Kóne dáýir dereginen tanys Kesken kúıik oǵyzdar kezeńindegi iri qalanyń biri bolǵan desedi. О́tken ǵasyr ortasyna taman Horezm arheologııalyq jáne etnografııalyq ekspedısııa alǵashqy barlaý jumystaryn júrgizgende qala orny áýeden fotoǵa túsirilip, shematıkalyq jospary jasalypty. Kóp uzamaı derekter qaıta jınaqtalyp, arheologııalyq barlaý qazbasy salynǵan.
Táýelsizdikten keıin 2006 jyly belgili arheolog Joldasbek Qurmanqulovtyń basshylyǵymen Á.H.Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýty, Shirik-Rabat arheologııalyq ekspedısııasynyń arheologııalyq barlaý otrıady zertteý jumystaryn júrgizdi. Osy jumystar barysynda shahardyń geografııalyq koordınattary anyqtalyp, ústińgi qabatynan arheologııalyq zattar jınap alyndy.
Kesken kúıik – qolóneri damyǵan, sheberleri keramıka óndirisimen qatar, qola, mys jáne temirdi qajetke jaratýdy meńgergen qala bolǵan. Osy aýmaqtan mýzeı qoryna ótkizilgen jádigerler arasynda keramıkalyq saptyaıaqtar, glazýrli qysh qaptama bólikteri, shynydan jasalǵan monshaqtar kolleksııasy, qola asyqtar, mys saqınalar, belbeý toǵalary, óńdelgen mal súıekteri bar. Olarǵa túsken bederler oǵyz zamanynan syr tarqatyp tur. Qalashyqta óńdelgen iri qara mal súıekteriniń óte kóp kezdesýi, sol ýaqytta mal sharýashylyǵynyń damyǵandyǵyn baıqatady.
Qala Qazaly aýdanyndaǵy Bozkól aýylynan 35-40, taǵy bir tarıhı qalashyq – Jankentten 15-20 shaqyrymdaı jerde oryn tepken. 2019 jylǵy arheologııalyq ekspedısııa halyqaralyq Orta Azııa zertteýler ınstıtýtynyń bastamasymen qolǵa alynyp, qazba jumystaryn «Rýtrým» JShS júrgizdi. Jýyrda osy seriktestik ókili, belgili arheolog Dmıtrıı Voıakın jýrnalısterge qazba jumystaryndaǵy basty jańalyqty jetkizdi.
«Qalashyq Aral teńizine jaqyn oryn tepken. Qýatty bekinisi, sáýletti shahrıstan Kesken kúıiktiń óz zamanynda iri ortalyq bolǵanyn kórsetip tur. Bizge osy ýaqytqa deıin ortaǵasyr jylnamalarynda jıi kezdesetin oǵyzdardyń Hývara qalasynyń ornalasqan aýmaǵy belgisiz bolyp kelgen. Qazba jumystary barysynda Kesken kúıikten sol shaharda soǵylǵan aqsha tabyldy. Myna ataýy tek eski derekterde saqtalǵan Hývara osy qala bolýy múmkin degen boljam jasaýǵa negiz bolady», deıdi arheolog.
Qala shamamen bizdiń zamanymyzdaǵy V ǵasyrda boı kóterip, jeti ǵasyrdaı ómir súrgen. Arheologter XII ǵasyrǵa sán-saltanaty kelisken shahar bolǵan Kesken kúıik mońǵol shapqynshylyǵyna deıin ómir súrýin toqtatqanyn aıtady. Qazir olar VIII men IX ǵasyrlarǵa tán qabatty zertteý ústinde.
«Zertteýlerge qaraǵanda sol kezeńdegi jergilikti halyq ártúrli din ustanǵanyn boljaýǵa bolady. Tórt baǵanaly zaly, qoshqar basy músinderimen bezendirilgen arnaıy oryndary bar IX-X ǵasyrǵa jatatyn ejelgi ǵıbadathana oryn taptyq. Osylaısha, aımaqta ómir súrgen ejelgi halyq dúnıetanymynan habar aldyq», deıdi Dmıtrıı Voıakın.
Arheologııalyq top múshesi Denıs Sorokın bıyl qazba jumystary barysynda 8 metr tereńdikke deıin qazylyp, materıktik qabatqa jetkenin aıtady.
«Biz qoldaǵy materıaldyń bárin tıisti zertteýler júrgizý úshin Vılnıýs zerthanasyna jiberemiz. Sonyń qorytyndysynan keıin qalanyń qaı kezeńde qurylǵanyn senimdi túrde aıtýǵa bolady», deıdi ol.
Bıyl qazba jumystaryna Ulybrıtanııadaǵy Lınkoln ýnıversıtetiniń tórt ǵalymy qatysyp, qalalyqtardyń sýarý, sý tasqynynan qorǵaný júıelerin zerttepti. Ǵalymdar qalashyqtaǵy jumystardy jalǵastyrýdy josparlap otyr. Alda olar aımaqtyń ejelgi turǵyndarynyń sharýashylyq júrgizý ádisterin egjeı-tegjeı zerttep, sol kezdegi qoǵamnyń saıası-áleýmettik ómirinen derek alǵysy keledi. Osy arqyly qazirdiń ózinde kóshpendilermen tyǵyz qarym-qatynasta bolǵany belgili bolyp otyrǵan qalanyń ekonomıkalyq jaǵdaıy aıqyndala túsedi.
Qyzylorda