Baǵasy bólek kolleksııa

Aqsha – adamzattyń úsh myń jyldan bergi ajyramas qundylyǵy. Onyń qyzmetin alǵashqyda baǵaly ónimder, atap aıtqanda alqa, janýarlardyń júni men terisi, baǵaly metaldardan jasalǵan buıymdar, t.b. atqardy. Keıin olardyń ornyn monetalar, ıaǵnı tıyn aqshalar basty. Al qaǵaz aqshalar alǵash ret shamamen 1000 jyl buryn Qytaıda shyǵaryldy. Ara­da birneshe ǵasyr ótkende ol Japonııada keńi­nen qoldanysqa engizilip, Eýro­paǵa HVI ǵasyrda jetti. Ispandar qorshaýynan keıin Leıden qalasy qara­paıym monetalardyń jetis­peýinen qaǵaz aqshany aınalymǵa engizgen edi. Sóıtip Eýropaǵa, odan soń búkil álemge taralǵan.

Ǵalymdar Qazaqstan aýma­ǵyn­daǵy alǵashqy aqshalar I-VI ǵasyrlarda paıda bolyp, aq ǵundar metall teńge­lerdi paı­dalanǵan dep esepteıdi. Qola monetalardy quıatyn arnaıy peshteri bar keshender bolǵan.

Ulttyq valıýtamyz – teńge kúnine oraı Pavlodardaǵy «Ertis» mýze­ıinde «Ulttyq valıýta – teńge» atty kór­me ashyldy. Onda jergilikti kol­­leksıoner, nýmızmatık Tólegen Qa­lıev­tiń jarty ǵasyrdan astam ýaqyt jınaǵan aqshalary men tıyndary, túrli kolleksııalyq úlgisi qoıylǵan.

«Meniń kolleksııamdaǵy aqsha­lar men monetalardyń eń kónesi – arab jazýy túsirilgen ejelgi tıyn­dar. Qaı jyly shyǵa­rylǵanyn tap basyp aıta almaımyn. Odan keıin mynaý jatqan kúmis baqyrlar. Bular patshalyq Reseıde tıynnyń ekiden bir, tórtten bir bóligin quraıtyn eń kishi aqsha jıyntyǵy bolyp esep­telgen. Qazaqstan Reseıge qosylǵan ýaqyttan bastap el aýma­ǵynda orys patshalyǵynyń aqshalary júre bastaǵany málim. Mysal úshin bir chervones (som) edáýir baılyqty bildirgen. Jalpy, ertedegi orys elimen qosa, qazaqtar da paıdalanǵan qaǵaz aqshalar keńes ókimeti ornaǵansha óte iri kólemde tanylǵan. Aqsha ol kezde kózge kórinetin, baılyqty bildiretin qundylyq retinde jasalǵan edi. Soǵan oraı ony «portıanka», qazaqsha aıtqanda «shulǵaý» dep ataǵan. Al keńes ókimeti 1961 jyly aqsha saıasatyna reforma jasap, kólemin kishireıtken. Bul aqshanyń ámııanǵa syıymdylyǵyn arttyrdy ári adamdar úshin qolaı­ly bola tústi», deıdi Tólegen Shyńǵyshanuly.

KSRO ókimeti 1991 jyldyń qańtar aıynda aqsha saıasatynda taǵy bir reforma júrgizip, ınflıasııa kúsheıe túskeni sebepti burynǵy aqshalardy keıin qaıtaryp, 500, 1000, 5000 somdyqtardy aınalymǵa shyǵardy. Keńestik sońǵy úlgidegi aqshalar Qazaqstannyń tól teńgesi shyǵarylǵansha qoldanysta júrdi.

– Jalpy, aqsha taýar aıyrbasynda qoldanylatyn qun­dylyq qana emes, ol belgili bir halyqtyń, ulttyń tarıhy jaıly da baıandaıdy. Mysaly, AQSh memleketi ózderiniń pre­zıdentterin dollar betine basyp júr. Alǵash tól teńgemiz shyqqanda, tarıhı tulǵalar men ulttyq qaırat­kerlerimizdiń beıneleri aqshada beınelene bas­tady. Teńgeniń 1993 jyldardaǵy beınesin zerdeleıtin bolsaq, onda tutas dáýirlerdiń tarıhy qııýlasqan. Teńgemizge qarap, ózge jurt Ál-Fara­bı, Súıinbaı Aron­uly, Ábilqaıyr men Aby­laıdy, Abaı Qunanbaıuly men qazaq zertteýshisi Sho­qan Ýálıhanov sekil­di ulty­myzdyń uly tul­ǵa­laryn tanydy. О́ki­nish­ke qaraı, arada jyl­dar ótken­de ol úrdis úzilip qaldy da, dızaı­­­ner­lerimiz saq stı­line kóship ketti. Bul da durys baǵyt shyǵar. Biraq maǵan alǵashqy dızaıny erekshe unaıdy, – dep oı bólisti nýmızmatık.

Elimizde aqsha­nyń aına­­­lymǵa jiberi­le­tin jáne kollek­sııa­ǵa arnalǵan túrlerin shyǵarý búginde úlken dástúrge aınalǵan. Túrli mereıtoılyq datalarǵa oraı kolleksııalyq monetalar quıy­lady. Aqsha óndirisindegi bul baǵytta baı kolleksııa­lyq qorymyz da túzilip qalǵan. Keıingi kolleksııalarda monetalar altyn men kúmisten bólek sırek metaldardan da jasala bastaǵan. Máselen, ortańǵy bóligi «tantaldan» quıylyp, ǵa­rysh álemine arnalǵan kolleksııalar jıyntyǵy bar. Tantaldyń ereksheligi, ony quıý barysyndaǵy temperatýraǵa oraı metaldyń túsi ózgeredi eken. Baıqaǵanymyzdaı, álgi monetalardyń biriniń túsi qyzyl, sary bolsa, endi biriniki kúlgin, kúmis tústes bolyp keledi.

Elimizde shyǵarylǵan kol­­lek­­sııa­lyq monetalardyń ta­qy­ryby ár alýan. 2015 jyly onda elimizdiń Qyzyl kitabyna engen janýarlar men qustar álemi enipti. Al keıbir jyldary ult­tyq salt-dástúrimiz ben na­nym-senimderimizge negizdelgen qun­dylyqtar beınelengen. Olar­dyń ishinde «Jeti qazyna», «Qazaq­stannyń ádet-ǵuryptary, ulttyq oıyndary» serııalary bar.

Kolleksıoner Tólegen Qalıev – polısııa organynyń eńbek ardageri. Nýmızmatıkamen 7 jasynan bastap aınalysqan. Munyń bastaýynda jastaıynan tarıhymyzǵa degen qyzyǵýshylyq sebep bolǵanyn aıtady. Osy ýaqytqa deıin jınaǵan aqsha quraldary men túrli kollek­sııa­lyq úlgileri ár alýan ári olardyń kóbiniń tarıhy bar.

«Internet betine keıbir kol­lek­­sııalyq monetalardy saý­daǵa shyǵaryp, atasynyń qunyn suraıtyndar bar. Men ár kollek­sııa­lyq monetanyń qunyn jaqsy bile­min. Jyldar boıy tirnektep jına­ǵan monetalardy ortasha eseppen 15-20 myń teńgege satyp alyp júrdim. Máselen, mynaý qolyma ustap turǵan «Jeti qazyna» úlgisi. Munyń baǵasy ary ketse 30 myń teńge turady. Al keıbir jarnama berý­shiler ony bir mıllıon teńgege ba­ǵa­laǵan. Baǵany aspannan alyp qoıý­ǵa bolmaıdy, oǵan negiz bolýy ke­rek. Al men óz kolleksııamdy ázir­she saýdalap kórmedim», dep áńgi­me­sin jalǵastyrdy kolleksıoner.

Bir qyzyǵy, Tólegen aǵa­nyń kolleksııasynda ult qaı­ratkerleri men mádenıet, ónerde tanylǵan tarıhı tulǵalardyń mereıtoılaryna oraı shyǵaryl­ǵan monetalar da samsap tur. Qazaqstan jeriniń tutastyǵyn saqtap qalýǵa sebepshi bolǵan Jumabek Táshenovtiń beınesi bar monetany maqtanyshpen atady. Onyń pikirinshe, mundaı kolleksııalar jas urpaqqa tarıhymyzdy tereńirek tanytýǵa negiz bolady.

«Men ózimdi elimniń patrıotymyn dep esepteımin. Osy monetalar arqyly adam­darǵa tarıhtan maǵ­lu­mat ber­sem­ dep oılaımyn. Ekinshi tur­­ǵy­dan halqymyzdyń salt dás­­tú­rin, yrym-tyıymdryn qaıta jańǵyrtýdaǵy mańyzy zor.­ Joldasym bizdi tanıtyn­ otbasylardyń, ásirese týystary­myz­dyń suraýymen balany qyr­qynan shyǵarý, besikke salý rásimderine jıi barady. Sá­bıdi shomyldyratyn sýǵa ult qaı­maq­tary beınelengen monetalardy salyp, «bıik tulǵaly azamat bol» dep yrymdaıdy. Balaǵa bul jer­de kóp jaqsy tilekter aıtlady. Bul da kópshilikke qyzyq» dep aıaqtady áńgimesin Tólegen Qalıev.

PAVLODAR