Eldiń ardaǵy, satıranyń sańlaǵy

Aqyn, satırık Sh.Sma­hanuly mektepte júrip-aq zerek te sergek, ójet te órshil rý­hymen tanylyp, aqıqatqa ja­qyn, shyndyq júzine týra qa­rap, ómirge qushtar, óleń-ónerge súıis­penshiligi zor bolǵanyn bylaı dep eske alady: «Áste satırık bol­sam dep armandamadym desem, ótirik aıtqan bop shyǵar edim. 5-6 synypta-aq qabyrǵa gazetinde tártibi nashar, sabaqqa úlgermeıtin balalardy synaǵan ólenderim úzbeı shyǵyp turatyn. Birde Talas aýdany «Tamdy» orta mektebine Asqar Toqmaǵambetov keldi. Men ol kisiniń óleńderin túgelge jýyq jatqa biletinmin. Kezdesýde Asqar aǵanyń óleńderin ózine oqyp bergenimde, ol qaıran qaldy. Baı­qasam, sheber qıysqan óleńderdi jattaýym jaı áýesqoılyq emes, ónerge shyn qyzyǵýshylyq eken. Keıin muǵalim bolyp júrip te óleńnen qolymdy úzgenim joq. Jazǵandarym respýblıkalyq gazet-jýrnaldarda da kórinip jú­retin» (Sh. Smahanuly. Kúlki kóbeısin. – «Qazaqstan pıoneri», 1984. -– 11 qazan). Budan basqa, «Aıǵa ushamyn» kitabyna (1971) engen «Naǵashy» atty balladasynda bala­lyq-jastyq kezeńin, «Sú­rinseń de jyǵylma» hıkaıatynda – alapat ashtyq kórinisterin el-jermen, jeke ómirimen, taǵdyr-talaıymen baı­lanystyrady. Qoǵam, zaman shyn­dyǵy, adam muraty keń oryn alady.

Sh.Smahanuly shyǵarmashy­lyǵy, onyń ishinde satıralyq poezııasy taqyryby men janr júıesi jaǵynan ár alýan. Atamekenniń qadir-qasıeti, adam álemi men muraty, ata-ananyń orny, balalyq shaq, jastyq kezeń, eńbek bolmysy, ómir-turmys syrlary syndy taqyryptardaǵy óleń órimderinen jan jylýy, kóńildiń nury men shýaǵy, kórkemdik-estetıkalyq qýaty kórinedi. Qoǵam-kezeń kó­rinisterin, ómir-ýaqyt syrlaryn bar shyndyq sıpattarymen tartymdy óristetip, senimdi sý­retteıdi. Adam men onyń eńbegi, minezi men kózqarasy, áreketteri arqyly ár qyrynan ashylyp, artyq-kem tustary aıqyn, bederli beriledi. Ań-qus, jan-janýarlar álemi, olardyń ózindik belgi-erekshelikteri, ortaq sıpattary salystyrylyp, qysqa-nusqa úlgide jetkiziledi. Eń negizgisi, satıranyń syn sadaǵy – ázil-kúlki, syn-syqaq, mysqyl, mysal, shymshyma, shanshyma negizinde adamdar arasynda, ómir-turmysta oryn alǵan kemshilik-kedergilerdi qoǵadaı japyryp, qyrǵıdaı tıip, tıisti tusta tamyrshydaı tap basyp, aqıqat aldynda tize búktiredi.

Aqyn-satırık shyǵarmashy­lyǵyndaǵy syqaq óleńder qo­ǵam, kezeń kórinisterin, ómir-ýaqyt talaptaryn, adam álemi men eń­begin, jaqsy men jaman ara­qatynasyn, jastyq pen jastar syryn, áke men sheshe, bala men nemere erekshelikterin, meıirim men qatigezdik sıpatyn, jalaqor men paraqordy, aryzqoı men maskúnemdi, qysqasy qalyń kópshilikke tanys jáne beıtanys jaıttardyń barshasyn aqıqat aldynda, shyndyq jú­zinde ázil-ájýamen, syn-sy­qaqpen minep, túıreıdi (mysaly, «Maqtampazdar», «Qubylma jeńgeı», «Jomart kelin­der», «Qo­maǵaı sózder», «Hrýstal-mrýs­tal», t.t.) .

Satıralyq prozasy ózinshe bir álem. Ol «Sandyqtan shyqqan saıtan» (Almaty: Jalyn, 1977), «Elpekbaıdyń telpegi» (Almaty: Jazýshy, 1987) syndy satıralyq áńgimeleri men birqaqpaı, shymshymalary men feletondary engen kitaptarynan tereń ta­ny­­lady. Osyndaǵy – «Ádeıi ertip kelgende», «Nemere ázili», «Minez», «Monshada joǵalǵan áke», «Soqyrishek», «Shylbyr», «Je­tim bota», «Operasııa aldynda», t.t. qoǵamdaǵy, ómirdegi ke­leń­siz qubylys-kórinister, adam boıyndaǵy, minezindegi jat áreket, kemshilikter keńinen kórsetilip, kemel sóz etiledi. Aıtalyq, «Ádeıi ertip kelgende» atty týyndy otbasylyq ómir, erli-zaıyptylardyń úlken qalaǵa kelgendegi ózara áreket, suhbattaryna qurylǵan. Avtor dala men qala, onyń adamdaryn, ózindik is-áreketterin salystyra kórsetý negizinde otbasylyq ómir, mádenı-rýhanı talap-tilek­ter, kózqarastar qaqtyǵysy, t.t. keń kólemde sóz etedi. Áńgime tabıǵatynan aýyl-qala kórinisteri, adam ómiri men eńbegin qatar baıandaý jelisi aıqyn ańǵarylady. Avtor osy jaıttar arqyly adam álemin, ishki-syrtqy kórinisterdi júıeli, kórkem kór­setedi. Al «Minez» ángimesinde adam men onyń eńbegi, is-áreketteri, ómirdegi orny, úlesi keńinen kórinedi. Qaladan aýylǵa barǵan kartaqumar áreketi, oıyn ústindegi adamdardyń ózara qarym-qatynasy, ishimdik ústinde aıtylatyn bylapyt, dóreki sózder, t.t. ne­giz bolady. Avtor adam­dar qarym-qatynasyn karta oıyny ústinde bar qyrynan ashady. Ár alýan minez, kózqarastar qaqtyǵysyn da ózara baılanys, is-áreketter arqyly nanymdy beıneleıdi.

«Saqalyn julǵan» – adaldyq pen ádiletsizdik, parasattylyq pen paryqsyzdyqtyń teketiresi, eń negizgisi adam sanasyndaǵy kertar­tpalyq, kereǵarlyq, toǵysharlyq syndy jaǵymsyz jaıttar baıandalady. Áńgimedegi Dáýirbaı aqsaqaldyń balasyn oqý ornyna alyp kelýi, ondaǵy jeń ushynan jalǵasqan – Tomar, Kejen, Masan, sondaı-aq Nartaev, Jolshıeva, Surqyltaev syndy keıipkerler arasyndaǵy paraǵa baılanysty dıalogter qoǵamda, ómirde oryn alǵan jaıttardy búkpesiz-boıamasyz alǵa tartady. Avtor para berý men alý isindegi sybaılastyq, jemqorlyq jaıly tamyry tereńge tartqan «áńgimeni» ómir oqıǵalaryna, áre­ket-qımyl, tartysqa qurý ar­qyly qoǵam shyndyǵyn, adam álemin aıqara ashady.

«Úmit juldyzy» povesinde ótken dáýirlerde ómir súrgen ata-babalarymyzdyń taǵdyr-ta­laıy, azattyq, táýelsizdik jo­lyndaǵy bıik murattary, eren er­likteri sýretteledi. El-jerge adal­dyq, adamdyq, azamattyq paryz-qaryzdan týǵan kádeli, saýapty áreketter – Bóltirik sheshen, Suranshy batyr, Súıinbaı aqyn, sondaı-aq povestegi tanymal tulǵalar – Janaı, Uljan, Uldar, t.t. tóńiregindegi oqıǵalar ómirden órbip, ónegeli-ǵıbratty ult muratyn, táýelsizdik talaptaryn keń kólemde kórsetedi. Povestegi basty tulǵa – Janaı tóńi­regindegi oqıǵalar men el-jer taǵdyryna qatysty tabandy áre­ketterden azattyq, teńdik jolyndaǵy eldik pen erlik úlgi­leri, ult muratyna baılanys­ty kózqaras, qımyldar keńinen kó­rinedi. Qazynabaı aýylynyń tynys-tirlikteri, Áspet baı men Qadyr bolys áreketteri ómirden órbigen oqıǵalar shyndyǵyn, adam muratynyń asqaq tustaryn, ýaqyt tynysyn tereń tanytady.

Jalpy alǵanda, aqyn-satırık Shona Smahanuly azamat-qaı­ratker retinde ulttyq murat pen urpaq qamyn bar asyldan da bıik qoıyp, osy maqsat-min­detti oryndaý jolyna sanaly ómirin, aqyl-parasatyn, bilim-biligin batyl baǵyttap, arnady. Aqynnyń syn-syqaqtary qoǵam, kezeń kórinisterinen bastap, ómir-turmysta keń etek alǵan kereǵar jaıttardy, adam men onyń eńbegine qatysty unamsyz tustardy, ań-qus, jan-janýarlar álemindegi paıdaly, zııandy belgi-erekshelikterin minep, sodan arylý joldaryn nanymdy, tartymdy kórsetedi. Aqyn-satırık murasy ózine deıingi taqyryptardy ár qyrynan baıytyp, janrlyq-kórkemdik turǵydan, oı-sóz júıesimen, syr-sezim shynaıylyǵymen, rýha­nı-estetıkalyq qyrlarymen jetil­dire tústi. Aqyn murasy ómir-turmysta jıi kezdesetin ke­reǵar kórinisterdi synap-mineý arqyly sodan arylý joldaryn, tálim-tárbıe taǵylymdaryn, dástúr-ónege úlgilerin keń kólemde kórse­tedi. Osy oraıda, ádebıet zert­teýshisi J.Dádebaev oılary men tol­ǵanystarynyń mańyzy zor: «Shona Smahanulynyń ádebı mu­rasynyń basty salasyn syqaq, mysal janrynda jazylǵan shy­ǵarmalar quraıdy. Akynnyń syqaq ólenderi negizinen, belgili bir ǵana oı aınalasyna qurylady ári etek-jeńi jınaqy, kólemi ja­ǵynan shaǵyn bolyp keledi. Olardyń qaı-qaısysynda da adam boıyndaǵy kemshilikke, qoǵamdaǵy olqylyqqa syn aıtylady. Aqyn aıtqan synnyń ózi birde ájýa, birde mazaq, birde keleke túrinde kelip, áldeneshe qubylyp otyrady da kórkemdik-estetıkalyq turǵyda meılinshe áserli. Aqynnyń synshyl oıy kóbinese ósek-ótirik, maqtanshaq, erinshek, jalaqorlyq pen páleqorlyq, qýlyq pen sumdyq sekildi kisi boıyndaǵy ońbaǵan qy­lyqtardy aıaýsyz áshkerelep, adam bolam degen azamatty olardan aýlaq bolýǵa, abaı bolýǵa sha­qy­ra­dy» (Atyńnan aınalaıyn. — Al­maty: Nurly álem, 2002. – 236 bet).

Tutastaı alǵanda, aqyn-sa­tırık Sh.Smahanulynyń shyǵar­mashylyq murasy jan-júrekke, kóńil tolqynyna keri áser eter jat ta teris kórinisterdi, jaǵymsyz-unamsyz tustardy tamyrshydaı tap basyp, ıneniń ushyna ilip, jeldiń ótinde ustap, shoq tilmen túıreıdi. Eldik múdde-muratqa kereǵar, qaıshy keletin keleńsiz jaıttardyń bári-barshasyn kóz dúrbisine túsirip, qorǵasyn jebeli syn sadaǵyna alady. Satıranyń qarýly kúshi asqaqtaı túsedi. El ardaǵyna aınalyp, satıra sań­laǵy atanǵan aqyn-satırık Sh.Sma­hanulynyń mándi qyry, syrly álemi, shynaıy shyndyǵy osy.

Raqymjan TURYSBEK,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor