanov degen qarttyń jeti er balasy bar eken. Bári shetinen eńbekqor, ónerpaz, erjúrek jigitter edi deıdi búginge jetken derekter. Oǵan dálel: bireýi traktorshy, ekinshisi skrıpkashy, úshinshisi shabandoz, tórtinshisi muǵalim, besinshisi agronom, altynshysy kýrsant, jetinshisi orta mektepti ozat oqyp bitirgen bozbala eken. Soǵys bastalǵanda, mine, solardyń bári áskerge shaqyrylyp, maıdanǵa attanady da... Onyń arty qaraly habarlarǵa ulasady. Birinshi bolyp oqqa ushqan 1941 jyly Máskeý qorǵanysynda júrgen Maharbek edi. Sodan soń, Dzýarıkaý qystaǵyna 1942 jyly Sevastopol úshin bolǵan urysta Magomed pen Hodjısmal qaza tapty degen qara qaǵaz keledi. Al 1943 jyly Novoreseıdi azat etýde jeti aǵaıyndylardyń ortanshysy Dzarahmettiń opat bolǵanyn estigende, tórt birdeı ulynyń qaıǵysyna shydaı almaǵan Tasso ana bárinen baz keship, baqılyqqa attanady. Osydan keıin 1944 jyly Sozyrko, odan kóp keshikpeı Hasanbek Ýkraına men Belorýssııada kóz jumyp, Gazdanovtar otbasy taǵy qaıǵydan qan jutady. Jeńis kúni jaqyndaǵan 1945 jyly... Iá, sol jyly... Aýyr jaralanyp, Rıga gospıtalinde demi úzilgen Shámilge baılanysty qara qaǵaz kelgende, betin basa óksip jylaǵan hat tasýshy qyz ony aparýdan bas tartady. Sonda ujymshar bastyǵynyń ótinishi boıynsha azaly habardy estirtýdi qystaqtaǵy qarııalar óz moınyna alady. Mine, sol kezde úıine qaraı bettep kele jatqan jasy úlkenderdi kórgen Asahmet aqsaqal tereń bir kúrsinedi de, ah urǵan ókinishpen kelmestiń kemesine minip kete barady.
... 1960 jyly Jeńis merekesi kezinde Dzýarıkaý qystaǵynyń turǵyndary adamgershilik turǵysyndaǵy ımandy bastama kóteredi. Ol on ekide bir gúli ashylmaı, ómirden qyrshyn ketken jerlesteri, aǵaıyndy jeti jigitke arnap eskertkish turǵyzý jónindegi oı edi. Bul usynys 1963 jyly júzege asady. Memorıaldyń tómengi bóliginde aýyr qaıǵydan eńsesin kótere almaı, basyn qabyrǵaǵa súıegen Tasso ana men qan maıdanda qaza tapqan onyń jeti ulynyń kók júzinde tyrnalar bolyp irkes-tirkes ushyp bara jatqany beınelengen.
Eskertkishtiń ashylýyna qatysyp, bir otbasynyń basyndaǵy tragedııalyq oqıǵa tarıhyn estigen aqyn Rasýl Ǵamzatov úlken tolǵanysqa berilgen kúıi «Tyrnalar» atty óleń jazady. Naým Grebnevtiń aýdarmasyndaǵy ol týyndyny ózi qatty aýyryp júrse de, ómirinde soǵys órti óshpesteı iz qaldyrǵan ánshi Mark Bernes oqyp, kompozıtor Iаn Frenkelge án shyǵarýdy ótinedi. Kóp uzamaı ol tapsyrma oryndalyp, sóz etpek bolyp otyrǵan mýzykalyq shyǵarmanyń vokalızdik nusqasy daıyn bolady. Sol ýaqytta onymen tanysqan ánshiniń kóńili bosap, kózine jas alady. Demek Iаn Frenkeldiń bul týyndysy sentımentaldyqtan ada, emosııalyq sezimderge de onsha kóp boı aldyra qoımaıtyn Mark Bernestiń kóńilinen shyqqany ǵoı. Sodan kópten beri aýrý meńdep júrgen maıdanger ánshi stýdııaǵa balasynyń súıemeldeýimen kelip, atalǵan shyǵarmany kóńil tolqytarlyq keremet únmen oryndaıdy da kóp uzamaı qaıtys bolady.
– Iá, bul án 70–80-jyldary efırdi jıi terbep, tarıhy da gazetterge kóp jazyldy ǵoı, – dedi kólik ishindegi radıoqabyldaǵyshtan tógilgen «Tyrnalar» sazy aıaqtala bergende rýldegi Qasym aǵa. – Kavkazdaǵy eleýsizdeý bir shaǵyn qystaqtan soǵysqa ketken jeti jigittiń úıine tiri oralmaýy... Bul endi sumdyq oqıǵa. Esińde júrsin, qalqam... Dál joǵarydaǵydaı jeteý bolmaǵanymen, bir áke-shesheden týyp, erjetip, Batystaǵy qan qasapqa attanǵan bes bozdaqtyń elge qaıtpaǵan jaǵdaıyn óz basym óte jaqsy bilemin. Bul – osy jerden 20 shaqyrym jerdegi Shalqar aýylynda bolǵan oqıǵa. Baryp kóremin deseń aparaıyn.
Myna sózge eleń etken men basymdy ızedim. Kóligin ońtústik batysqa burǵan aǵamyzdyń sózine qaraǵanda, bul derekke ol kisi 1969 jyly kezigipti. Sol ýaqytta Jeńistiń 25 jyldyǵy jaqyndap kele jatady. Osyǵan baılanysty Shalqar keńsharynyń dırektory bolyp júrgen Qasekeńe aýdannan pármen keledi. Ol «Esh nárse umytylmaıdy, eshkim de umyt qalmaıdy» degen oblystaǵy bastamaǵa sáıkes 1941–1945 jyldary osy aýyldan maıdanǵa attanyp qaza tapqan Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jaýyngerlerine arnap 1970 jyldyń 9 mamyryna deıin eskertkish-memorıal turǵyzý jumysy eken. Tapsyrmany oryndaýǵa qyzý kirisken keńshar qyzmetkerleriniń jedel is-qımyly arqasynda aldymen oblystyq áskerı komıssarıat arhıvinen alynǵan jerles maıdangerler tizimi daıyn bolady. Qasym aǵa, mine, solarǵa zer salyp qarap otyrsa, Shahmanov T., Shahmanov Q., Shahmanov H., Shahmanov B., Shahmanov A. degen famılııalardy kóredi. Anketalaryna úńilse, bári bir úıdiń perzentteri. Bári de soǵysqa deıin osynda túrli jumys istegen. Batystaǵy zulmat bastalǵanda olar alǵashqy kezekte áskerge shaqyrylyp, maıdanǵa attanǵan. О́kinishtisi, bireýi de sol ot keshýden qaıtpaı, opat bolǵan. «Áke-shesheleri tiri me? Týǵan-týystarynan kim bar?» dep aýyldyq keńes hatshysy arqyly izdettirse, ata-analary 1933 jylǵy ashtyqta kóz jumypty. Ol tútinnen tek Kúlásh atty jalǵyz qyz qalǵan eken. Baryp jolyqsa, sol kezderi 50-ge kelip qalǵan álgi apaı maıdannan qaıtpaǵan bes bozdaqtyń týǵan qaryndasy bolyp shyǵady. Osynyń bárine tolyq kóz jetkizip, anyqtaǵan keńshar dırektory Qasym aǵaǵa kenet bir oı keledi. Ol bolashaqta boı kóterýge tıis eskertkishti týǵan aǵalarynyń úlkenin soǵysqa shyǵaryp salyp turǵan Kúláshtiń 17 jastaǵy boıjetken qyz beınesindegi sılýetimen astastyra otyryp jasaý ıdeıasy edi. Oblys ortalyǵy Selınogradtan shaqyrtylǵan músinshi-arhıtektorlardan turatyn shyǵarmashylyq top muny kup kórip, kelisedi. Sóıtip, 1969 jyldyń jeltoqsanynda qolǵa alynǵan memorıaldy keshen 1970 jylǵy 9 mamyrda bitip, Jeńis kúni saltanatty túrde ashylady.
Áńgime ıesi joǵarydaǵy sózin aıaqtaǵanda, Shalqar aýyly da kóringen edi. Kóp uzamaı biz ondaǵy ortalyq kóshege burylyp, jasyl jelekti parkke de kelip jettik. Qarap turmyz, mundaǵy eskertkish, onyń quramdas bóligi bolyp tabylatyn stela, panno – bári-bári Qasekeńniń jolda kele jatyp aıtqanyndaı kórinisti saqtap tur. Osylardyń ishinde mármár tasqa qashap jazylǵan maıdangerler tizimi anadaıdan kórinedi. Olardy oqyp, tanysqanda mynaǵan kóz jetkizdik. Soǵysqa ár úıden attanyp, qaıta oralmaǵandardyń deni bir-bir, ara-tura eki jáne úsh jaýynger bolyp keledi de, tek bir jerde ǵana bir tútinnen bes bozdaqtyń sheıit bolǵany kórsetilgen. Ol joǵaryda sóz etken aǵaıyndy Shahmanovtar bolyp shyqty. «Kókteı solyp, qyrshynynan qıylǵan qaıran qandastar-aı... – dedim ishimnen. – Jandaryń jánnatta bolsyn!..»
– Buryn osyndaı jaǵdaıdy kórip pe ediń, qaraǵym? – dedi oılanyp turǵan maǵan qaraǵan Qasym aǵa.
– 1980 jyly, – dedim men ol kisige, – redaksııa josparynda turǵan «Aýylǵa qaıtpaı qalǵan alpys bozdaq» degen maqalama derekter izdestirip, Jambyl, Taldyqorǵan, Qaraǵandy, Semeı oblystaryn aralaǵanmyn. Sonda olardaǵy aýyldarda boı kótergen obelısk, stelalardan maıdannan tyldaǵy óz úılerine qaıtpaı qalǵan eki, keıde úsh jaýyngerdiń aty-jónin kezdestirgenim bar. Al bir úıden opat bolǵan bes adamdy alǵash ret kórip turmyn.
– Endeshe, – dedi áńgime ıesi. – Áriptesterińe aıt. Alda Jeńistiń 75,80 jyldyǵy kele jatyr ǵoı. Sonyń qarsańynda aýyl-aýyldaǵy 60–70–80-jyldarda ornatylǵan obelıskilerge nazar aýdaryp júrsin. О́ıtkeni olardyń qabyrǵalaryndaǵy tizimderde kóp taǵdyr bar. Solardan R.Ǵamzatov pen Iа.Frenkeldiń «Tyrnalar» týyndysyna uqsas taqyryp tabylýy ǵajap emes. Bul – meniń ótinishim ári amanatym.
* * *
... 2021 jyldyń kúzi edi. Atbasardaǵy ólketaný murajaıyn kórip bolyp, qalany aınalyp ótip kele jatqanbyz. Kenet shyǵa beristegi musylman zıratyn kózi shalyp qalǵan Qasekeń avtokóliginiń jyldamdyǵyn báseńdete bastady. Sóıtti de, ishteı kúbirlep, máshıne rýlinen bosaǵan oń qolymen betin sıpady. «Munda jaqyndaryńyzdyń biri jatyr-aý shamasy. Duǵańyz qabyl bolsyn, aǵa», dedim bylaı shyǵa bere ún qatqan men ol kisige burylyp. «Joq, – dedi qarııa. – Basqa beıtanys adamdar, taǵdyrly jandar bular. О́tip bara jatyp kenet sol arýaqtardyń esime túskeni... Astanaǵa jetkenshe áli kóp ýaqyt bar ǵoı. Qajet deseń, osy jol ústinde saǵan muny áńgime retinde aıtyp berýime de bolady».
Men basymdy ızedim. Qasekeńniń sózine qaraǵanda, bul oqıǵa 1932 jylǵy asharshylyq kezinde bolypty. Sol jazdaǵy aptap kúnderdiń birinde Aıman atty qazaqtyń boıjetken qyzy ólmestiń qamy úshin aýyldan qalaǵa betteıdi. Biraq júre kele álsizdikten ál-dármeni quryp, jol ústinde esinen tanyp qulap qalady. Sol jerden ony daladan ken izdep júrgen geologter taýyp alyp, qostaryna ákeledi. Baǵyp-qaǵyp aıaǵyna turǵyzǵan soń, Vıktor esimdi top jetekshisi qyzǵa aspazdyq mindet júkteıdi. Sulýlyǵyna tánti bolyp, kóńil qosýǵa nıet bildiredi. Biraq boıjetken onymen otasa almaıtynyn, oǵan sebep dininiń bólek ekenin ashyq aıtady. Orys jigittiń apamyzǵa ǵashyq bolǵany sondaı, oılanyp-tolǵanyp júrip, bir sheshimge toqtaıdy. Ol óz dininen shyǵyp, súndetke otyrý edi. Jáne atyn ózgertip, esimin Musylmanbek dep qoıǵyzý bolatyn. Ýaqyt óte kele osylaı isteıdi de. Osydan soń Aıman apamyz ıslam dinin qabyldaǵan Vıktormen turmys quryp, 30–40-jyldary aqqýdyń kógildirindeı súıkimdi úsh qyz balanyń anasy atanady. Ǵajaby sol, shetinen sulý sol arýlardyń bári de keıin qazaq azamattaryna turmysqa shyǵyp, óz qandastarymyzdyń shańyraqtarynyń tútinin tútetedi. Al ata-analary she? Perzentteriniń joǵarydaǵydaı baqytty ómirin kórgen olar jańa biz janynan ótken Atbasardyń eski musylman zıratynda máńgilik uıqyda damyldap jatyr eken.
– Iá, mana osy jaıt esime tústi emes pe?.. – dedi áńgimesin aıaqtaǵan Qasym aǵa. – Aıtaıyn degenim, ýaqyt jeli alaǵaı da bulaǵaı soqqan ótken zamandarda talaı qıyn jaǵdaılar boldy ǵoı. Mine, sondaı kúrmeýi kóp kúrdeli kezdegi er-azamattarymyzdyń shúberekke janyn túıgen áreketterin bylaı qoıǵanda, tótennen kelgen zaýaldar áıel zatyna da ońaıǵa soqpaǵan. Ondaı sátterge arý apalarymyz ımanyn satpaı, aryn saqtaı bilgen. Zulmat ataýlynyń nebir túrine shydap, namysyn árdaıym joǵary ustaǵan. Oǵan máselen basyna kún týyp, jany qysylǵanda «jazmyshtan ozmysh joq» dep taǵdyr tálkegine boıusyna salmaı, óz oıyn ashyq aıtyp qarsylyq bildirgen joǵarydaǵy Aıman apamyzdyń ustanymy anyq dálel. Sol arqyly bul ǵazız jannyń bógde ulttyń ókilin óz dinine kirgizip shańyraq kóterýi, ózderinen órbigen urpaqtaryn da qazaq jurtynyń juraǵaty etýi – kim-kimge de úlgi-ónege.
– Al qazir she? – dedi osy araǵa kelgende shıryǵa ún qatqan aǵamyz. – Bárin joqqa shyǵarýdan aýlaqpyn. Biraq keıbir qyzdarymyz pravoslav, katolık bolyp ketkeli qashan. О́kinishtisi, ózderiniń osylaı istep shatasqandarymen qoımaı, ata-analarynyń da jadyn jaman ǵadettermen joıyp jatqandary shoshyndyrady. Olaı deıtinim, Pavlodardyń Moıyldy mańyndaǵy máńgúrttik. Osyndaǵy shıpajaıda em alyp jatqan kúnderimniń birinde janymdaǵylardan jaısyz habar estip: «Qoı, ne de bolsa baryp, anyq-qanyǵyna kóz jetkizeıin», dep sanatorııden edáýir qashyqtyqtaǵy qazaq zıratyna bet aldym. Sonda ne kórdim deısiń ǵoı. Beıittegi musylmandyq belgisi bar jarty aı beınesindegi qorshaýlarmen qabattasyp, hrıstıandyqty aıqyndaıtyn krest aıshyqty qadalardyń kózge shalynǵany... Júregim tas tóbeme shyqty. «Qudaı-aý, – dedim ishimnen kúbirlep. – Mynaý ne? Qazaq zıraty ataýlydaǵy buryn-sońdy kezdespegen sumdyq kórinis qoı bul». Shydaı almaı: «Áı, baýyrym, – dedim qaqpa túbinde otyrǵan kúzetshiden. – Mynaý ne masqara?» «Tańdanbańyz, – dedi ol. – Qabiriniń basyna krest qoıylǵan ana pravoslav marqum onyń irgesindegi musylmansha jerlengen qazaqtyń qudasy. Al baqılyqqa attanǵan myna katolık jigiti bizdiń ultymyzdyń qyzyna úılengen kúıeý bala». «Sonda muny oılap tapqan kim? Bulardy qazaqqa jegjatsyń dep hrıstıan zıraty qabyldamaı qoıǵan ba? «Joq, buǵan qyzdarymyz, jańaǵydaı jandarmen otasqan boıjetkenderimiz kináli, – dep short qaıyrdy sózin kúzetshi. – Solar ǵoı dini, dili bótendermen kóńil qosyp, jegjat-jurat taýyp júrgen. Oǵan quda-qudaǵıym men kúıeý balama jaqsy kórinemin dep jalpaqtaǵan oıy sholaq, aqyly az ata-analardy qosyńyz. Endi mine... Sonyń saldarynan ıslam dinin qabyldamaǵan olar munda aralas-quralas jerlenip jatyr».
Bar jaǵdaıdy kúzetshiniń sózinen estip, kóńilsiz kórinisti óz kózimmen kórgen men súleı-sopa kúıimde sostıyp turyp qaldym. Júregim qan jylap: «Qudaı-aý, – dedim. – Ábý Hanıfa mazhabyndaǵy atam zamannan bergi pátýa qaǵıdaty qaıda qaldy? Ýaǵyz aıtqysh ımam, molda, múrıtterden aıaq alyp júrgisiz meshit ne qarap otyr?»
Qasym aǵa osylaı dedi de, tereń kúrsindi. Sodan soń pedaldy qattyraq basyp, kólik jyldamdyǵyn arttyrýǵa kiristi. Ol kisiniń joǵarydaǵy aıtqan sózinen titirkengen men tereń oıǵa kettim. Oılanǵanym: jaman ádettiń jany siri ǵoı. Jáne qara kúıe sekildi juqqysh-aq. Tóńiregine tez tarap, jaıyla bastaıdy. Olaı deıtinim, joǵarydaǵy jaǵdaıdyń ýaqyt óte kele «jandanyp», beleń ala bastaýy. Oǵan dálel – Astana irgesindegi musylman zıratyndaǵy kórinis. Onda pravoslav belgisin bildiretin qıǵash kresti beıit tur. «Buryn joq edi. Taıaýda, osy úsh-tórt jyldyń muǵdarynda paıda boldy», deıdi zıratta jatqan arýaqtarǵa Quran oqýǵa kelip-ketip júrgen marqumdardyń jaqyndary. Apyrmaı deseńizshi... «Kápirstan qoǵamy» dep kústánalap júrgen keshegi keńestik kezde de mundaıdy kórmep edik. Ateızm dáýirlep turǵan ol ýaqytta Muhamedtiń dám-tuzy taýsylǵan úmbetteri men Isanyń kúni bitken másihteri máńgilik mekenderine bararda, oǵan bólek-bólek jol tartatyn. Al erkindikke ıe bolyp, táýelsizdikke qolymyz jetken myna zamanda... Adam túsinbeıtin nárse.
* * *
2023 jyldyń jazy. Qasym aǵanyń keshke jaqyn qalanyń Esil jaǵasynda serýendeıtini bar. Sony biletin men ol kisini jalǵyzsyratpaıyn degen oımen izdep baryp áńgimelesýdi ádetke aınaldyrǵanmyn. Sondaı bir kezekti júzdesýde: «Kelgeniń jaqsy boldy. Júr, men saǵan bir nárseni kórseteıin», dep ortalyq saıabaqqa qaraı alyp júrdi. Ondaǵy « Serýen» kópirine jetkenimizde: «Mynany qarashy, – dedi ondaǵy júrginshiler jolyn kórsetip. – Qazaq shańyraqty erekshe qurmetteıtinin óziń jaqsy bilesiń. Al endi sol kıeli múlik – ulttyq qundylyǵymyzdyń sulbasy munda aıaqqa basylyp, taptalyp jatyr. Muny ne dep túsinemiz?
Alǵashynda esh nárse túsinbedim. Sodan-soń jan-jaǵyma baıyptap qaraı bastadym. Sóıtsem, kópir ústi shańyraqtyń ártúrli kórinisimen áshekeılenip, joldyń móldir áınek qabaty sonymen órnektelipti. Al olardyń uzyna boıǵy jaqtaýynyń úsh jerine atalǵan freskalardyń «ulttar dostyǵy úshin jasalǵany» jóninde anyqtama jazylypty. Buǵan qaraǵanda myna «tirlik» Qazaqstan halqy Assambleıasy qalalyq fılıalynyń naýqandyq ıdeıasyna uqsaı ma, qalaı? Joq álde bul elordadaǵy sáýlet basqarmasynyń saýatsyz isi me? Shańyraq sulbasyn taptap, ústinen ıt jetektep, ishetin bótelkelerin óbektep ótip jatqan neshe túrli adamdar nópirine toly kópirdi «dostyq jolyna» aınaldyrsaq, jetisken ekenbiz.
– Shańyraqta, – dedi saıabaqtan shyǵyp kele jatyp Qasym aǵa. – Dúnıejúzindegi dinderge negiz bolǵan Táńirimizdiń alǵashqy nyshany bar. Dóńgelek, sheńber formaly ony álem dep túsingenimiz abzal. Kıiz úıimizdiń paıda bolýy bes myń jyldan asady. Osyny bilmeıtindikten, shańyraqty aıaqasty etip júrgenimiz mynaý.
Iá, aqsaqaldyń ýáji durys. Aıtarǵa sóz joq. Sebebi bile bilgenge shańyra – týǵan jer, Otan, el degen uǵym. «Shańyraq kóterdi» dep jatamyz. Bul – er jigittiń aýylǵa kelin alyp kelip, úı bolyp, otaý qurýy degen sóz. Al aqsaqaldar: «Shańyraqqa qara», dep nege aıtqan? Ol – aýyl úlkenderiniń astamsyǵan, artyq sóılep, jurtty kemsitken dóreki jandardy basyndyrmaı, tártipke shaqyrý tárbıesi. Sondaı-aq «Qara shańyraq – qara ormanymyz» deımiz. Ol – ata-baba ómirge kelgen úlken úı, urpaqtar ósip-óngen qasıetti kindik oshaq» degen maǵynany bildiredi. «Sonda, – deımiz-aý. – Qazaq shańyraǵynyń sulbasyn kópirdegi jolǵa tósep, taptasaq, kim bolǵanymyz?..
* * *
Joǵaryda kópti kórgen, ómirden túıgeni mol, parasatty jan Qasym aǵa Táýkenovtiń ár kezdegi bizge aıtqan áńgimeleriniń ishindegi úsheýin oqyrman nazaryna usynýdy jón kórdik. Bir ǵasyrǵa on jyly kem ǵumyr keship otyrsa da, aǵamyz áli tyń. Sergek. Aqyly aıqyn. Oıy ornyqty. Qımyly shıraq. О́mirge degen belsendi baǵdary óte joǵary. Muny ol kisiniń joǵarydaǵy sózderinde aıtylǵan iri másele, kesek pikir, tolymdy tujyrymdar anyq dáleldeıdi. Olardan biz aqsaqaldyń elimiz ben jerimizge súıispenshiligin kóremiz. Ulttyq qundylyqtarymyzǵa qatysty asyl qasıetterimizdi búgingi urpaq bilse, esinde ustasa degen tilegin uqqandaımyz. Sondaı-aq mazasyz júrek ıesi onyń elimizdiń erteńi qalaı bolady degen alań kóńilin ańǵaramyz. Sol úshin de osy maqalany jazyp, abyzdyń oı-pikirin jurtqa jetkizýdi jón kórdik.
Janbolat AÝPBAEV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
ASTANA