Qazaq úshin qundy eńbek

Almatyda Ulttyq kitaphanada «Qazaq dıasporasy jáne repatrıasııa. 1991-2012» atty orys tilindegi ujymdyq ǵylymı monografııanyń tusaýkeseri ótti. Qazaq dıasporasynyń damý tarıhy men olardyń tarıhı otanyna ımmıgrasııasy týraly jınaqtaý men taldaýyna arnalǵan ǵylymı zertteýlerdiń qorytyndylary engen eńbektiń tanystyrylymyna belgili qoǵam qaıratkerleri, shettegi etnostyq qazaqtardyń tarıhy men mádenıetin zertteýge úles qosqan ǵalymdar, sheteldegi qazaq dıasporasynyń ókilderi, oralman baýyrlar, joo-nyń oqytýshylary men stýdentteri jınaldy. Aldymen monografııa avtorlary – tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Kúlǵazıra Balta­baeva, Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy tóraǵasynyń birinshi orynbasary Talǵat Mamashev, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Jaras Er­mek­baı jáne fılosofııa ǵy­lymdarynyń kandıdaty Aıtbala Baımaǵambetovanyń 10 taraýdan turatyn qazaq dıasporasy, repatrıasııa, kóshi-qon saıasaty, demografııa jáne dıasporologııa tarıhynyń máselelerine arnalǵan úlken ǵylymı jumystarymen quttyqtaǵanymyz jón shyǵar. Olaı deıtinimiz, avtorlar et­nıkalyq ımmıgranttardy qa­byldaý men ornalastyrýdyń álemdik tájirıbesin de jan-jaqty qarastyra otyryp, Germanııanyń saıasaty, nazar aýdarýǵa turarlyq Izraıldiń repatrıasııa úderisiniń tájirıbesi, kórshiles Reseıdiń kóshi-qon saıasatynyń ózgeristerin de qamtyǵan. Soǵan oraı, salys­tyrmaly túrde Qazaqstandaǵy etnıkalyq kóshi-qon saıasatynyń qalyptasýy men damýy, sondaı-aq, О́zbekstan, Qytaı, Reseı, Túr­­kııa, Aýǵanstan, Iran men basqa elderdegi bolyp jatqan repatrıasııanyń táýekelderi, tabystary men keleshegi kórsetilgen. Monografııa ǵylymı sıpatta jazylyp, geografııalyq, pándik jáne ataýly kórsetkishtermen, qysqarǵan sózder tizimimen, sondaı-aq, túrli-tústi sýrettermen qamtylǵan. Alǵash ret Qazaqstanda qazaq dıasporasy jastarynyń bilim alý maqsatynda ımmıgrasııa­laý máseleleri taldanǵan. – Erekshe nazar aýdaratyn jaıt, bul eńbek Qaýymdastyqtyń qorjynyndaǵy alǵashqy ǵylymı monografııa emes, – dedi joba avtorlarynyń biri Talǵat Ma­mashev eńbektiń mańyzy men alar ornyna keńinen toqtala kelip. – Alaıda, bizdiń aldymyzda Azııa, Túrkııa, Eýropadaǵy qazaq dıasporasynyń qalyptasýy men damýyn kórsetý mindeti turǵan joq, óıtkeni, atal­ǵan jaǵdaı G.Meńdiqulovanyń «Qazaq dıas­porasynyń tarıhı taǵdyry. Qalyptasýy men damýy» monografııasynda qamtylǵan bolatyn. Degenmen, Qaýymdastyq osy monografııanyń tolyqtyrylǵan nusqasyn «Qazaq dıasporasy: tarıhy men búgini» degen atpen qaıta basyp shyǵardy. Al úsh jyldan keıin Qaýymdastyqtyń muryndyq bolýymen elshi Qalybek Qoblandın men Gúlnara Meńdiqulovanyń ujymdyq mono­grafııasy qa­zaq tilinde «О́zbekstandaǵy qa­zaq­tardyń tarıhy jáne búgingi damýy» degen atpen jaryq kórdi. Búgingi tusaýyn kesip otyrǵan monografııa Mádenıet jáne sport mınıstrligi Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saıası jumys ko­mıtetiniń qoldaýymen, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń granty boıynsha jaryq kórip otyr. Shetel qazaqtarynyń saıası, áleýmettik-demografııalyq jáne mádenı damýynyń erekshelikteri Qytaı, Mońǵolııa, Reseı, Túrikmenstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Belarýs elderinde HH ǵasyrdyń aıaǵy men HHI ǵasyrdyń basynda ótkizilgen halyq sanaǵynyń esebinde tal­danǵan. Meniń bilýimshe, halyq sanaǵynyń jaryq kórgen materıaldary elimizdiń ǵylymı kitaphanalarynyń qorynda joq. Jalpy, zertteýdiń jylnamalyq shekteýi 1991 jáne 2012 jyldar aralyǵyn qamtıdy. Kórip otyrǵanymyzdaı, jylnamanyń tómengi shekteýleri Qazaqstannyń táýelsizdik alýymen jáne qazaq­tardyń óz tarıhı otanyna oralý úderisimen anyqtalady. Eńbektiń joǵarǵy shekteýleri – bul elimizdiń memlekettik kóshi-qon saıasatynyń zamanaýı tájirıbesin jınaqtaǵan kezeń. Bir aıta ketetin jaıt, moderator Talǵat Asyluly ınternette jáne áleýmettik jelilerde osy monografııanyń shyqqany týraly habarlama bergen sátten bastap onyń qaı tilde shyǵarylǵany týraly saýaldar, pikirler kelip túse bastaǵanyn, al monografııanyń orys tildi qaýym jáne buqaralyq aqparat quraldaryn tanystyrý maqsatynda orys tilinde jaryq kórgenin, óıtkeni, qazaq tilinde osy taqyryptaǵy jarııalanymdar jetkilikti ekenin, onyń ústine, repatrıanttardyń qazaqstandyq qoǵamǵa beıimdelýi elimizdiń adamı jáne zııatkerlik áleýetiniń damýy máninde kórsetilgenin atap ótti. «Al ekinshi jaǵynan, memlekettik organdar men qabyl­daýshy qoǵamnyń oralmandardy ári qaraı yqpaldastyrýǵa baılanysty ózekti mindetteri kún tártibinen alynbaıdy», dedi tóraǵa orynbasary. Kitapqa zor eńbek sińirgen ǵylymı redaktory «Intellekt Orda» áleýmettik-mádenı ǵylym­dardy birlestirýdiń halyqaralyq ınstıtýtynyń bas dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Sattar Májıtov te ár ǵylymı eńbektiń negizgi maqsaty, mańyzdylyǵy – qoǵamdaǵy osy taqyryp qyzyqtyryp nemese aınalysyp júrgenderge jańa baǵyt-baǵdar berip, joldaryn aıqyndap beretinin atap ótti. «Kitapta negizinen qazaq dıasporasynyń, repatrıasııasynyń qaıtyp kelýi, ıaǵnı jalpy kóshi-qondaǵy eń mańyzdy da kúrdeli máselelerdi kóterip, qamtyǵan,  –  dedi ol.  – Biz­der qazaq dıasporasynyń tarıhy degende, qazaqtar ekenin, olardyń naqty adamnyń taǵdyrynan tura­tynyn umytpaǵanymyz jón. Olar qalaı otanyna kóship keldi, qandaı jaǵdaılardy bastan keshkenin tú­si­nýimiz qajet. Tipti, adam jat elde áýejaıǵa kelgennen bas­tap ózin birtúrli sezinedi. Iаǵnı, olardyń áleýmettik beıimdelýi qalaı júrip jatyr? Qoǵamda óz ornyn taýyp jatyr ma? Bul úlken másele. О́ıtkeni, qazir jaǵdaı basqa. Maǵan óte unaǵany, oralman degen sózdiń qajetti bir jaǵdaılarda ǵana paıdalanyp, otandastar, ózimizdiń aǵaıyndarymyz elimizge qaıtyp kele jatyr degenge erekshe nazar aýdarýy. О́ıtkeni, olardyń kelip-ketýinde saıası, ıdeologııalyq, ekonomıkalyq qyrlary kóp. Biz túbinde bir halyqpyz, bir aǵaıyn­byz. Sondyqtan bul máseleni taldaýda, ásirese, sheteldik sarap­shylarǵa «biz taǵdyrymyz bir halyqpyz, túbi birigýimiz kerek» degendi qulaqtaryna quıa berýimiz kerek. Osylaısha aldaǵy ýaqytta Qazaqstannyń, qazaq halqynyń bútin bir tarıhy jazylýy tıis. Jıynda monografııa avtorlary Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy qyzmetine belsene atsalysyp júrgen oralman aǵaıyndardyń barlyǵyna kórsetken kómekteri, kóterilgen máselege janashyrlyqpen qa­rap, suhbat bergenderi úshin rızashy­lyqtaryn bildirdi. Qytaıdan kelgen oralman, Qazaqstanda úlken jetistikterge qol jetkizgen ál-Farabı atyn­daǵy QazUÝ-diń qytaı tili kafe­drasynyń meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Nábıjan Muqamethanuly: «Men buǵanǵa deıingi dúnıejúzi qazaq dıasporasy jaıly Qaýymdastyqtyń shyǵarǵan eńbekterimen jaqsy tanyspyn. Menińshe bul kitap solardyń ishindegi shoqtyǵy bıik súbelisi, sapasy joǵary, maz­muny keń eńbek dep sanaımyn. Búgingi tańda kitaptyń oryssha shyq­qany óte oryndy. О́ıtkeni, orys tildi oqyrmandar, jazýshylar qazaq tilinde qandaı dúnıeler shyǵyp jatqanyn bile qoımaıdy. Sondyqtan keıbir zertteý, analıkalyq maqalalarda ártúrli pikirler aıtylyp qalyp jatady. Búginde dúnıejúzinde ár ult sheteldegi óz ókilderine, dıasporasyna erekshe nazar aýdarýda. Dıaspora zertteý álemdik órkenıetti zertteýmen qatar júrip jatqan úderis. Al bul eńbektiń qundylyǵy – Elbasynyń jıyrma jyldan beri kóshi-qon máselesinde júrgizgen saıasatynyń jemisi, nátıjesi ekendigin kórsetedi. Bul ne úshin kerek? Bul – Qazaq­stannyń bolashaǵy, qazaq qoǵamynyń damýy, bizdiń Máńgilik El bolýymyz úshin qajet» dese, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, UǴA-nyń korres­pondent-múshesi Ýálıhan Qalıjan bul eńbektiń qundylyǵy, qasıeti – Qazaqstandaǵy kóshi-qon saıa­satynyń búkil mazmundalǵan sıpatyn kórsetetin, oralmandar taǵdyry qazaqtyń taǵdyrynan bólek emestigin, túrli jaǵdaılarǵa baılanysty qazaqtyń jeri Qytaı men Reseıge ótip, sol ata qonystaǵy qazaqtar shetel qazaqtary bolyp qalǵanyn, sondyqtan olardyń bári qıynshylyqtan qashyp ketti degen orynsyz aıyptaýlarǵa jol bermeý kerektigin, al myna kitapty oqyǵan adam sol saýaldarǵa jaýap alatynyn ekpin túsire jetkizdi. Sondaı-aq, jıynda Qazaqstan Prezıdentiniń muraǵaty dırek­torynyń ǵylym jónindegi orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Qaırat Álim­ǵazınov, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy ta­rıh jáne etnologııa ınstıtýty bólim meńgerýshisi, tarıh ǵy­ly­mdarynyń doktory Aıjamal Qudaı­bergenova, Qazaqstan-Brıtan ýnıversıtetiniń professory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory Daýlet Sheıh-Álı, 1992 jyly Mońǵolııadan kelgen oralman, tarıhı Otanynda úlken jetis­tikterge qol jetkizgen, mem­le­kettik qyzmet jolyn Kóshi-qon komıtetiniń Almaty obly­sy boıyn­sha departamenti dırek­torynyń orynbasary laýazymdy qyzmetin atqaryp, búginde kóshi-qon sala­synyń qyzmetkeri, kóshi-qon jó­nindegi 3 kitaptyń avtory Kurmetbek Sansyzbaıuly atalmysh qundy eńbek jaıly oılaryn ortaǵa saldy. Bolashaqta bul eńbek qazaq, aǵylshyn tilderine aýdarylyp, Qytaı, Mońǵolııa, Túrkııa, Eýropa elderindegi qazaqtar úshin qaıta basyp shyǵarý josparlanǵan. Gúlzeınep SÁDIRQYZY, «Egemen Qazaqstan».