«О́leńim – ómirim» esteliginde ol: «Men erterektiń ózinde oryssha-qazaqsha mektep bitirgen qyzmetker ákeniń arqasynda joqshylyq kórmeı, mádenıetti semıada tárbıelendim» degen derek beredi. Áńgime Batys Qazaqstan oblysy, Qaratóbe aýdanyndaǵy Batpaqkól aýylynda týǵan aqyn, jazýshy, dramatýrg, aýdarmashy Berqaıyr Amanshın týraly.
Qalamgerdiń ákesi Sálim Orynborda ýchılısheni oryssha bitirgen saýatty jan eken. Berqaıyr Astrahandaǵy tatar mektebine barady, onda altynshy synypqa deıin qazaqsha, soǵystyń aldyndaǵy jyldary Orynborda orys mektebinde oqıdy. Bala sezimine «Igor polki týraly sóz» atty jyry, ondaǵy áıel zary óz ómirinde kórgen aýyl áıelderin elestetip, qatty áser qaldyrady. Júrek túkpirindegi buıyǵy bir syrdy oıatqan jyrdy keıin túgel aýdaryp, Almatyǵa, Ǵylym akademııasyna jiberedi. Jyr Muhtar Áýezovtiń qolyna túsip, oń baǵa alǵan. Bul týraly qalamger: «Sáti túseıin degende Muhtar Áýezovtiń qolyna tıipti. Ǵylym akademııasynyń bir jıynynda meniń aýdarmamdy ol kisi maquldap sóılepti», dep jazady. Onysy 1951 jyly jeke kitapsha bolyp basylyp shyǵady. Amanshın ádebıetke osylaı qadam basqan. Onyń sóz ónerine degen súıispenshiligi mektepten bastalyp, elikteýden erkindikke qanat qaqqan.
Sol bir kókeıdegi tylsym syrdy terbetken jyrdyń áseri týraly keıin qalamger erekshe jylylyqpen bylaı eske alady: «1940 jyly «Igor polki týraly sózdi» óttik, onda «Iаroslavany joqtaý» degen taraý bar eken. Bul – Don boıyndaǵy qypshaqtarmen soǵysta qolǵa túsken kúıeýi knıaz Igor Svıatoslavıchti áıeliniń joqtaǵan zary. Osyny muǵalımamyz alǵash daýystap oqyǵanda, jesir arýdyń jaryn saǵynyp jylaǵan áserli sózderine kóńilim bosaǵany sonsha, klasta otyryp kóńilim bosaǵany esimde. Jasymyzda aýylda joqtaý aıtyp, daýys salǵan áıelderdi talaı kórgenbiz. Iаroslavanyń zary tap sondaı, sózderinen buryn yrǵaǵy, áýeni de qazaqtyń joqtaýyna dál keledi eken. Dereý sol jerde, sabaq ústinde Iаroslavanyń jylaýyn qazaqshaǵa aýdara bastaǵanym – meniń ádebıetke alǵash umtylysym edi».
Shákirt bala Berqaıyrdyń «altyn uıadan» qanat qaǵyp ushpaı jatyp-aq orys ádebıetiniń asyl murasy sanalatyn jádigerdi aýdarýy jáne onyń Muhtar Áýezov sııaqty ǵulama jazýshynyń kózine túsýi kezdeısoq emes. Jazýshynyń: «Mektepte orys klassıkasyn túpnusqadan túgelge jaqyn, Batys klassıkterin Shekspırden Dıýmaǵa deıingi birazyn oqyp úlgergenimdi úlken oljam dep bilemin. Olardan mol bilik aldym, kóp nársege erte kózim ashyldy», deýi ózine unaǵan jyrdy aýdarýǵa degen talpynysy qurǵaq qııaldan emes, kókirekpen uǵynǵan zerdeliliginiń nátıjesi ekeni daýsyz. Talapty jas eki tildi jetik bilgendikten de, eki ádebıetti tel emgen tarlan bolyp ósken.
Tájirıbesin ortaǵasyrlyq jádigerden bastaǵan ol orystyń klassıkalyq ádebıetinen aýdarma jasady. Ásirese onyń A.S. Pýshkın, M.Iý. Lermontovtyń óleńderin aýdarýy bul salada da tyńǵylyqty eńbek etkenin tanytady. Al prozada Tolstoıdy qazaqsha sóıletip, uly jazýshynyń «Balalyq», «Jastyq», «Jigittik dáýren» atty kitaptaryn jáne taǵy basqa shyǵarmalaryn aýdaryp, uly oıshyldy ult oqyrmandarymen tildestire aldy.
Ol shetel aqyndary men týysqan halyqtar ókilderiniń de týyndylaryn aýdarýǵa úles qosty. Atap aıtqanda, aǵylshyn Djordj Baıron, tatar Ǵabdolla Toqaı, túrikmen Berdi Kerbabaev, qalmaq Davıd Kýgýltınov, t.b. týyndylaryn qazaqsha sóıletip, halyqtar dostyǵynyń nyǵaıýyna eńbek etti.
1983 jyly «Joryq jyrlary» degen atpen «Jazýshy» baspasynan jyr jınaǵy jaryq kórdi. Salaýat Iýlaev jyr-tolǵaýlaryn negizinen eki aqyn aýdarǵan. Onyń biri – Búrkit Ysqaqov. Ol jańadan tabylǵan óleńderi dep beseýin qazaqshalaǵan. Al onyń alǵy sózin jazyp, kópshilik bóligin qazaqsha sóıletken – B.Amanshın. Bashqurt jurtynyń qol bastaǵan batyry, sóz bastaǵan aqyny Salaýat rýhy onyń ómiriniń mánine aınalǵan Mahambet jyrlarymen úndes bolatyn. Mahambetke jastaı qunyqqan Berqaıyr Amanshın Reseı ımperııasynyń otarshyldyq ezgisiniń qasiretin tartqan qos halyqtyń aıbyndy uldarynyń isteri men taǵdyrynan tamyrlastyq taýyp, salystyra zerttegen.
B.Amanshın Salaýat jyrlaryn bashqurt tilinen tikeleı aýdarǵan eken. Mahambetti qalaı tereń túsinse, Salaýatty da solaı qabyldaǵan. Jınaqqa engen jyrlardan B.Amanshın aýdarmasymen basylǵandary «Týǵan elim», «Oralym», «Soǵys», «Ot», «Jigitke», «Sandýǵash», «Kıiz úıim», «Zylıha» óleńderi men «Býgásháýmen (Pýgachevpen – A.E.) qos bolyp, batyr ermen dos bolyp» tolǵaýy jáne «Salaýat batyr» atty tarıhı dastan. Olardyń bári de óte kórkem, ásem áýezi saqtala aýdarylǵan.
«Mahambettiń babalary men urpaqtary» (1991) degen ádebı zertteý eńbegi uly aqyn ómiri men shyǵarmashylyǵyn ǵylymı turǵyda baısaldy, baıypty taldaýymen qundy. «...Ústelimniń ústinde baspadan búgin ǵana shyqqan kitabym jatyr. Ol – týysqan bashqurt halqynyń aqyny ári batyry Salaýat Iýlaevtyń ózim qazaqshaǵa aýdarǵan jyrlary. Onyń maǵan ózgeden jaqyn kórinýi sondyqtan: ony qazaqshaǵa aýdarǵan sebebim – Salaýat meniń pirim Mahambetpen taǵdyrlas, egiz qozydaı uqsas. Patshalyq ezgige qarsy qara sharýalardy dúr kótergen, patshanyń altyn taǵyn shaıqaltyp, atyp urýǵa shaq qalǵan ataqty Emelıan Pýgachevtiń oń qoly, bir jaǵynda kóterilisshi sarbazdardyń brıgadıri, polkovnıgi bolǵan Salaýat ta Mahambet qusap osy azatkerlik azat jolda janyn qıdy. Sońynda ataqty, arýaqty jyrlary qaldy. Salaýat jyrlary Mahambet jyrlarymen úndes, keıbir tustarynda tipti uqsas, uıqas keledi.
Sonda o basta orystyń qaharmandyq «Igor polki týraly sózdi», odan Mahambet babam, odan keıin Salaýat jyrlary – osylaı úzilmeı kele jatqan bir saryndas jyrlar, bir taǵdyrlas aqyndar men jazýshylyq ómirimniń úlken bir bóligi bolyp ornyǵyp, bir sıpatyna aınalǵanyn men ózim de baıqamaı kelippin», depti.
«Daladaǵy daýyl» Isataı –Mahambet bastaǵan ult-azattyq kóterilisti sýretteıdi. Bul – sıýjetti poema. Ol Isataı – Mahambet bastaǵan ult-azattyq kóterilis oqıǵasyn arqaý etip, «Knıazdaǵy qarańǵy úı», «Kezdesý», «Úbi kelgende», «Mahambet pen Qaraýyl», «Balqynyń úıin órteý», «Ordaǵa! Ordaǵa!», «Mahambettiń monologi» atty jeti bólikten quralǵan, ár bólimi Mahambet ómiriniń belgili bir kezeńin qamtyp, kóterilistiń tarıhı damý sátterimen tikeleı qatynasta óriledi.
Berqaıyr Amanshın – roman jazyp, prozada da qoltańbasyn qaldyrǵan jazýshy. Eńbeginiń eleýli bóligin Mahambet týraly zertteýler qurasa, soǵan súıenip ol óziniń ǵumyrlyq izdenisiniń tirek kózi – Mahambet týraly kólemdi kórkem shyǵarma da jazdy. Sóıtip, Mahambettiń kórkem tulǵasyn somdap ketti. Ol týraly: «...Ádebıette Mahambettiń obrazyn somdap qaldyrdy. «Mahambettiń taǵdyry» romanyn jazý úshin ol adam aıtqysyz mol ýaqyt pen eńbek jumsady. Ol tek qana osy romandy – óz shyǵarmashylyǵynyń órkeshi, bıigi bolady dep sanady da, soǵan sandaǵan jylyn sarp etti», deıdi qazaqtyń aqıyq aqyny Ǵafý Qaıyrbekov.
Aqyn-jazýshy mahambettaný ǵylymyna úlken úles qosty. Patsha men han óktemdigine qarsy kóterilgen qazaqtardyń iri qolbasshysy, jalyndy jarshysy, uly aqyn Mahambet О́temisulynyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zertteýde Qajym Jumalıevke ilese, odan keıin de qyrýar jumys tyndyrdy. Ásirese buryn jarııalana qoımaǵan talaı mátindi taýyp, ǵylymı turǵyda ekshep, aqyn murasyn baıytty. «Mahambettiń taǵdyry» qazaq prozasynyń salmaqty, kórkem týyndysy deýge bolady. Avtor tarıhı oqıǵalar jelisin bir baǵytta órbitip, Isataı men Mahambet bastaǵan kóterilistiń máni men mańyzyn ashýǵa tutastyrǵan. Ult-azattyq kóterilistiń tarıhı hám kórkem shyndyǵyn qııýlastyra aldy.
Zertteýshiniń naǵyz minezi mahambettanýda kórindi. Tyń sheshimderin batyl aıtty. «Qazaq ádebıetinde» (20.05.1955., № 20) jarııalaǵan «Mahambettiń urpaqtary» atty alǵashqy maqalasynda-aq aqyn jóninde ústirt baıandalyp kelgen qupııa syrlardyń kómbesin ashty. Mahambettiń ákesi О́temis týraly, onyń han bıligin jaqtaýshy Isataımen dúrdarazdyǵy, soǵan qaramastan, Mahambettiń dosy bolǵanyn alǵash aıtqan da B.Amanshın edi. Osy gazettiń 1956 jylǵy №34 sanyndaǵy «Mahambet qashan qaza tapty?» degen maqalasynda: «1846 jyldyń oktıabrinde Baımaǵambet Mahambetti ustap ákel dep óziniń 20 jendetin jiberedi. Olar aqynnyń úıine aldap enip, janjal shyǵaryp, ony óz úıinde qylyshpen shaýyp óltiredi.
Sonymen Mahambet 1846 jyldyń oktıabrinde qaza tapty deıik. Sonda qaı kúni? Bul oqıǵa jóninde joǵaryda atalǵan arhıvte saqtaýly isten Orynbor Shekara komıssııasynyń 1846 jylǵy 15 noıabrdegi otyrysynyń protokolyn taptyq. Bul protokolda Mahambettiń ólimi jóninde Baımaǵambettiń sol jyly 5 noıabrde Shekara komıssııasyna jazǵan málimdemesiniń mazmuny keltirilgen. Sonymen birge bul oqıǵa jóninde Mahambettiń inisi Hasenniń 4 noıabr kúni Baımaǵambetke bergen jaýabynyń mazmuny tirkelgen. Bizge qajet málimet osy Hasenniń jaýabynan tabyldy. Sonymen Hasen óziniń 1846 jyly noıabrde bergen jaýabynda Mahambet sodan 20 kúndeı buryn óldi degen. Eger anyq 20 kún bolsa, bul 16 oktıabrge dál keledi. Tap basyp aıtylmaǵany ókinishti. Alaıda namaz oqıtyn, demek kúnniń jumasyn biletin adam bolǵandyqtan, esebinen asa alshaqtap ketpese kerek. Sonda bir kúndi ári, bir kúndi beri alǵannyń ózinde Mahambet 1846 jyldyń 15-16-17 oktıabrindegi kúnniń birinde qaza tapty dep tujyrymdaýǵa bolady».
Berqaıyr Amanshın 1955 jyldan ólgenshe sanaly ǵumyryn mahambettanýǵa arnady. Tyń derek tabylsa, mahambettaný ilimine irkilmesten qosyp otyrǵan. Aqyn óleńderiniń jınaǵyn shyǵarýǵa úles qosty. 1974 jyly «Ereýil atqa er salmaı» jınaǵyn shyǵarsa, 1979 jyly «Jyr semser» jınaǵy jaryq kórdi. Bularda óleńderdiń tekstologııasyna ózgertýler engizip, ǵylymı baıyptaýlar arqyly naqtylady.
Zertteýshiniń bir qasıeti – Mahambet ósken, oǵan qatysty oqıǵalar órbigen óńirdiń kónekózderinen Isataı – Mahambet týraly, kóterilis tarıhy, kóterilisshiler taǵdyry, Mahambettiń shyǵarmashylyq bolmysy, t.b. málimet mol. Jáne olardy der kezinde respýblıkalyq basylymdarda jarııalady. Tek Mahambet týraly maqalalarynan qurastyrylǵan «Jyr-semser» eńbegi («Arys» baspasy, 2004) 276 betten turady eken.
B.Amanshın – lırıkalyq ta, epıkalyq janrda da birshama jetistikke jetken aqyn. Onyń «Júregim – dalam», «Oı ketý», «Keshe men búgin», «Beıýaqta», «Aqyn qoly», «Dosyma hat», t.b. óleńderi ásem lırıka úlgileri bolsa, «Múslıma», «Daladaǵy dabyl», «Elshi», t.b. poema-dastandary – epıkalyq janrdaǵy jetistikteri dep baǵalaýǵa turarlyq dúnıeler. Avtordyń qazaq ádebıetine sińirgen eńbegi orasan bolǵandyqtan, alar orny da zor.
Aıgúl ERMEKOVA,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty