Tuńǵysh kásibı rejısser

H.Shájenov 1908 jyly 25 naýryzda qazirgi Shyǵys Qazaqstan oblysy Jarma aýdanynda dúnıege kelgen. Alǵashqy kezderi týǵan aýlynda muǵalimdik qyzmet atqarǵan Haleldiń 1932-1934 jyldary QazPI-diń til-ádebıet fakýltetinde oqyp júrgen kezinde ádebı is-sharalardy basqaryp, kishigirim sahnalyq qoıy­lymdarǵa qatysyp, teatr ónerine degen qyzyǵýshylyǵy oıanady. Shynaıy oıynymen teatr mamandarynyń nazaryna ilikken H.Shajenovke 1936 jyly Lenıngradtyń (qazirgi Sankt-Peterbýrg) memlekettik sahna óneri tehnıkýmynyń qazaq stýdııasynan bilim alýǵa attanǵaly turǵan alǵashqy óner qarlyǵashtarynyń tobyn bastap barýdy tapsyrady. Qazaq jastary attary álemge áıgili teatr tarlandary V.Merkýrev pen I.Meıerholdtan bilimin ushtap júrip alǵashqy tyrnaqaldy qoıylymdaryn kásibı deńgeımen oınaı bastaıdy. Olar 1937 jyly «Mazasyz qonaq», «Urylar» spektaklderimen ózderiniń shyǵarmashylyq qabiletin baıqaý maqsatynda Almaty, Shymkent, Qyzylorda qalalaryn aralap, ustaz­darynyń nazaryna iligedi.

Keremet túr-kelbetimen, ashyq daýsymen, sahnalyq taza tilimen, mýzykalyq-rıtmdik, plastıkalyq ereksheligimen Shıllerdiń «Zulymdyq pen mahabbat» dramasynda mansapqordyń óktemshildigi men kúsh-qaıratyn akterlik sheberligi­men nanymdy jetkizgen H.Shájenovtiń bılikte ústem bolýdy armandaıtyn, óz maqsatyna jetý jolynda eshteńeden taıynbaıtyn, qaımyqpaıtyn jigerli de erikti Prezıdentti naqyshyna jetkize bilgeni jaıynda qatarlasy Malǵad­jar Júsipov: «...О́z kórsetilgen tıpterin teatry­­myzdyń akterleri: Tókebaev, Shájenov, Dúısekov, Abdýllına, Bókeeva, Seıthojına, Syzdyqov, Báıkenov, Qasenov sekildi qaýlap ósip kele jatqan talanty bar jastar ekenin kórsete bilgeninde sóz joq. Bulardyń sońǵy 6 aıdyń ishinde-aq akterlikke beıimdi, sheberlik kórsetkendigi baıqalyp ta otyr. Bul rólderdi meńgerip alýda teatrdyń jas ártisterine úlken alǵys aıtamyz» (Malǵadjar Júsipov. «Shıller pesasyndaǵy tıpter». 1936 jyl), dep qalam tartady.

Lenıngradta oqyp júrip, Ońtústikten attanǵan bir top jastyń arasyndaǵy jas aktrısa Jumabıke Serikbaevamen otaý qurǵan H.Shájenov týraly Qazaqstan­nyń halyq ártisi Ámına О́mirzaqova óz esteliginde: «Poıyz birinshi Almatyǵa jetkende, ańyrap jylap qoıa berdim. Halel Shájenov degen jetekshimiz bar edi. Ol meni baýyryna basyp, kóz jasymdy súrtip, qanattandyryp qoıady. Týǵan aǵamdaı bolyp otyrǵan ol, Bıkeshke (Halyq ártisi Jumabıke Serikbaeva) qyryndaı bastaǵan...», dep estelik aıtady (E.Kápqyzy, «Adamgershilik – bárinen bıik murat», «Túrkistan» gazeti).

Stýdııada oqyp júrgen qazaq jastary, ózderiniń ónerge degen yntyzarly­ǵyn K.Galdonıdiń «Eki myrzaǵa – bir qyzmetshi» komedııasyn oınaý kezinde dáleldep úlgeredi. H.Shájenov, tabıǵat syılaǵan talantymen qosa adamı qasıe­ti­men daralanǵan tulǵa ekendigi ja­ıynda: «Halel eshteńeden qoryqpaıtyn ójet edi. 1937 jyly bizben birge akterlik sheberligin shyńdap jatqan Mýsındi (Hadısha Bókeevanyń alǵashqy kúıeýi) qylyshynan qany sorǵalaǵan NKVD suraqqa alady. Mýsın Lenıngradtaǵy Alash komıtetiniń jınalysyna jıi barady eken. El shetinde júrse de NKVD-dan qaımyqpaǵan Halel Shájenov jankeshtilikpen Mýsınniń saıasatqa esh qatysy joqtyǵyn dáleldep, qamaýdan aman alyp qalǵanymen, eki akterdi NKVD qarmaǵynan aman alyp qala almaǵanyna ókinýmen ótti. Qalǵandaryn elge aman-esen jetkizdi», dep eske alǵan ómirlik jary Jumabıke Serikbaeva. Ekeýiniń tuńǵyshy Mels Lenıngradta dúnıege keldi. 1938 jyly arnaıy bilim alǵan mamandardy bólý kezinde, Halel men Jumabıke ekeýi Shymkent teatryn tańdaıdy.

Keń dıapazondy, sańqyldaı shyǵa­tyn ashyq daýsymen qoıylymdar­daǵy kúlli bas keıipkerlerdi: Shıller­diń «Zulymdyq pen mahabbatynda» – Prezıdent, D.Fýrmanovtyń «Chapae­­vynda» – Chapaev, Galdonıdiń «Eki myrzaǵa – bir qyzmetshisinde» – Panta­lone, Ǵ.Músirepovtiń «Aqan seri – Aqtoq­tysynda» Aqan serini oınap júrgen H.Shájenov rejıssýrany qolǵa alýǵa bel baılap, reseılik maıtalman rejısserlerden alǵan tálimin qazaq sahnasynda qoldanýǵa bilek sybana kirisip ketedi. «...Lenın qalasyndaǵy teatr kadrlaryn ázirleıtin ýchelısheni bitirip kelgenderdiń arasynan óziniń úzdik talanty, beıimi nátıjesinde ozyp shyǵyp, kollektıvtiń kómegi arqasynda ózine tapsyrylǵan rejısserlik mindetti jaqsy atqaryp kele jatqan Shájenov joldasty atap aıtyp ketýge bolady. Shájenov joldastyń rejısserlik etýimen kollektıvimiz keıingi jyldar ishinde «Eńlik-Kebek», «Aıman-Sholpan», «Otan úshin», «Alýan-alýan» postanovkalaryn daıarlap shyǵardy. Qazir qazaq halqynyń dańqty batyrynyń tulǵasyn beıneleıtin «Isataı-Mahambet» atty postanovkany qoıýǵa daıarlyqty bitirip otyr» (Mádiqojaev. Bastaýysh komsomol uıymynyń sekretary Kamalov. Profsoıýzdyń jergilikti komıtetiniń predsedateli. «Kollektıv arasyndaǵy saıası-kópshilik jumystary». «Lenın joly». 1 ııýn 1941 j. №127 (941)) degen maqaladan Shájenov shyǵarmashylyǵymen jaqyn tanysa túsemiz.

M.Áýezovtiń «Túngi saryn» drama­syn­daǵy akterlik sheberligi týraly: «...Tánekeniń rólin atqarǵan akter Sháje­nov joldas óziniń rólin halyqqa tanyta aldy, qazaq halqynyń keıbir ótkir kartınalarynyń minezderin jańa el bastaǵan danalyq ádetterin, tabandylyǵyn tamasha kórsetti, menińshe Shájenov joldastyń osy jasaǵan obrazy tolyq jetkilikti» (S.Qasymqanov  – qalalyq komsomoldar komıtetiniń saıa­sı oqý bóliminiń bastyǵy. «Akterler álde de shıraı túsýi kerek». «Ońtústik Qazaqstan». 1938 jyl 26 dekabr. №295 (1092), dep jazǵan maqalada pikiri qymbat kórermen óz oıyn ortaǵa tastasa, qoıylym jóninde Halel Shájenovtiń ózi: «...Degenimen bizdiń akterlerimizdiń kópshiligi qazaq halqynyń turmysyn, salt-sana, ádet-ǵurpyn jetkilikti bilmeýshiligi, qazaqtyń burynǵy eski turmystaryna tanystyǵynyń azdyǵy baıqaldy. Kollek­tıv Lenıngrad qalasynda 4-5 jyldaı oqyp orys, Eýropa halyqtarynyń ádet ǵuryptarymen kúndelikti sabaqtar arqyly tanysyp otyrdy da, qazaqtyń óz ómirleri, turmys ózgeshelikteri jóninde az daıyndyq jasady. Keıingi kezde Qazaq­standa ósip-jetilgen qundy ádebıet jańa teatrdyń jaqsy shyǵarmalar men olarda bergen jurtshylyq syndarymen kollektıv oıdaǵydaı tanysa almady. Al «Túngi saryn» pesasyn qoıýda bólingen bir jarym aı ýaqyt qazaq turmysynyń eski qaldyqtaryn tolyq meńgerip ketýge azdyq etti. Munyń ústine qazaqtyń óz taza kıimderi, úı saımandary, tuskıiz, jelbaý, kisen, qamshy jetkiliksiz boldy. Mine, osyndaı usaq nárselerdiń joqtyǵy pesanyń keıbir ýaqyttarda nashar bolyp kórinýine sebep boldy. Ekinshi – úlken bir kemshilik jalpy massovka joq, kisi jetimsiz, qural az boldy. Shynynda, bul aıtylǵandar pesada úlken oryn alatyn zattar edi. Bizge akterlerdiń obrazyn qalaı jasaý jóninde zrıtelderdiń pa­ıymdy, anyq pikirleri kerek. Máselen, kartına jabylar aldynda muǵalimniń qımylynan keleshekte jeńý bar ekenin zrıtelder baıqaı alarlyqtaı boldy ma, mine, osyǵan pikir alysý kerek bolyp otyr. Muhtar munda óıezdiń jańa Nurhannyń aldynda muǵalim sóıletip qoıyp, sahnany japqyzady. Biz óıez ben Nurhandy qashyp qutylyp ketken Táneke men boı bermesti qýǵyzyp sahnadan shyǵaryp otyrmyz, mine, bul qalaı bolar eken dep. Muhtardyń aıtýy bo­ıynsha Qydyrbaıdy sahnanyń syrtynda Tánekege óltirtedi, biz onyń sahnada alystyryp Tánekege jeńgizip, pyshaqtatyp óltirip otyrmyz. Bul qalaı bolar eken, osy jaǵyna sizderdiń pikirlerińizdi kúte­miz. Bul aldaǵy kúnde bizdiń oıdaǵydaı jumys isteýimizge tolyq járdem bolady ǵoı dep senemin (Shájenov, postanovshık járdemshisi. «Túngi saryn» postanovkasyna qalaı ázirledik? «Ońtústik Qazaqstan», 1938 jyl 26 dekabr, №295 (1092), dep sonaý alysta qalǵan jyldardyń óz qıyn­dyǵyn tilge tıek etedi. Akterlik pen rejıssýranyń qos tizginin qatarynan ustaǵan Halel Shájenovtiń qajyr-jigeri teatr sahnasynda shyńdalyp, teatrdy óz álemine aınaldyrady.

1940 jyly Ǵ.Músirepovtiń «Qyz Jibegin» rejısserlik sahnalaýmen qatar Bekejannyń rólin ózi oınaıdy. Qoıylym týraly: «...Pesada basty róldiń biri – Bekejandiki. Ony durys shyǵarý úshin oınaýshyǵa da kóp izdenip, oılanýdy kerek etedi. Al eger bir tentektiń tıpin berse Bekejan bolady dese, árıne, ol qate bolǵan bolar edi. Ony tıisti jerinde batyr da, jú­rek­ti de, epti de etip bere bilý kerek. Osy ja­­ǵynan qaraǵanda, Shájenov joldas aldyna qoıǵan mindettiń birsypyrasyn oıdaǵy­daı sheshken deýge bolady. Ásirese onyń aıaq­ astynan týlap, kútpegen jerden buryq-sa­ryq bolyp ashýlanýy óte laıyqty. So­syn Bekejannyń kózqarasyn da durys kel­­­tirgen» /Z.Jarqynbaev. «Qyz Jibek» tý­ra­­­ly bir-eki sóz» «Lenın joly», 7.06.1941. №132/ degen maqaladan H.Shájenovtiń re­­jıs­serligimen qosa akterlik oıynyn kó­rer­menniń jyly qabyldaǵanyn kóremiz.

Halel Shájenov Shymkent qalasy sheńberinde qalyp qoımaı, teatrdy irgeles Qyzylorda eline gastroldik saparǵa alyp shyǵady. Qoıylymdar tabysty ótip, kórermen kózaıymyna aınalǵan ­teatr birneshe konserttik baǵdarlama da beredi. Qyzylorda sapary jaıynda: «Ońtústik Qazaqstan oblystyq (Shymkent) teatry Qyzylorda qalasyna kelgeli beri ıskýsstvo isteriniń oblystyq bóliminiń ınısıatıvasy boıynsha Shymkent qazaq teatrynyń kollektıvi men Qyzylordadaǵy koreı teatrynyń kollektıvi músheleriniń eki ret tvorchestvolyq kezdesýi ótkizildi. Birinshi kezdesý maıdyń 9 kúni pıonerler úıinde boldy, onda joǵaryda atalǵan teatrlardyń ekeýiniń de kollektıvi jáne qoǵam uıymdarynyń ókilderi bas qosty. Májiliste ıskýsstvo bólimi ókiliniń jáne Shymkent teatrynyń basshysy Shájenov /Shajenov/ joldas pen koreı teatrynyń kórkemóner jónindegi basshysy Saı joldastyń qysqasha mazmundamalary boldy. Olar óz sózderinde májiliske qatysyp otyrǵandarǵa óz tvorchestvolyq plandary týraly aıta kelip, olardy keleshekte kórkemdik jaǵynan joǵary sapaly jáne kórkem spektaklder qoıý isine bar kúshti jumsaýǵa shaqyrdy» /Talasov. 20 maı 1941 j. №116 (930)/ dep jergilikti baspa betterinde jyly lebizge ıe bolady.

«...1938 jyly osy teatr kollektıvi Lenıngradtaǵy mektepti bitirgennen keıin, úkimet pen partııanyń qaýlysy boıynsha, Shymkent teatrynyń turaqty kadrlary etilip bekitildi. Budan keıin teatrdyń tvorchestvolyq jańa dáýiri bastaldy deý­ge bolady. Jas kollektıv ózderiniń bul isterin jurtshylyqqa qalaı kórsetýdi, ár jaqty janrlarmen tanystyrýǵa repertýaryn myna túrde qurastyrdy: orys, Batys Eýropa klassıkteriniń tańdamaly shyǵarmalarynan, qazaqtyń klassıkalyq epostarynan, azamat soǵysynyń, 1916 jylǵy qazaq kóterilisiniń oqıǵalarynan jańa osy dáýirdegi temadan alynǵan qundy pesalaryn qoıa bastady. Bizdiń kollektıv kıno ıskýsstvosyna da kórnekti eńbek sińirdi, stýdent bolyp júrgende de kóbinese kópshiliktiń qatynasatyn sahnalarda oqıǵaǵa durys reaksııa jasaýmen «Amankeldi» fılmysyna bizdiń jigitter kózge túserlik eńbekter istedi. Odan keıin búkil álemde áıgili Petr fılmysynda talantty ártis Q.Qarsaqbaev, Abdyrahman sekildi tarıhtan oryn alǵan eleýli bir harakterdi tamasha oınap edi. Árıne, bul bizdiń kadrymyz qazaq kınosynyń ekinshi ret shyǵarylýynda Áýezovtiń ssenarııasy boıynsha «Raıhan» kıno fılmysynda Raıhan rólin tamasha atqarǵan Hadısha Bókeeva bolsa, bul da bizdiń kadrymyz. S.Kırov ómirin beıneleıtin «Uly azamat» fılmysynda I-II serııasy qazaq tilinde aýdarylyp shyǵýda qysqa merzimde kórnekti qyzmetimen qatar beıimdilik­terin dáleldegendeı boldy. Dýblıaj qata­ryn­daǵy jumystyń eń baǵalysy degen ataq aldy. Osy jumystyń nátıjesinde H.Bókeeva, B.Serikbaeva, B.Erǵalıeva, T.Mady­hojaev. Joldastar Qazaq KSR Uly Keńesi Prezıdýmynyń qurmet gramotasyn aldy. Kollektıv álide bolsa mastanbaıdy. Kún sa­ıyn, saǵat saıyn óner qyzmetiniń eń joǵarǵy satysyna qol sozýǵa jumyla tyrysýy sózsiz, partııa men úkimettiń nusqaýy boıynsha keleshek tabystarǵa, shyndyq maǵynasyna jetýge umtyla bermek. (Rejısser Q.Shajenov. Dırektor Berezchýk. «Teatrdyń tvorchestvolyq ósý joly». «Lenın joly». 1 ııýn 1941 jyl №127 (941). Bul – bir qaraǵanǵa qarapaıym kórinetin H.Shájenovtiń óz qolymen jazǵan, óne boıynan shyǵarmashylyq joldyń ashy-tushysy esip turǵan maqala, teatr akterleriniń sahnamen qatar kıno álemine aıaq basqany týraly Shanın teatrynyń mańyzdy shejiresi bolyp qala bermek.

Talanty ushtalyp, bıikke samǵaı bastaǵan shyǵarmashylyq armanyn Ekinshi dúnıejúzilik soǵys talqan­da­ǵa­nyna qaramastan, H.Shájenov rýhty qoıylymdarǵa «óshige» kirisip, M.Aqynjanovtyń «Isataı-Mahambet» pesasyn sahnalaıdy. Kópshi­lik­tiń yqylasyna bólengen qoıylymda Isataı men Mahambet beıneleri batyr­lyqtyń, batyldyqtyń rámizine aına­lyp, fashızmge qarsy kúrestiń jarshysy bolady. Mahambet óleńderindegi poe­tı­kalyq saryn men keıipkerlerdiń ulttyq naqyshtaǵy kostıýmderi rejısser ıdeıasyn aıqyndaıtyny týraly: «...Rejısser pesanyń «qosymsha avtory» bolyp esepteledi. Iskýsstvolyq ónerdiń osy turǵysynan qaraǵanda «Isataı-Mahambet» pesasyn qoıýdaǵy teatrdyń postanovshık-rejısseri Shájenov joldastyń eńbegi edáýir. Ol pesanyń jandy qyzyqty shyǵýy úshin kóp eńbek sińire bilgen, pesadaǵy kóp monologti qysqartqan, soǵystyń kópshiligin sahnanyń syrtyna shyǵaryp, óte mańyzdy jerlerin sahnanyń ishine engizgen. Biraq bul tym oǵash ta emes, sondaılyq sheberlikpen, kóp oılanýmen sheber istelgen pesanyń kompazısııalyq qurylysyna, ýaqıǵanyń órbý barysyna eshqandaı kemshilik keltirmegen, keıbir qysqartylǵan jerlerdiń jalǵasymen baılanystyrylýy ýaqıǵanyń o bastaǵy jandy ózegindeı bolyp, arasyndaǵy «úzilis­tiń» barlyǵy sezbestik bolyp shyqqan» («Ońtústik Qazaqstan» №228 (2927) 26 sentıabr 1941 jyl). Bul H.Shájenovtiń rejıs­ser retinde batyl qadam jasaǵan shyǵar­ma­shylyq jolyn aıǵaqtap túskendeı.

Sońǵy ret Ǵ.Músirepovtiń «Aqan seri-Aqtoqtysyn» sahnalaǵan birtýar rejısser Aqan serini – ózi, Aqtoqtyny aıaýly jary J.Serikbaevaǵa oınatady. Qos ǵashyq sahnada keıipkerleri bolyp qoshtasqanyn bilmedi. Premeradan soń teatrdyń 11 akterin bastap Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa attanǵan Halel Shájenov araǵa 6 aı salyp, Harkov túbinde qaza tapty. Qazaqstannyń Halyq ártisi J.Serikbaeva súıikti jary Halel qoıǵan Aqtoqtydan soń da araǵa birneshe jyl salyp Aqtoqtyny oınaıdy. «Men Aqtoqtyny 1942 jylǵy maýsymda qoıylǵanda da oınaǵanmyn, osymen jurtshylyq meniń atqarýymda Aqtoqtyny teatr sahnasynan ekinshi ret kórip otyr. Arada ótken tórt jylda qanshalyqty óskendigimdi men osy Aqtoqty rólin ekinshi ret qolyma alyp jasap, jurtshylyq aldynda oınaýymnan baıqaǵandaımyn. Buryn beıýaqytta bir kórgen beıtanys Aqtoqtymen endi ǵana qol alysyp, syrlas dos bolǵandaı boldym. Oılap qarasam, anabir kezde Aqtoqtyny tolyq, shyn maǵynada túsine de almaǵan sııaqtymyn. О́z sezýimde endi ǵana Aqtoqtynyń súıe biletindigin, súıgeni úshin óz mahabbatyn qorǵaı biletindi­gin, asqan qaırattylyǵyn, qudalyqtyń quryǵyna moıynsynbaı, «bar azapqa basyn baılap» erikti mahabbat úshin kúresken, sol kezdegi qara túnek zamanda ádilettiń sańylaýyn izdep, jańa­lyqqa talpynǵan el aýzyndaǵy ardaqty qyzdardyń biri ekendigin bildim. Osy oıymdy, traktovkamdy qanshalyqty júzege asyra aldym, ony jurtshylyq ózi aıtsyn (Bıkesh Serikbaeva. Teatrdyń ártisi. «Ońtústik Qazaqstan», 1957 jyl) dep, súıikti jarynyń qasynda Aqtoqty bolyp turyp «Keıipker Aqtoqtynyń» ishki zaryn keıin, Halelinen aıyrylǵan kezde sezingenin osylaı tebirene jetkizedi.

Qysqa ǵumyrynda jasyndaı jarq etken Halel Shájenovtiń esimin qazirgi urpaq bilmese de, ol qazaq teatrynyń tuń­ǵysh ká­sibı rejısseri retinde ult tarıhynda qalary sózsiz.

Saıa QASYMBEK,

Shymkent qalalyq J.Shanın atyndaǵy akademııalyq Qazaq drama teatry ádebıet bóliminiń meńgerýshisi, dramatýrg