Jıren ań qashan keledi

Ǵylymda belgili bir janýardy buryn tirshilik etpegen tabıǵı ortaǵa ákelse, ony jersindirý (ıntrodýksııa) deıdi, al buryn tirshilik etip, keıinnen joıylyp ketken janýardy óz ortasyna jiberip kóbeıtý qaıta jersindirý (reıntrodýksııa) dep atalady. Reıntrodýksııanyń maqsaty – joıylyp ketken túrdi qaıta qalpyna keltirip, sanyn kóbeıtý. Keıingi 300 jyldyń ishinde jer betinen ańdardyń 120-ǵa jýyq túri men túrshesi joıyldy. Biz de bir kezderi jolbarys (Panthera tigris), tarpań (Equus ferus ferus), kertaǵy (Equus przewalskii), qundyz (Lutra), toǵaı buǵysy (Cervus elaphus bactrianus), qulan (Equus hemionus) sekildi janýarlardyń jurtyn sıpap qaldyq. Alaıda keıingi jyldary bul janýarlar qaıta jersindirýdiń arqasynda elimizde arnaıy qorǵaýǵa alynyp, sany birte-birte kóbeıip keledi. Dál osy sekildi qaıta jersindirýdi, baıyrǵy mekenine qaıtarýdy qajet etetin janýardyń biri – zeren.

Qazir «zeren» degen janýar tabıǵat­tanýshylar bolmasa, kópshilik arasynda umyt bolyp ketken. Áýeli osy janýar týraly birer sóz. Zerenniń turqy, túsi qara­quıryqtan aýmaıdy. Qaraquıryq­tyń halyqaralyq aty – Gazella subgutturosa, al zeren – Procapra gutturosa. Biraq orys­tar ekeýin de djeıran dep ataıdy. Biz­diń elde qaraquıryqty (Gazella subgutturosa) orys tiliniń yqpaly ma, «jaıran» dep te ataıdy. Iаǵnı bir janýardyń eki aty bar: qaraquıryq, jaıran. Elimizde jan-janýarlar dúnıesinde ózgeriske ushyra­ǵan álde qate qoldanylyp ketken ataý­lar kóp. Tipti aqbóken men kıiktiń ózi eki bólek janýar, bireýi múlde joıylyp ketken túr deıtin de pikir bar. Sondyqtan áýeli eki janýardyń óz ataý­laryn ózine qaıtaryp, ara-jigin ashyp alýymyz qajet.

«Estigen – ótirik, kórgen – shyn». Bala kezde aýylda (Altaıda) úlkenderden «jıren» degen ańnyń atyn talaı estip edik. Bir tobyn Mońǵolııanyń Qobda aımaǵy jerinen kórgenim bar. Keıin osy jıren degen ańdy izdep tappadym. Sóıtip, bul janýardy Mońǵolııadan kórgendikten, sol jaqtan izdedim. Mońǵolııada «sagaan zeer» (Lat. Procapra gutturosa, Mongolian gazelle) aq zeren, «har súúlt zeer» (Gazella subgutturosa) qaraquıryq zeren degen eki janýar bar eken. Iаǵnı mońǵoldar zeren, qaraquıryq zeren dep durys ataıdy.

Mońǵolııadaǵy qazaqtardyń «jıren» dep atap júrgen janýary osy zeren (Procapra gutturosa) eken. Orys tilinde ekeýin de «jeıran» dep ataıdy. Mońǵolııadaǵy zerendi «mongolskıı djeıran» deıdi. Al «Qazaq ensıklopedııasynda»: «Jaıran nemese Zeren – (lat. Procapra gutturosa, Gazella gutturosa) qýys múıizdiler tuqymdasyna jatatyn jup tuıaqty sútqorekti janýar» dep jazylypty («Qazaqstan»: Ulttyq ensıklopedııa /Bas red. Á.Nysanbaev. – Almaty, 1998). Demek bul janýardyń ataýy túrki tilinen shyqqanyn baıqaýǵa bolady. Iаǵnı jıren degen sóz sol tilderdiń ıkemine sáıkes, zeren, jeıran bolyp sińisip ketken tárizdi. Mysaly, Moıynqum, Jýalydaǵy qazaqtar qaraquıryqty áli de «jaıran» dep ataıdy eken. Bul da jırennen alys emes.

Biraq janýardy el ishinde «qara­quıryq» dep ataıtyndar da baryn joqqa shy­ǵarmaımyz. О́ıtkeni janýardyń ­quı­ry­ǵy qara keledi. Al zerenniń quıryǵy qara bolmaıdy.

Qaraquıryq (Gazella subgutturosa). Betpaqdala. 2024 jyl. Málik Núkisbekov

Qaraquıryq bizde Qyzyl kitapqa en­gizilip (III sanat), qorǵaýǵa alynǵan. Al Halyqaralyq tabıǵat qorǵaý odaǵynyń (IUCN) Qyzyl kitabynda osal top retinde tirkelgen. Ǵalymdardyń zertteýinshe, HH ǵasyrdyń ortasyna deıin qazaq jerin­de 200 myńdaı qaraquıryq bolsa, onyń 100 myńǵa jýyǵy Mańǵystaý oblysynda tirshilik etipti. Biraq 70-jyldary olardyń sany kúrt azaıyp, 10 myńdaıy ǵana qalǵan. Azaıýǵa negizgi sebep: brakonerlik, jut, epızootııa, sondaı-aq tabıǵat jaýlary­nyń shabýyly. Búginde bul taǵylar Ústirt, Barsakelmes qoryqtarynda, «Altyn­emel», «Sharyn» ulttyq parkterinde, Aqtaý-Bozashy, Qaraqııa-Qarakól, Bal­qash, Qaroı, Andysaı, Kendirli-Qaıasan, Jýsan­dala memlekettik qorǵaý aımaq­taryn­da qorǵaýǵa alynǵan. Ulttyq sta­tıstıka bıýrosynyń málimetine sáıkes, el aýma­ǵyndaǵy bul janýardyń sany (2019 jylǵy sanaq) 14 391 bas bolǵan.

Qaraquıryq dep júrgenimiz kádimgi aqbókenderdiń týysy. Munyń ǵylymda antilopinae, releinae, hippotraginae, neotraginae, alcelaphinae, cephalophinae, aepycerotinae, bovinae degen túri bar. Al onyń óz ishinde on eki túrshesi kezde­se­di. Zeren tuqymdastardy aǵylshynsha «Gazella» dep ataıdy. Ǵylymda onyń Gazella arabica, Gazella bennettii, Gazella bilkis, Gazella dorcas, Gazella gazella, Gazella saudiya, Gazella spekei, Gazella cuvieri, Gazella leptoceros, Procapra gutturosa, Gazella gutturosa, Gazella subgutturosa degen túrsheleri anyqtalǵan. Qazaq je­rindegi sońǵysy – Gazella subgutturosa (jeıran). Gazella sózi (oryssha gazel) aǵylshynǵa arabtan enipti. Arabsha ǵazal jyldam, júırik degen maǵyna beredi eken. Mamandardyń aıtýynsha, bul júırik jıren janýar Ústirt pen Mańǵystaý­da, Aral óńirinde, Qyzylqum, Moıyn­qum, Betpaqdalanyń ońtústiginde, Ońtústik Balqash óńirinde (Taýqum, Saryesikatyraý) kezdesedi. Sońǵy jyldary Ertis ózeniniń jaǵalaýyndaǵy qumdarda kórinip júr.

«Zeren – Qazaqstanda joq. Biraq qazba jumystarynda Túrkistan oblysynyń Joǵarǵy Serafımovka aýylynda, Almaty oblysyndaǵy Sharyn ózeni boıynda antropogen qabatynan tabylǵan», dep jazypty «Qazaq ensıklopedııasy». Muny qazirgi Qazaqstandaǵy bıoalýantúrlilikti saqtaý qaýymdastyǵy (ASBK) da rastap otyr.

Zerenniń (Procapra gutturosa) taralý aımaǵy. WWF-tiń zertteýinshe,qazir Mońǵolııada bul janýardyń sany –13 895 (derekkózi: unuudur.mn).

Bul janýar elimizde múlde joıylyp ketken. Alaıda zerenmen baılanysty elimizde Zerendi aýdany bar. Ǵalymdar arasynda Zerendi toponıminiń shyǵýy osy ańmen baılanystyrylady. Zerendi – kól men aýyldyń ataýy. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Oǵaz Sultanıaev: «Zerendi degendegi «zeren» mońǵol sózi, «aqbóken» degendi bildiredi», dep jazady.

Bul jerde professor kádimgi aqbó­ken­derdi aıtyp otyrǵan joq, ıaǵnı kıik tu­qym­dastar degisi kelse kerek. Muny dá­ıek­teıtin taǵy bir ǵalymnyń sózin kel­tireıik. Toponımıst ǵalym Aıtym Ábdi­rahmanov: «Zerendi» sóziniń eki maǵynasy bar, birinshisi – kóne túrik­tiń ­«zerenze», ekinshisi «zeren» – «qaraquı­ryq» degendi bildiredi», deıdi. Ǵalym­nyń «qaraquıryq» dep qazirgi ataýmen ber­geni bolmasa, bul da biz aıtyp otyrǵan zeren ekeni túsinikti.

«Zerendi aýdanynyń týmasy bolǵan soń, men bul taqyrypty kóp zerttedim, aýyzsha sózge senbeı, eski kartalardy, arhıv qujattaryn aqtardym. Orys zertteýshisi Slovsov «Kókshetaý ýezdine 1878 jylǵy jolsapar» atty joljazbasynda Kókshetaý taýlarynda HIH ǵasyrdyń basynda jolbarystyń bolǵanyn, Spaskıı degen arheolog-tarıhshy 1814 jyly Esil men Ertis arasynan jolbarysty óz kózimen kórgenin jazady. Slovsov, sondaı-aq Kókshetaý mańynda, Maraldy taýlarynda maraldyń, Aıyrtaý, Zerendi, Jaqsy Jalǵyztaý taýlarynda Sibir eliginiń («kozýlıa», Cervus capreolus pygargus pall), saıǵaqtyń («saıga», Antilope saiga pall) bolǵanyn tilge tıek etken. (Jalpy, qazaq erterekte «saıǵa» dep urǵashysyn, «saıǵaq» dep erkegin atasa kerek). Al «zeren» men Zerendige qatysty aıtar bolsaq, Zerendi kóli men jeriniń ataýynyń shyǵý tarıhyn «zeren» deıtin qymyz ishetin zerli aǵash tostaǵanmen baılanystyratyndar bar. Bul – kúmándi nusqa. Menińshe, Zerendi kóliniń ataýy osy «zeren» deıtin kıik tektes kıeli ańmen qatysty shyqqan. Ertedegi qazaq eliniń ádetinde jerge, kólge at qoıǵanda sol jerdi, sýdy qonystaǵan ańnyń, qustyń, balyqtyń atyna qaraı ataǵany shyndyq. Oǵan dálel – joǵaryda aıtylǵan Kókshetaý tóńiregindegi Maraldy, Zerendi, Elikti, Jylandy, Búrkitti taýlary. Taǵy da bir eskerte keter jaıt, «Zerendi» degen taý joq, ol tek kóldiń aty. Bul taýdyń eski kartalar men kitaptardaǵy ataýy – «Qarasha taý». Kónelerdiń kózin kórgen qart jazýshy Saparǵalı Begalın Sh.Ýálıhanov týraly jazǵan «Shoqan asýlary» (Almaty: Jazýshy, 1971) kitabynda: «Shoqan-jan durys suraǵan. Ákeılerdiń bir áńgimele­sip otyrǵanda, osy kóldiń qalaı «Zerendi» atal­ǵanyn aıtqandary bar edi. Úlkender­diń aıtýynda qaraǵaıly, taýly jerde júre­tin «zeren» degen kıiktektes bir qońyr ań bar kórinedi. Sol ań osy qaraǵaıly adyrda kóp bolady eken. Myna kólden sý iship, qaraǵaıdy qonystap júrse kerek. Bertin el qonystap, jazda jaılaý, qysta qystaý etken soń qonys izdep, basqa eli az jerge aýyp ketse kerek», deıdi kókshetaýlyq aqyn, ólketanýshy Almas Temirbaı.

Ǵylymda bul janýarlar alǵash orta ǵasyrda, ıaǵnı arab tiliniń dáýiri júrip turǵan kezde zerttelip jazylǵan sııaqty. О́ıtkeni álemniń kóptegen tilinde «gazel» sózimen engen, al keıbir elderde túrkilik ataýymen, ıaǵnı zeren (jıren) ataýymen qalǵan. Mysaly, orys – jeıran, mońǵol – zeren, qyrǵyz – jeıren, ózbek – jaıron, ázerbaıjan – jeıran (ceyran), túrik – jeılan (ceylan). Al Reseıdegi túrik halyqtardyń kóbi jırendi «jeren» (Jeren) deıdi eken.

Qoryta aıtqanda, kez kelgen nárse­niń ataýynda túrli nusqalar bolatyny qa­lypty jaıt. Bir esepte sol tildiń qory­na nemese ártúrli aımaqtyq erekshelikte­rine tán. Sol sebepti keıbir ataýlar ártúrli ­nemese qate qoldanylsa, oǵan ǵalymdar ­men jýrnalıster qaýymyn jazǵyrý da jón­siz shyǵar. Jalpy, eńbekter birizdi bolýǵa tıis.

Al negizgi másele buryn qazaq topy­raǵynda bolyp, búginde kózden bul-bul ushqan jıren ańdy óz topyraǵynda qaı­ta túletip, sanyn kóbeıtý, qaıta jer­sin­dirý elimizdegi bıoalýantúrlilikti saqtaý, ekojúıeni qorǵaýdyń taǵy bir qutty qadamy bolar edi. Buǵan Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi men Qazaqstandaǵy bıoalýantúrlilikti saqtaý qaýymdastyǵy beı-jaı qaramaıdy dep senemiz.