Jetisý jeri men Alataý alabyn qulandar ejelden meken etken. Bul aımaqtardaǵy birdi-ekili oryndardyń qulan ataýymen astasyp jatýy tegin emes. Araǵa jyldar salyp qulandardyń qaıta oralýy taýly ólkeniń tamyryna qaıta qan júgirtkendeı. «Altyn Emel» memlekettik ulttyq tabıǵı qoryǵynda bıyl ekinshi ret ótken halyqaralyq qulandar festıvali osy bir aıryqsha janýardyń tabıǵatyna tereńirek úńilýge shaqyrdy.
Sany men taralý aımaǵy shekteýli túr retinde «Sırek kezdesetin, joıylyp bara jatqan» túrler sanatyna jatatyn qulandar elimizdiń Qyzyl kitabyna engen (II sanat) ári Halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý odaǵynyń Qyzyl kitabynda aıryqsha mártebege ıe. Festıvalǵa bıyl jergilikti tabıǵat janashyrlarymen qatar alys-jaqyn shetelderden de qonaqtar keldi. Saıabaqtyń biregeı ekojúıesi men sırek kezdesetin janýarlar túrlerine qyzyǵýshylyq tanytqan týrısterge qulandardyń qaıta oralý tarıhy jóninde qoryqtyń ǵylymı qyzmetkerleri áserli baıandady.
«Jumyrtuıaqtylar sanatyna jatatyn jabaıy jylqylar XIX ǵasyrǵa deıin qazaq dalasynyń shól-shóleıtti, azdap dalalyq aımaqtarynda, batysta Kaspıı teńizinen shyǵysqa Ile oıpatyna deıin keń taralǵan. Oǵan dálel – «Aqsaq qulan» kúıiniń shyǵýy. Kúıshi Joshy hannyń balasynyń qulan qýyp, ań aýlap júrip qaza tabýyn dombyra tilimen jetkizgen. Muny bilgen qaharly han erekshe úkim shyǵarady. Joshy han 1187–1227 jyldary ómir súrgen, demek osy kezeńde qulannyń qazaq dalasyn mekendegeni anyq. Tańbaly tasqa salynǵan qulan beıneleri men ejelgi jer sý ataýlary da qazaq dalasyn qulan mekendegenin kórsetedi. 1930 jyldardan beri qulan kezdeskendigi týraly málimetter óte az. 1916–1921 jyldarǵy alasapyran, ujymdastyrý kezeńinde baılardyń mal-múlki tárkilenip, jurtshylyq búrkit salyp, tazy júgirtip, ań aýlaǵan. Sonymen qatar 1930–1933 jyldardaǵy asharshylyq janýardyń joıylýyna úlken áserin tıgizdi. Keıbir derekterge súıensek, qulandar sońǵy ret Jońǵar Alataýynda 1934 jyldary boı kórsetken. 1933–1935 jyldary Balqash aýdanyndaǵy Topar ózeniniń jaǵasynan 8-9 bas qulan kezdesken», deıdi «Altyn Emel» ulttyq parkiniń ǵylymı aqparat jáne monıtorıng bóliminiń jetekshisi Marǵulan Musabek.
Mamandardyń aıtýynsha, qulandardy reıntrodýksııalaý jumystary 1953 jyldardan bastaldy. Túrikmenstannyń «Badhyz qoryǵynan» 8 bas qulan «Barsakelmes qoryǵyna» ákelinip, kóbeıtý jumystary júrgizildi. 1982 jyly «Altyn Emel» memlekettik ulttyq tabıǵı parkine (burynǵy «Qapshaǵaı memlekettik qoryq – ańshylyq sharýashylyǵyna») «Barsakelmes» qoryǵynan 27 bas qulan ákelindi. Kóbeıtý jumystary nátıjesin berip, qazirgi tańda «Altyn Emel» memlekettik ulttyq tabıǵı parkin 3623 bas qulan meken etedi. Bir qyzyǵy, keıbir etnograf-qalamgerler bul janýardy «dombaı» dep jazyp júr.
El ishinde janýarlardyń sanyn kóbeıtip, tarıhı taralý aımaǵyn qalpyna keltirý maqsatynda Andasaı memlekettik tabıǵı rezervatyna qonystandyrý úshin 1986–1990 jyldary 90 bas «Qapshaǵaı memlekettik qoryq – ańshylyq sharýashylyǵyna» «Barsakelmes qoryǵynan» jersindirilgen. «Andasaı memlekettik tabıǵı rezervatyna» qulandardy jersindirý (qonystandyrý) maqsatynda 2007–2012 jyldary taǵy da 133 qulan jiberilgen. Al 2017 jyldyń kúzinde «Altyn Emel» ulttyq parkinen 9 qulan «Altyn dala» qoryǵy aýmaǵyndaǵy ASBK reıntrodýksııalaý ortalyǵyna jetkizildi.
«2022 jyly «Ile-Balqash» memlekettik tabıǵı rezervatyna 60 bas, dál sol jyly «Altyn dala» memlekettik tabıǵı rezervatyna 4 bas qulan «Altyn Emelden» jersindirildi. Bıyl «Altyn Emel» memlekettik ulttyq parkinen Balqash mańy memlekettik tabıǵı qoryǵyna ıntrodýksııalaýǵa 43 bas qulan tasymaldandy, «Altyn dala» qoryǵyna qulannyń 24 darasy jetkizildi. Sozaq orman sharýashylyǵy mekemesine 20 bas qulan jersindirýge jiberildi. 2005–2024 jyldar aralyǵynda jalpy «Altyn Emel» ulttyq parkinen 371 bas qulan elimizdiń basqa óńirlerine jersińdirýge jiberildi», deıdi ulttyq park mamandary.
Janýarlar álemine yntyq tabıǵat janashyrlaryna arnap «Altyn Emel» memlekettik ulttyq tabıǵı parki men «Visit Jetisý» týrıstik ortalyǵy birlese uıymdastyrǵan bıylǵy festıval naǵyz merekege aınaldy. Qonaqtar qulandardyń tabıǵatyna úńilýmen qatar, altybaqan, arqan tartý, kir tasyn kóterý sekildi ulttyq sport oıyndaryn tamashalady. Shoqan bulaǵynan bastaý alyp, áıgili Aıǵaıqum tóbesinde márege jetken marafonǵa 300 adam qatysty. Kelýshiler qulandar sherýin tamashalap, estelik sýretke tústi.