Álem qaqtyǵystan kóz ashpaı tur

Júzge jýyq eldiń tynyshtyǵy buzylǵan

Jýyrda Institute for Economics & Peace (IEP) halyq­ara­lyq saraptama ortaly­ǵy jahandyq beıbitshilik ındeksiniń (GPI) 18-basylymyn jaryqqa shyǵardy. Onyń qorytyndysyn qarasaq, 97 eldiń tynyshtyǵy buzylǵan. Ásirese Gaza men Ýkraınadaǵy soǵys jahan­dyq beı­bitshilik deńgeıiniń tómendeýine negizgi sebep bolyp otyr. Máselen, 2023 jyly shaıqasta qaza tapqandar sany 162 myńǵa jetken. Búginde 92 el óz shekarasynan tys qaqtyǵysqa qatysýǵa májbúr. Byl­tyr zorlyq-zombylyqtyń jahan­dyq ekonomıkalyq sal­dary 19,1 trln dollarǵa deıin ós­ken, bul álemdik IJО́-niń 13,5 pa­ıyzyn quraıdy. Qaqty­ǵystar úkimetter men kásiporyndar­ǵa aıtarlyqtaı qaýip tóndire­di. Qazir 108 el bes qarýyn saılap otyr. 110 mıllıon adam zorlyq-zombylyq qaqtyǵysyna baılanysty bosqyn atanǵan. Osy ýaqytta 16 elde jarty mıllıonnan asa bosqyn júr. Soltústik Amerı­kada zorlyq-zombylyq kóbeıgen.

Atalǵan basylymnyń máli­metine súıensek, kishigirim soıqan bolashaqta iri qaq­tyǵysqa aınalýy ábden múmkin. Mysaly, 2019 jyly Efıopııa, Ýkraına, Gaza sektory kishi­girim qaqtyǵys qataryna jatqyzylǵan. Álemdegi qyrǵı-qabaq oshaǵyndaǵy 162 myń ólim-jitimniń tórtten úsh bóligi Ýkraına men Gaza sektoryna tıesili. Olardyń jartysynan kóbi – Ýkraınanyń úlesinde, onda qaqtyǵys saldarynan 83 myń adam qaza bolǵan. Al 2024 jyldyń sáýi­rindegi jaǵdaı boıynsha Pales­tınada 33 myń adam ólimi tirkel­gen. Jalpy, osy jyldyń alǵash­qy tórt aıyn­da dúnıe­júzin­de qaqtyǵys saldaryn­an 47 myń adam ajal qushqan. Institute for Economics & Peace sarapshylarynyń aıtýynsha, eger dál osyndaı qarqyn osy jyldyń sońyna deıin saqtalsa, bul 1994 jyly Rýandadaǵy genosıdten keıingi qaqtyǵystan qaza tapqandardyń eń kóp sany bolmaq.

Zorlyq-zombylyqtyń ja­han­dyq ekonomıkalyq áseri 2023 jyly 19,1 trln dollardy nemese bir adamǵa 2 380 dollardy quraǵan. Qaqtyǵys nátıjesinde IJО́ shyǵy­ny 20 paıyzǵa artqan. Al beıbitshilikti saqtaýǵa bólingen shyǵyn jalpy 49,6 mlrd dollardy quraǵan, bul jalpy áskerı shyǵynnan 0,6 paıyzǵa tómen.

Álemdegi eń beıbit el

Islandııa 2008 jyldan beri álemdegi eń beıbitsúıgish el atanyp otyr. Odan keıin Irlan­dııa, Aýstrııa, Jańa Zelan­dııa, Sıngapýr kóshbasshylar bestigi­ne endi. Al Iemen álem­degi eń mazasyz elder reıtın­gin­de Aýǵanstandy almastyrdy. Budan soń Sýdan, Ońtústik Sýdan, Aýǵanstan, Ýkraına tur. Taıaý Shyǵys pen Soltústik Afrıka eń mazasyz aımaq bolyp qala beredi. Munda tynyshy qashqan álemdegi on eldiń tórteýi, sondaı-aq Sýdan men Iemen ornalasqan. Dese de, BAÁ aımaqtaǵy beıbitshilik deńgeıi joǵary el bolyp tur. Jalpy, keıingi 18 jylda beıbitshilikke nuqsan kelgenimen, 112 elde kisi óltirý deńgeıi tómendegen, 96 elde qylmys azaıǵan.

– Keıingi on jylda beıbit­shilik deńgeıi tómendedi. Biz qaqtyǵystyń rekordtyq sanyna, mılıtarızasııanyń ósýine, halyqaralyq strategııalyq básekelestiktiń shıelenisýine kýá bolyp otyrmyz. Qaqtyǵys álemdik ekonomıkaǵa teris áser etip, bıznes táýekelderi burynǵydan da kúsheıdi. Bul álemdik ekonomıkany álsiretedi. Sondyqtan barlyq eldiń úkimetteri men kásiporyndary kishi­girim qaqtyǵysty sheshýge kúsh salýy kerek. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtal­ǵanyna 80 jyl boldy. Qazirgi oryn alǵan daǵda­rysty sheshýge álemdik kóshbasshylar ınvestısııa salýdyń joldaryn qarastyrǵany durys, – deıdi Institute for Economics & Peace halyqaralyq saraptama ortalyǵynyń negizin qalaǵan atqarýshy tóraǵasy Stıv Kıllelı.

Eýropa eń beıbit aımaq bolyp qala beredi, biraq bıyl olardyń áskerı shyǵyn­y ózge jyldarmen salys­tyrǵan­da edáýir ósken. AQSh pen Kanada­da da zorlyq-zombylyq qylmysynyń kórsetki­shi­ne baılanysty beıbit jaǵdaı nasharlaǵan. Azııa-Tynyq muhı­ty aımaǵy beı­bit­shilik deńgeıiniń azdap tómendeýimen ekinshi ty­nysh aımaq bolyp qala bere­di. Papýa-Jańa Gvıneıada aýmaq pen jer ıelený týraly daýlarǵa baılanysty taıpa­lyq zorlyq-zombylyq kúsheıgen, osyǵan oraı mun­da da halyqtan maza ketken. Ortalyq Amerıka men Karıb teńizinde de tynyshtyq buzylǵan, óıtkeni Gaıtı sııaq­ty elderde uıymdasqan qyl­mys pen azamattyq tolqý­ tolastamaı tur. Osyǵan qara­mastan Salvador álem­degi ty­nyshtyq uıyǵan elder qataryna engen. Ońtústik Amerıka beıbitshilik deńgeıi 3,6 paıyzǵa tómendegen ekin­shi iri el boldy. Onda adam ól­tirý, saıası kıkiljiń men ish­ki qaqtyǵys oryn alyp otyr.

Qaqtyǵystardyń sıpaty ózgergen

Stıv Kıllelıdiń pikirinshe, qaqtyǵys órshı túsip, ınter­na­sıonaldy sıpatqa ıe bol­ǵan saıyn olardyń sheshi­min tabý múmkindigi azaıady. Máselen, Ýkraına men Gaza sektory – naqty sheshimdersiz jalǵasyp jatqan «máńgilik qaqty­ǵystyń» bir mysaly. IEP kórsetkishi bo­ıyn­­sha qaq­tyǵystyń túıi­nin tap­qan oqıǵalar sany 1970 jyl­dar­daǵy 49 paıyz­dan 2010 jyl­dary 9 paıyz­ǵa deıin tómen­degen. Sol kezeń­de beıbit keli­sim­dermen aıaqtalǵan qaqt­yǵys sany 23 paıyzdan 4 pa­ıyzǵa deıin qysqarǵan. Qaq­ty­ǵys­tarǵa áser etetin taǵy bir negizgi faktor – asım­met­­rııalyq soǵys teh­­nolo­gııa­synyń áseri. Bul mem­leket­tik emes toptar­ǵa, son­daı-aq kishigirim nemese az qýat­ty elderge alpaýyt mem­lekettermen nemese úki­met­­termen qaqtyǵystar­daǵy bá­se­kelestikti edáýir jeńil­­detedi. Ushqyshsyz ushý ap­pa­rat­taryn paıdalanatyn mem­le­ket­ter sany 16-dan 40-qa de­ıin ós­ken, bul 2018–2023 jyl­dar ara­lyǵynda 150 paıyz­ǵa artqan. Sol kezeńde ush­qysh­syz ushý ap­pa­rat­taryn qoldana oty­ryp, kem degen­de bir shabýyl ja­saǵan memle­kettik emes top sany 6-dan 91-ge deıin ósken.

Ýkraınada qaqtyǵys bas­tal­ǵaly 91 el qarý-jaraǵyn qamdaı bastady. IEP sarapshylary kóptegen eldiń áskerı shyǵyny ulǵaıyp jatqanyn alǵa tartady. Osyny eskere otyryp, aldaǵy jyldary jaǵdaıdyń jaqsarýy ekitalaı ekenin aıtady. Ásker sany azaıyp, tehnologııanyń múmkindigine kóbirek ıek artylyp otyr. Máselen, keıingi onjyldyqta 100 memleket qarýly kúshter sanyn azaıt­qan, al jahandyq áskerı áleýet 10 paıyzǵa ósti. IEP zert­teýi AQSh-tyń áskerı áleýeti Qytaıdan, odan keıin Reseı­den áldeqaıda joǵary ekenin kórsetiledi. Aıta ketsek, áskerı áleýet, ádette, tek áskerı aktıvterdiń sanyn eskere otyryp esepteledi.

Taıaý Shyǵystaǵy shıelenister

Gazadaǵy qaqtyǵys saldarynan Izraıldiń reıtın­gi rekordtyq deńgeıge – 155-orynǵa deıin tómendegen. Al keıingi onjyldyqta Pales­tına 145-orynǵa túsip, tynyshy buzylǵan elge aınaldy. Shıe­lenisti basa kórsete oty­ryp, palestınalyqtarǵa degen teris kózqarasy bar ızraıldik BAQ-taǵy basylymdar sany 1999 jyly 30 paıyz bolsa, 2023 jyly 92 paıyzǵa deıin ósken. Al palestınalyq buqaralyq aq­parat quraldarynyń ız­raıl­dikterge degen teris kóz­qarasy bar basylymdar sany 1999 jyly 30 paıyzdan az bols­a, 2023 jyldyń basynda 85 paıyzǵa deıin artqan. Sondaı-aq qaqtyǵys búkil Taıaý Shyǵys aımaǵyn, sonyń ishinde Sırııa, Iran, Lıvan jáne Iemendi daǵ­darysqa ushyratyp, ekono­mıkalyq saldary ósken. Qaq­tyǵystyń odan ári etek alýy álemdik ekonomıkaǵa qatty áser etti. 2011 jyly azamattyq soǵys bastalǵannan keıin Sırııa ekonomıkasy 85 paıyzǵa keri ketti, al 2022 jyly qaqty­ǵys bastalǵannan keıin Ýkraına ekonomıkasy 29 paıyz­ǵa quldyraǵan.