Pavlodar oblysynyń eldi mekenderinde kádimgi úı tyshqany shamadan tys kóbeıip ketken. Qorajaıdan bólek úılerde de qaptap, turǵyndardyń mazasyn alyp tur. Jurtshylyq kemirgishterdiń adamnan qoryqpaıtynyn, aýlada asyr salyp júretinin jıi sóz etedi.
Kemirgishterdiń qaptap ketkenine, ásirese Ertis, Jelezın, Maı, Tereńkól, Pavlodar aýdandarynyń halqy alańdap otyr. Aýyl adamdary qaqpan, tuzaq quryp, aýlap baqqanymen, sany odan saıyn ósip jatyr. Jelezın aýdanyndaǵy «Veselaıa rosha» aýylynyń turǵyny Amanjol Hamıttiń aıtýynsha, kemirgish janýardyń kúrt kóbeıýi bıylǵy qyrkúıek aıynan biline bastaǵan.
– Úıimizde tyshqan kóbeıip ketti. Tuzaq quryp, qanshamasyn ustap, joıyp jatsaq ta azaıar emes. Qazir aýyl ishindegi kósheniń ózinde tyshqandar oınaq salyp júredi. Mysyqtar ábden toıynyp, aýlaǵysy da kelmeıtini baıqalady. Bul jaǵdaı úıinde qysqa azyq ustaıtyn adamdarǵa, qoımasynda astyq saqtaıtyn fermerlerge qıyn soǵatyn túri bar. Jaǵdaı bulaı jalǵasa beretin bolsa, óńirde epıdemıologııalyq jaǵdaı ýshyǵyp, juqpaly dert taralýy da múmkin. Onyń sońy jaqsy bolmaıdy. Tyshqandardyń ádetten tys qaptap ketýin ómirimde birinshi ret ushyrastyryp otyrmyn. Orys halqy ertede kemirgishter kóbeıse, «úlken ashtyq kele jatyr» dep yrymdaıdy eken. Qudaı betin aýlaq qylsyn. Biraq bul jaǵdaıǵa memlekettik organdar nazar aýdaryp, olardy ýlaý, joıý sharalarymen aınalysýy kerek. Epıdemıolog mamandar janýarlardyń shamadan tys kóbeıýiniń sebebin zerdelep kórgeni durys, – deıdi turǵyn.
Al Pavlodar oblysynyń sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý departamenti basshysynyń orynbasary Gúlnara Aqylbekova ázirshe turǵyndar tarapynan shaǵym túspegenin jetkizdi.
– Tyshqan qaptap ketti degen Ertis, Jelezın, Tereńkól aýdandaryna habarlasyp, jergilikti sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý basqarmalarynyń basshylaryna suraý saldym. Olar jaǵdaıdyń qalypty ekenin jetkizdi. Turǵyndar tarapynan da eshbir shaǵym bolmaǵan. Kemirgishter shyn máninde kóbeıip jatsa, óńirlerde olardy joıý, aldyn alý jumystary júrgizilýi kerek. Buǵan qatysty sanıtarlyq talaptar men normalar bar, – deıdi ol.
Bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Qanat Ahmetovtiń aıtýynsha, tyshqandardyń kóbeıý úderisine janýarlardyń boıyndaǵy kúızelis nemese toksoplazmoz aýrýy sebep bolýy da múmkin. Qolaıly jaǵdaı týyndasa, olar jylyna birneshe ret balalaı beredi. Degenmen tyshqandardyń túri óte kóp. Qazirgi ýaqytta kóbeıip jatqan túrin ǵylymı turǵydan anyqtap, zertteý júrgizse, artyq bolmas edi.
«Negizi tyshqandar ósimdikterdiń dánimen, qaldyq azyq-túlikpen qorektenetini málim. Qorek shamadan tys kóbeıgen jyldary (10-12 jylda qaıtalanýy ǵajap emes) olardyń popýlıasııasy ósip ketedi. Bıylǵy jazdyń ylǵaldy ótkenine oraı, kemirgish janýarlar taýyp jeıtin azyq ta asta-tók boldy. Mundaı kezeńde tyshqandardyń kóbeıý úderisi júredi. Sany kóbeıgen saıyn olar jańa mekender men turaqtardy izdeıdi. Bir jerde shoǵyrlanyp otyra berse, taýyp jeıtin azyqtaryna básekelesteri kóbeıe túsedi degen sóz. Osydan boılarynda kúızelis týyndaıdy. Ekinshi sebep, olardyń arasynda toksoplazmoz aýrýy tarap ketken bolýy yqtımal. Toksoplazmoz – adam men janýardyń organızminde (toksoplazma arqyly) paıda bolatyn óte qaýipti parazıttik juqpaly aýrý. Bul dertpen adamnan basqa úı janýarlary, jabaıy sútqorektilerdiń kóptegen túri aýyrady. Atap aıtqanda, mysyqtar, qoıandar, jyrtqysh ańdar, tyshqandar, qustar, egeýquıryqtar, t.b. Ol adamǵa da juǵady. Jalpy, men – parazıtologııa salasyn tereń zerttep júrgen adammyn. Protoparazıtter degen top bar, olar óte usaq, birjasýshaly bolyp keledi. Ol janýarlarda, sonyń ishinde kemirgishterde jıi kezdesedi», deıdi maman ǵalym.
Ǵalymnyń túsindirýinshe, toksoplazmoz aýrýyn tyshqandardyń óz ortasy taratady. Al ony saý tyshqanǵa mysyq juqtyrady. Keıde mysyqtardyń kemirgish janýardy ustap alyp, tisimen jaraqattap jibere salatyn ádetin kóbimiz baıqaǵan bolarmyz. Sondaı sátte tyshqanǵa juǵady. Keıin ınfeksııa nájis nemese birge paıdalanatyn sý kózi arqyly ózge kemirgishterge juǵýy múmkin.
«Tyshqannyń adamnan qoryqpaı, aýlada nemese úı ishinde asyr salyp júrýiniń negizgi sebebi – toksoplazmoz aýrýy. Sebebi mundaı aýrýǵa shaldyqqan janýarda ójettik paıda bolady, burynǵydaı ininde kóp jatqysy kelmeıdi. Biraq shamadan tys mundaı ójettik tyshqandardyń óz betimen mysyqqa baryp jem bolýyna soqtyrady. Bul da – tabıǵattyń janýarlardy suryptaý erekshelikteriniń biri», deıdi Q.Ahmetov.
Joǵaryda aıtqandaı, toksoplazmoz adamdar úshin de qaýipti. Ásirese balalar shaldyǵýy múmkin. Ony juqtyrǵan balalardyń oılaý qabileti tómendep, damýy tejeledi. Aýrý júıkesine áser etetindikten, mundaı balalardyń boıynda da ójettik paıda bolýy múmkin eken.
Pavlodar oblysy