Munaı óndirisin boljaý bıyl da óz-ózin aqtamady. Energetıka mınıstri «Kólem 88 mln tonnadan kóp, biraq biz josparlaǵan 90,5 mln tonnadan kem» dedi. Mınıstrliktiń jyl basynda óndirý kólemin asyra aıtyp, jyl sońyna taman sol mejege jete almaı, túsirýge májbúr bolyp otyrǵany bir bul emes. Sondyqtan vedomstvo munaı óndirisin boljaý tásilin ózgertýge tıis dep sanaımyn.
Josparly ekonomıkada bir maqsat qoıady, sol maqsatty oryndaý úshin búkil kómekshi faktorlardy jumyldyrady. Naryqtyq ekonomıkada bári tabıǵı. Iаǵnı siz maqsat qoımaısyz, neniń suranysy kóp bolsa, sol basyp ozady. Energetıka mınıstrligi áli de bolsa josparly ekonomıkanyń tusaýynda. Olar jyl saıyn 90 mln tonna mejesinen túspeýimiz kerek deıdi. Maqsat sondaı. Tereńirek úńiletin bolsaq, naryqtaǵy qanshama kompanııany osy maqsatqa jetý jolynda qınaýy da múmkin.
Sonymen qatar túrli táýekelderdi de aldyn ala bilip, eskerip otyrý mańyzdy. Máselen, KTK-men munaı tasymaldaý táýekelderinen sabaq alatyn kez jetti. Ony da, Qashaǵandaǵy óndiristiń irkilip qalýyn da aldyn ala baǵamdap, baǵalaýǵa bolýshy edi.
Jalpy, elimizdiń munaı óndirý qýatyn arttyra alatyn eki ken orny bar – Teńiz ben Qashaǵan. Qashaǵandaǵy ahýal qıyndaý, aksıoner men Úkimet arasynda azdaǵan daý-damaı júrip jatyr. Al Teńizde keleshek keńeıtý jobasy áli aıaqtalmady. Ol támamdalsa, óndiristik qýatty 100 mln tonnaǵa jetkizý kózdeledi. Biraq bir ǵana ken ornyna táýeldi bolyp qalý jaqsy emes. Sol sebepti, ártaraptandyrý saıasatyn júrgizý mańyzdy. Iаǵnı basqa da ken oryndaryna ınvestısııa tartý óte ózekti. Mysaly, Birikken Arab Ámirligi bolsyn, Saýd Arabııasy bolsyn, qazir olar OPEK+ quramynda otyr, biraq salalarǵa ınvestısııany da aıamaı quıyp jatyr. О́ıtkeni munaı-gaz dáýiriniń kóbi ketip, azy qaldy. Demek, der ýaqytynda basqa energııaǵa kóshý qajet. Olar sony josparlap otyr.
Shetel tájirıbesinde munaı óndirisin táýekelderdi basqarý arqyly esepteıdi. Kemi úsh ssenarıı qurylady – eń qolaısyz jaǵdaı, qazirgi jaǵdaı jáne eń jaqsy jaǵdaı. Osy úsheýi arasynda óndiristiń dıapazony anyqtalady. Tym tómen deńgeıde qansha óndiresiz, ortasha kólemi qansha bolady jáne eń kóp óndiris deńgeıi qalaı qalyptasady degendeı. Osy oraıda OPEK+ aıasyndaǵy mindettemeni de aınalyp óte almaımyz. BAQ-ta «Qazaqstan OPEK+ sheńberinde ózine alǵan mindettemeden kóbirek munaı kólemin óndirip qoıdy, endi sonyń ornyn óteýge tıis» degen syńaıdaǵy aqparattardy jıi oqımyz. Mundaıda kóptiń kóńilinde «Osy mindetteme bizdiń munaı saıasatymyzǵa qalaı áser etip jatyr?» degen saýaldyń týyndaýy da zańdylyq. Bul endi aldyn ala kelissóz júrgizýge de baılanysty. Bálkim, Qazaqstan tarapy óziniń maksımým óndiris deńgeıin berip qoıdy. OPEK+ maksımýmdy qaraıdy da, «a, jaraıdy, endeshe osydan tómen túsirińder» deıdi. Al biz qazir ózimiz bergen sol maksımýmdy oryndaı almaı tómendep turmyz, endi sodan taǵy da tómendeý kerek. Iаǵnı OPEK+ jıynyna birneshe ssenarıımen barý kerek. «Bizdiń shyǵaratyn kólemimiz osyndaı, al tómen túsire alatyn jaǵdaıymyz osyndaı» dep. Menińshe, kemi 2-3 sıfrmen baryp, sonyń eń tómengi nusqasy negizinde josparlaǵan durys.
Eger Teńizdiń keleshek keńeıý jobasy iske qosylsa, elimiz 100 mln tonna óndirý maqsatyna jetip te qalar. Ol 2026-2027 jyldary iske qosylady dep josparlanyp otyr. Biraq odan basqa tıimdi joba joq bizde. Munaı-gaz salasynda perspektıvaly jobany iske asyrý úshin kem degende 10-15 jyl ýaqyt ketedi. Teńiz jobasy iske qosylǵannan keıin de, óndiris zańdylyǵyna sáıkes, qysym tómendep, shamamen 2030 jyldarǵa taman óndiris deńgeıi qaıtadan 100 mln tonnadan tómen túsip ketedi. 100 mln tonnalyq mejeni ustap turý úshin árqashan ınvestısııa quıylyp turýǵa tıis. Mysaly, qazir AQSh rekordtyq ónim shyǵaryp jatyr. Olarda myńdaǵan ken orny bar. Naryqtyq ekonomıka talabymen jeke damı beredi. Qandaı da bir maqsat pen mindetterge táýeldi emes. Birinde taýsylsa, ekinshisinen shyǵady, odan taýsylsa, úshinshisinen shyǵady. Ártaraptanyp ketkeni sonsha, munaı óndirisi úzdiksiz júrip jatyr.
Sondyqtan ken oryndaryn ınvestorlardyń erkine bergen tıimdi bolar edi. Olar da óz aıaǵyna ózi balta shappaıdy. Olardy jaý retinde kórmeýimiz kerek. Olar da óziniń paıdasyn oılaıdy, ónimdi arttyrýdy kózdeıdi. Demek, munyń sońy damýǵa aparady.