Jaqynda Túrki mádenıeti jáne murasy qorynyń qoldaýymen M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty ǵalymdary qurastyrǵan «Alpamys batyr» jınaǵy jaryqqa shyqty. «Túrki halyqtarynyń rýhanı murasy álemdik órkenıet aıasynda: «Alpamys batyr» jyry» atty halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa barysynda tanystyrylǵan jınaqqa jyrdyń keń taraǵan, eń kólemdi M.Sandybaıuly – S.Aqqojaev nusqasy jáne Iý.Novıkova men A.Tarkovskııdiń orys tilindegi kórkem aýdarmasy, sondaı-aq aǵylshyn tilindegi jolma-jol aýdarmasy engen.
Búginde ınstıtýttyń qoljazbalar qorynda jáne Ortalyq ǵylymı kitaphanada «Alpamys batyr» jyrynyń 15 jazbasy saqtalǵan. Ǵalymdar óńdep, bir izge túsirip, ǵylymı aınalymǵa engizgen epostyq jyrlardyń sıfrly formattaǵy nusqalary da qoljetimdi. Mamandar deregine súıensek, «Alpamys» jyr-dastanynyń negizgi jelisi men arqaýy bir bolǵanymen, ishinara ózgeshelikteri men ıirimderi kezdesedi. Sondyqtan ony jiti qarap, salystyryp, ǵylymı baǵa berý isi jalǵasa bermek.
IýNESKO, ISESKO isteri jónindegi ulttyq komıssııasy, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty, Halyqaralyq Túrki mádenıeti men murasy qory, Beızattyq mádenı mura jónindegi ulttyq komıtetiniń uıymdastyrýymen ótken konferensııada ǵalymdar qaharmandyq eposty materıaldyq emes mádenı murasy reprezentatıvti tizimine engizý máselesin talqylady.
M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Kenjehan Matyjanov atap ótkendeı, túrki halyqtarynyń arasyna óte keń taraǵan tarıhy tereń, qurylymy asa kúrdeli batyrlyq epostyń biregeıi «Alpamys batyr» jyrynyń altaılyqtardan bastap, qazaq, ázerbaıjan, tatar, bashqurt, ózbek, qaraqalpaq, túrik, tipti, tájikter arasynan jazylyp alynǵan júzdegen nusqasy bar. Olarda jyrǵa arqaý bolǵan negizgi sıýjettik jeli, qaharmandardyń aty-jóni (Alpamys, Baıbóri, Baısary, Analyq, Gúlbarshyn, Ultan, t.b.) kóp ózgermegen. Epostyń qazaq jáne ózbek, qaraqalpaq nusqalary ǵylymda «qońyrat» versııasy dep atalsa, altaı halyqtarynda «Alyp Manash» kóne batyrlyq erteginiń negizinde jetken «altaı» versııasy saqtalǵan. Bashqurtta – «Alpamysha», tatarda – «Alpamsha», noǵaıda «Alyp-Mamshıan» degen attarmen saqtalǵan «qypshaq» versııasy jetken. HV-HVI ǵasyrlarda ázerbaıjandar men Anadoly túrikterinen «Baıbóri, onyń uly Bámsi-Baıraq týraly jyr» degen atpen jazyp alynyp, «Qorqyt ata kitabyna» engen «oǵyz» versııasy bar. Osynyń barlyǵy altaılyqtardyń «Alyp Manashynan» tamyr tartyp, «alyp batyr» degen mıftik, epostyq qaharman maǵynasyn beredi. Bul sózdiń (Alyp, Alpamys, Alpamsa) osy maǵynasy Mahmut Qashqarı sózdiginde de, Orhon-Enıseı jazba eskertkishterinde de kezdesedi. Qazirgi túrki tilderiniń kópshiliginde sol maǵynasyn saqtaǵan.
– Altyn Orda dáýirinde (shamamen HIII – HV ǵǵ.) qaharmandyq jyrlar tarıhı klassıkalyq epos dárejesine kóterildi. «Alpamys» – túrki tektes halyqtar folklorynda sońǵy bes ǵasyr boıy halyqty erlik pen batyrlyqqa, adamgershilik asyl qasıetterge baýlıtyn teńdessiz týyndylardyń aldyńǵy leginde tur. Instıtýttyń qoljazbalar qorynda jyrdyń onnan astam jazba nusqasy saqtalǵan. Bul jazbalardy salystyryp, ortaq nusqasyn anyqtap, olardy basqa túrki halyqtarynyń versııalarymen tıpologııalyq baılanysta tarata zertteý – búgingi folklortaný ǵylymynyń eleýli mindetteriniń biri, – deıdi professor.
Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Abat Pangereev jyrdyń sońǵy jaryq kórgen, tekstologııalyq óńdeýden ótken S.Aqqojaev nusqasynda Jıdeli toponıminiń – 4, Baısyn toponıminiń 16 ret kezdesetinin, al Jıdeli-Baısyn dep qosarlana atalýy 8 márte qaıtalanatynyn aıtady.
Jıyn barysynda Túrki álemi zertteýleri ınstıtýty Ege ýnıversıtetiniń professory Ekıjı Metın, Ázerbaıjan UǴA Folklor ınstıtýtynyń professory Rzaev Sáıfaddın Gıýlverdı oglý, Q.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń professory Tynysbek Qońyratbaı, О́zbekstan Til, ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń professory Shomırza Týrdımov, О́zbekstan Mádenı zertteýler men materıaldyq emes mura jónindegi ǵylymı-zertteý ınstıtýty IýNESKO bóliminiń meńgerýshisi Shýhratýlla Abdýllaev, basqa da ǵalymdar baıandama jasap, epıkalyq muralardyń erekshelikterin taldady.
Jańa jınaqtyń burynǵy basylymdardan ereksheligi, muqabasynda kórsetilgen QR arqyly jyrshy B.Rústembekovtiń oryndaýyndaǵy jyrdyń aýdıojazbasyn tyńdaýǵa jáne júktep alýǵa bolady.
ALMATY