Álem kóz tikken AQSh-taǵy prezıdent saılaýy da aıaqtalyp, aldaǵy tórtjyldyqtyń saıası sahnasyna mıllıarder Donald Tramp qaıta keldi. Uzaq jyl bızneste júrip, saıasatqa tym kesh kelgen Tramp osylaısha ekinshi márte el tizginin qolǵa alǵaly otyr. Prezıdentti ulyqtaý rásimi dástúr boıynsha keler jyldyń 20 qańtarynda ótedi. Al oǵan deıin qarap otyratyn Tramp joq syńaıly. Qazirdiń ózinde-aq Ýkraına-Reseı soǵysyna, memlekettik shekaraǵa, Taıaý Shyǵystaǵy geosaıası ahýalǵa qatysty batyl málimdemeler jasap, tipti kadrlyq taǵaıyndaýlardy da bastap ketti.
Daýys berý úderisi aıaqtalǵanymen resmı qorytyndysy shyqpaı-aq Donald Trampty álemniń kóptegen eliniń kóshbasshylary men halyqaralyq uıym basshylary jeńisimen quttyqtaı bastady. Ony Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 6 qarashada quttyqtap, jedelhat joldady. Prezıdent quttyqtaý jedelhatynda qaýipsizdik, ıadrolyq qarýdy taratpaý, ınvestısııa salalaryndaǵy ekijaqty yntymaqtastyq dáıekti túrde damı beretinine senim bildirdi.
Álem kóshbasshylary Trampty jeńisimen quttyqtap jatqanda-aq ol alǵashqy prezıdenttik kúnin neden bastaıtynyn málimdep úlgerdi. AQSh-tyń biraz ýaqyttan bergi biteý jarasyna aınalǵan mıgranttar máselesi Aqúıdi ábden mezi qylsa kerek. Bir jaǵynan AQSh túrli baǵdarlamalar men jobalar, granttar arqyly álem jurtshylyǵyn ózine shaqyryp, qyzyqtyrýyn qoımaıdy, bir jaǵynan eldegi jumyssyzdyq máselesin ýshyqtyryp kele jatqan zańsyz kóshi-qonmen de alysyp álek. Tramp taqqa otyrǵan kúni kóshi-qonǵa qatysty zańnamany kúsheıtip, eldiń shekara qyzmetine reforma jasaýdy kózdep otyr. Ásirese, á degennen bul baǵyttaǵy jumysty ońtústikten aǵylatyn mıgranttardy jappaı deportasııalaıtynyn jetkizdi. Iаǵnı kezinde bir kóterilip, bir basylǵan Meksıkamen aradaǵy shekara daýy da Tramp komandasynyń kún tártibindegi basty máseleleriniń biri bolmaq.
«Men alǵashqy kúnnen bastap dıktator bolýǵa asyǵyp otyrǵan joqpyn. Degenmen dál sol kúni meni Aqúıde biraz jumys kútip tur. Men AQSh-tyń ońtústik shekarasyn japqym keledi», degen Tramptyń oqys málimdemesi eń aldymen Latyn Amerıkasy elderi halqyna soqqy bolyp tıetini ras. Sebebi dál qazir AQSh-qa álem mıgranttarynyń basym bóligi Meksıka arqyly zańsyz ótip jatyr.
Tramptyń bul qadamy ońtústiktegi shekaramen alǵash ret alysýy emes. 2018 jyly ol prezıdent bolyp turǵan tusta Meksıkamen shekaradaǵy jaǵdaı tipti ýshyǵyp ketken edi. Árıne, bul jerde Meksıkany ǵana kinálaý ádiletsiz bolar. Sebebi meksıkalyqtar ǵana emes, sonymen qatar Meksıkadan tómen jatqan Gvatemala, Gondýras, Salvador, Nıkaragýa syndy elderdiń kedeıshilikten ábden qajyp, armandar oryndalatyn AQSh-ty máńgilik meken etpek bolǵan bosqyndar da bul shekara aımaǵyn tóte jolǵa aınaldyrǵaly qashan.
Tipti Pentagon bul qyzǵan núktege 5 myńǵa tarta sarbazy bar ásker jiberýge deıin oqtalyp, Aqúıden ruqsat alǵan-dy. Onysymen qoımaı Tramp keler jyldyń kókteminde Kongresti Meksıka shekarasyn bıik dýalmen tasqamal etip qorshap tastaýǵa qarjy bólýge kóndire almaı biraz terledi. Bul shekara máselesine tekten-tek toqtalyp otyrǵanymyz joq.
Dál osy kúrdeli ahýal, ıaǵnı shekarany tiri jan kesip óte almaıtyndaı etip dýalmen qorshaýǵa aqsha suraýy Tramptyń ózine qarsy jumys istep, keıin basy daýǵa qaldy. 2019 jyldyń aqpan aıynda Meksıkamen aradaǵy shekara shıelenisine baılanysty tótenshe jaǵdaı jarııalady. Bul jarlyq bıýdjetten alyp dýal turǵyzýǵa qarjy bólýge múmkindik berdi. Dese de bul máselede kongresmender Aqúıden Tramptyń sheshimin naqty dáleldep beretin tyńdaý ótkizýin talap etti. Keıin AQSh-tyń 16 shtatynyń ókilderi prezıdent Trampty jáne Aqúıdiń joǵarǵy laýazymdy tulǵalaryn birlesken túrde sotqa berdi. Sondaǵy sotqa berýshi taraptyń basty ýáji – Tramp jáne onyń komandasy osy jaǵdaıdyń bárin ózderi qoldan jasap otyr. Osylaısha, Prezıdent Tramp pen Kongress arasyndaǵy 2019 jyldyń bıýdjetine qatysty kelispeýshilik AQSh tarıhyndaǵy eń uzaq shatdaýnǵa ulasty. Sonyń saldarynan Tramp shekarany shegendeýge suraǵan 5,7 mlrd dollarǵa qol jetkize almady. Senat pen Kongrestiń ókilder palatasy shekarany nyǵaıtý úshin bar bolǵany 1,5 mlrd dollar ǵana bólýge kelisti. Sóıtip, AQSh prezıdenti Meksıka shekarasyn jabý týraly oıynan bas tartty. Aqúı mundaı sheshimdi eger Meksıka shekarasy jabylatyn bolsa, onda bul qadamnyń AQSh-tyń ekonomıkasyna aıtarlyq shyǵyn keltiretinimen túsindirýge tyrysty. Dese de Tramp Meksıka úkimeti aǵylyp jatqan mıgranttar men esirtki tasymaly máselesin sheshpese, kórshi elden keletin avtokólikterge baj salyǵyn kóbeıtetinin aıtyp, aıbat shekti.
Qysqasy, shekarany jabý ótken jolǵy prezıdenttik kezeńinde oryndaı almaı qalǵan asa mańyzdy josparlarynyń biri bolǵandyqtan ba, Donald Tramp 20 qańtardy nelikten asyǵa kútip otyrǵanyn osylaı topshylaýǵa bolady. Quddy bir Kongreste ketken kegi bar sekildi oı qaldyrady.
Sondaı-aq resmı Vashıgtonǵa jaqyn júretin senimdi aqparat kózderi Tramptyń tiziminde shekara isinen bólek, qazirgi prezıdent Djo Baıden ákimshiliginiń bilim salasyndaǵy sheshimderin joıý, Tramptyń oıynsha oǵan qarsy jumys isteýi múmkin delingen myńdaǵan federaldyq qyzmetkerlerdi de qyzmetinen ketirý jospary baryn aıtyp qaldy.
Odan bólek, 2021 jyly Baıdenmen baq synasqan prezıdenttik básekede jeńilip qalǵannan keıin Tramp Kapıtolıı aldynda úlken búlik uıymdastyryp, el bıligin tóńkerip jibere jazdaǵany áli este. 6 qańtarda Kapıtolııdi basyp kirgen búlikshilerdiń birazy keıin isti bolyp, temir torǵa toǵytylǵan. Tramptyń sol jaqtastaryn túrmeden bosatyp, raqymshylyq berýi múmkin ekeni de az aıtylyp jatqan joq. Buǵan Tramp shtabynyń baspasóz hatshysy Kerolaın Levıttiń málimdemesi dálel bola alady. Ol Tramptyń alǵashqy prezıdenttik aptasynda prezıdent Baıden men memlekettik hatshy Kamala Harrıs qol qoıǵan barlyq jarlyqtyń kúshin joıatynyn jetkizdi.
Saılaýda jeńiske jetkennen keıin kóp uzamaı-aq Donald Tramp Palestına ulttyq ákimshiliginiń basshysy Mahmýd Abbaspen telefon arqyly sóılesip, Gaza sektoryndaǵy áskerı qaqtyǵystardy toqtatýǵa barynsha tyrysatynyn aıtty. Bul eki kóshbasshy sońǵy ret 2017 jyly sóılesken edi.
Saılaýshylarymen kezdesken saıyn «Men bergen ýádemniń bárin oryndaımyn» dep jıi aıtatyn Tramp ótken jyldyń shildesinde Abbastan kelgen hatty jarııalaǵany este. Onda Palestına basshysy Taıaý Shyǵystaǵy ahýalǵa baılanysty alańdaýshylyǵyn bildirgen.
Endi, mine, bılik tizgini qolyna jetkennen keıin AQSh-tyń 47-prezıdenti bolǵaly otyrǵan Tramp Palestına jetekshisine Taıaý Shyǵys qaqtyǵysyn rettep, Izraıldiń aptyǵyn basýǵa ýáde bergen kórinedi.
Donald Tramptyń taǵy bir eldi eleń etkizgen áreketteriniń biri – ataqty mıllıarder Ilon Maskpen óte jaqyn qarym-qatynas ornatýy. Mask saılaýaldy kampanııa bastalǵan sátten Tramptyń naǵyz jaqtaýshysy ekenin ańǵartyp, úgit-nasıhat sharalaryna mıllıondaǵan dollar qarjysyn tókti. Onyń saıası málimdemelerin áleýmettik jeli arqyly únemi qoldap otyrdy. О́z kezeginde Tramp oǵan eger prezıdent bolyp jatsa, mańyzdy qyzmettiń portfelin ustatatynyn ýáde etken. Sol ýádesinde turyp, jaqynda Mask úshin arnaıy jańa vedomstvo ashty.
Mıllıarder Mask pen kásipker Vıvek Ramasvamı budan bylaı jańadan qurylǵan memlekettik basqarý tıimdiligin arttyrý mınıstrligin basqarmaq. Osy sheshimin túsindirgen D.Tramp «Qos bıznesmen meniń ákimshiligime bıýrokratııany artyq retteýlerdi, maqsatty emes shyǵyndardy azaıtýǵa jáne federaldy agenttikterdi qaıta qurýǵa jol ashady», dedi.
Qalaı desek te, qalaı boljasaq ta Donald Tramptyń qazirgi qarqyny AQSh-qa aldaǵy ýaqytta eleýli ózgeris ákeletindeı kórinedi. Eń bastysy alyp derjavanyń álem aldyndaǵy abyroıyn túsirip almaýǵa tyrysatyny belgili.
Jalpy, bıylǵy AQSh-taǵy saılaý amerıkalyqtar úshin ǵana emes, búkil álem elderi, sonyń ishinde Qazaqstan úshin de mańyzdy oqıǵa boldy. Bedeldi sarapshylar Amerıka Qurama Shtattarynyń saıası kókjıegindegi ózgerister jahandyq qaýymdastyq úshin qıyndyqtar men múmkindikterdi qalyptastyrý arqyly álemdik saıasatqa úlken áser etýi múmkin ekenin alǵa tartyp otyr. Al jahandyq qubylmaly geosaıası jaǵdaı konteksinde ótken AQSh-taǵy saılaýdyń Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń Batys vektoryna áseri, halyqaralyq áriptestikti nyǵaıtý jáne Qazaqstannyń ulttyq múddelerin ilgeriletýge yqpal etetin Batys elderimen odan ári yntymaqtastyǵy qalaı órbıtini qańtardyń 20-synan keıin belgili bola bastaıdy. Degenmen keıbir elderdiń Amerıkamen qatynasyna áser etýi múmkin AQSh-taǵy negizgi saıası úrdister Qazaqstan úshin asa qaýipti emes. О́ıtkeni eki el arasynda ınvestısııa, saýda-ekonomıkalyq, qaýipsizdik salalarynda berik baılanystyratyn strategııalyq áriptestik ornaǵan.