Qandastar: joǵary bilim alýǵa ne kedergi?

Igi bastama

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstr­liginiń deregine súıensek, jyl sa­ıyn sheteldikterdi, onyń ishinde qan­dastardy, elimizde turaqty turatyn azamattyǵy joq adamdardy joǵary oqý oryndarynyń daıyndyq bólimderinde oqytýǵa 1 500-den asa grant bólinedi. Bıyl osy grant sany 1 750-di qurap otyr. Osy daıyndyq bólimderine Qytaı, Reseı, Mońǵolııa, О́zbekstan, Tájikstan, Túrikmenstan elderinen memlekettik stıpendııamen, jataqhanamen qamtamasyz etilgen myńnan asa qandas qabyldana­dy. Tyńdaýshylar qazaq tilin, jalpy pánderdi oqyp, Ulttyq biryńǵaı testileýge (UBT) daıyndyq kýrsynan ótedi. Qazir birqatar joǵary oqý orny daıyndyq bóliminde tyńdaýshylardy oqytyp jatyr, atap aıtqanda: Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti; L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti; Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti; Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti; Akademık E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıteti; M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıteti; M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıteti; S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıteti, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý ýnıversıteti; A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnıversıteti; Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıteti; D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıteti; Shákárim atyndaǵy Semeı ýnıversıteti; Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıteti; S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan ýnıversıteti; Pav­lodar pedagogıkalyq ýnıversıteti.

Qoldanystaǵy «Bilim týraly» zańǵa sáıkes otandyq joǵary oqý oryn­­darynda sheteldikterdi, onyń ishin­de qandastardy oqytý maq­satynda stı­pendııalyq baǵdarlama qaras­tyrylǵan. Baǵdarlama aıasynda qan­dastar bakalavrıatta ǵana emes, sonymen qatar magıstratýrada, doktorantýrada oqı ala­dy. Atalǵan baǵdarlamaǵa saı jyl saıyn respýblıkalyq bıýdjet esebi­nen 550 bilim granty, tarqata ketsek: baka­lavrıatqa 490; magıstratýraǵa 50; doktorantýraǵa 10 oryn kózdelgen. 2023–2024 oqý jylyna osy baǵdarlamaǵa bó­lingen 550 granttyń 201-i nemese 37%-y­ qandastarǵa berilgen. Baǵdar­la­maǵa úmit­kerlerdi qabyldaý áńgimelesý qory­tyndysy arqyly júzege asady. Stı­pen­dııalyq baǵdarlamamen túsken­der tegin oqıdy ári aı saıyn stıpendııa alady.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstr­liginiń bizge bergen málimetinde: «2017 jyldan bastap qazaq dıaspora ókilderine arnalǵan jyl saıynǵy kvota memlekettik bilim tapsyrysynyń jalpy kóleminen 2%-dan 4%-ǵa deıin ulǵaıtyldy. UBT nátıjesi negizinde qandastarymyz el azamattarymen teń dárejede bilim granttary konkýrsyna qatysyp, qalaǵan mamandyǵy boıynsha respýblıkadaǵy kez kelgen joǵary oqý ornynda bilim alýǵa quqyǵy bar. Atalǵan kvota sheńberinde 2012 jyldan 2024 jylǵa deıin 10 000-ǵa jýyq, sonyń ishinde bıyl 1 916 qandas oqýǵa qabyldandy. Osy kvota boıynsha úmit­­kerlerdiń basym kópshiligi Orta Azııa memleketterinen (onyń ishinde О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan), sondaı-aq Qytaı, Moń­ǵolııa jáne Reseı­den keletinin atap ótken jón», delingen.

«Otandastar» ǵana múddeli me?

Ýnıversıtetterdiń daıyndyq bó­li­­minde oqytýǵa 1 500-den asa grant bólinedi, al qazaq dıaspora ókilderine arnalǵan 4 paıyzdyq kvota boıynsha bólingen grant sany (bakalavrıatqa bıyl bólingen 79 myń granttyń 4 pa­ıy­zy) 3 160-ty quraıdy. Daıyndyq bólimine bólingen grantpen 1 500 bala oqysa, bakalavrıatqa qalaısha odan eki ese kóp talapker túse alady? 4 paıyzdyq kvotamen oqýǵa túsetinder – negizinen sol daıyndyq bólimin bitirgender. Daıyndyq bólimine túsip, támamdaǵan 1 500 adam kvotaǵa bólingen 3 myńnan asa grantqa qalaı talasady? Grantta bir orynǵa kemi eki adam, eń bolmaǵanda bir adam úmitker bolýy kerek emes pe? Demek kvotaǵa úmitkerler sany az degende 6 myńnan asýy qajet. Qalaı kóbeıtýge bolady? Tóte joly – kvotaǵa birden-bir úmitti bolatyn daıyndyq bólimi tyńdaýshylaryna grant mól­sherin arttyrý. Grant sanyn kóbeıtý týraly aıtaıyq desek, bul kóbine ıge­rilmeıdi. Ony mınıstrliktiń deregi de rastaıdy: daıyndyq bóliminde oqýǵa jyl saıyn 1 500 grant bólinedi, biraq myńnan asa adam ǵana qabyldanady. Osydan baryp sheteldegi qandastardyń atamekeninde joǵary bilim alýdyń múmkindigi jóninde aqparat jetkiliksiz ekeni baıqalady.

Qandastardyń atajurtyna kelýdi dáriptep otyrǵan birden-bir uıym – Syrtqy ister mınıstrligine qarasty «Otan­dastar qory» kommersııalyq emes aksıo­nerlik qoǵamy. Atalǵan qor prezı­dentiniń keńesshisi Dıdar Bolat aqpa­rattandyrý máselesine qatysty: «Otandastar qory» bıyldan bastap shetelde turatyn qandas oqýshylarǵa UBT-daǵy pánderge mektepten bastap daıyndalýyna, qazaq tilin úırenýine qoldaý kórsetý maqsatynda otandyq «BilimLand», «Onlinemektep» sekildi bilim platformalaryn tegin usynyp otyr. Osy arqyly UBT-ny sátti tapsyratyn qandas talapkerlerdiń sanyn arttyramyz degen josparymyz bar. Sonymen qatar atalǵan qor oqýǵa kelgen qandastarymyzǵa aqpa­rat­tyq-konsýltasııalyq qoldaýdy da usy­nady. Olar «Otandastar qorynyń» baı­la­nys ortalyǵyna habarlasyp, kóshi-qon, bilim, mádenıet, qujat máseleleri jáne basqa da mazalaǵan suraqtaryna ma­man­­dardan jaýap ala alady», dep pikir bildirdi.

Sheteldegi qazaq jastaryn oqý baǵytymen atajurtqa shaqyrý, sol arqyly eldiń adam kapıtalyn damytý «Otandastar qorynyń» ǵana sharýa­sy ma? Grant bólip otyrǵan Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń de múddesi emes pe? Al múddeli tarap shetelderdegi qandastardy jar salyp oqýǵa shaqyrmaýshy ma edi? Mınıstrlik «Daıyndyq bólimderine grantqa jáne bakalavrıatqa kvotamen týsý týraly tolyq aqparatty qandastar qaıdan alady?» degen suraǵymyzǵa «Daıyndyq bólimderine qabyldaý barysy jáne arnaıy kvota boıynsha qandastardy qabyldaý týraly aq­parat mınıstrliginiń, Ulttyq testileý ortalyǵynyń jáne JOO-nyń ınternet-resýrstarynda jarııalanǵan ári jyl saıyn ózektendirý jumysy júrgiziledi. Naýryz-shilde aılarynda joǵary oqý oryndary tarapynan atalǵan baǵ­darlama boıynsha qan­­dastarǵa aqpa­rattyq túsindirý jumysyn júrgizý úshin shetelderge mobıldi qabyldaý komıssııalary jiberiledi», dep jaýap berdi. Dese de nátıje kóńil kónshitpeıdi, óıtkeni memlekettik bilim tapsyrysy jylda ıgerilmeıdi, úmitker az, grant kóp. Túptep kelgende, daıyndyq bólimin ashý bir bólek, oǵan tyńdaýshyny tartý – múldem basqa sharýa. Júıelilik joq degen sóz. Grant bólý, kvota qarastyrý mańyzdy bolsa, oǵan talapkerlerdi tartý – odan da mańyzdy is.

Statıstıkaǵa súıensek, keıingi jyldary grant ıelengen qandastardyń úlesi azaıyp ketken. Mysaly, 2019 jyly grant ıgerý kórsetkishi 40,12 paıyz bolsa, 2022 jylǵy kórsetkish nebári 22,4 paıyzdy quraǵan. Degenmen joǵaryda atalǵan qor ókili bıyl oqýǵa túsken qan­dastardyń kóbeıgenin jetkizdi.

«Osy ýaqytqa deıin 4% kvota­men oqýǵa túsetin qandastar sany 600-800 aralyǵynda boldy. Bólingen grant­tar­dyń tolyq ıgerilmeýine – qandas talapkerlerdiń mektepti elimizde oqyǵan basqa úmitkerlermen birdeı UBT tapsyrýy, sondaı-aq ár pánnen shekti baldyń belgilengeni boldy. Bıyl «Otandastar qory» bastamasymen Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi qandas talapkerge mindettelgen shekti baldy alyp tastady, endi olar tek 3 pánnen (oqý saýattylyǵy jáne tańdaǵan baǵyt boıynsha eki beıindi pán) test tapsyratyn boldy. Nátıjesinde, 2024 jyly oqýǵa túsken qandastar sany 2 ese artyp, 1 604-ke jetti. Keler jyly bul san 2 myńnan asatynyna senemiz», deıdi D.Bolat.

Bilim sapasy hám qarjy qaıtarymy

Grant ıgerý máselesinde daıyndyq bóliminiń oqytý sapasyna qatysty másele de alǵa shyǵady. Bir tyńdaýshyny daıyndyq bóliminde oqytýǵa memleketten 345 myń teńgege jýyq qarjy qarastyrylady. Biraq olardyń bári birdeı jáne birden oqýǵa túsip kete almaıdy. Jylda 1 500 tyńdaýshynyń myńy ýnıversıtetke tústi delik. Sonda túse almaı qalǵan daıyndyq bólimin bitirýshi 500 adamǵa bólingen 170 mln teńge shamasyndaǵy bıýdjet qarajaty tıimsiz jumsalǵany ma? Sebebi nede? Mundaı suraqtyń týýy zańdy, óıtkeni elimizde oqyp jatqan qandastar arasynda daıyndyq bólimin bitire sala grant ıelenbegenderdi jıi jolyqtyramyz. Sonyń biri – Erkejan Tileýhan.

«Men úsh jyl degende oqýǵa tústim. Shyndyǵynda, daıyndyq bólimin bitire sala grant ıelený – qıyndaý. Sebebi Mońǵolııadaǵy mektepterde Qazaqstan tarıhy oqytylmaıdy. Al UBT-da tarıhtan test tapsyrasyz. Qytaıdan tóte jazýmen oqyp kelgender tipti kırıllısany tanymaıdy. Olar qazaq tilinde oqý men jazýdy 1-synyptyń balasy sekildi basynan, ıaǵnı álippeden bastaýyna týra keledi. Muny daıyndyq bóliminde meńgerip shyǵý ońaı emes. Oqytý sapasy ár qalada ártúrli. Menińshe, kóp adam oqyǵan jerde sapa nashar. О́ıt­keni barlyq stýdentke birdeı kóńil bólip, túsindirýge ýaqyt jetispeıdi. Topta az tyńdaýshy bolatyn Semeı, О́skemen sekildi óńirlik ýnıversıtetterde daıyndyqtan ótkenderdiń barlyǵy derlik joǵary oqý oryndaryna túsedi eken. Astana, Almaty sııaqty iri qalalardaǵy oqý oryndarynyń da­ıyndyq bólimderinde stýdent kóp, sol sebepti bári birdeı baǵdarlamany ıgere almaıdy», deıdi E.Tileýhan.

Stýdenttiń sózinen túıgenimiz, Qytaıdan kelgen qandastarymyz sekil­di álipbıden bastap úırenetinderge daıyndyq bóliminiń oqytý ýaqytyn ıa pánniń saǵat sanyn kóbeıtýdi qaras­tyrǵan jón. Al daıyndyq bóliminde oqytý sapasyn arttyrýǵa bir toptaǵy stýdent sanyna belgili bir deńgeıde belgileý kerek sııaqty. Sebebi E.Tileýhan tyń­daýshylary eń az degen óńirlik ýnı­ver­sıtetterdiń ózinde 20-25 adam oqı­ty­nyn aıtty. Sonda iri qalalardaǵy jo­ǵa­ry oqý oryndarynda odan da kóp de­gen sóz. Osy rette ýnıversıtetter­den da­ıyndyq bóliminen sapaǵa basym­dyq be­rýdi talap etý mańyzdy bolyp tur. Álde joǵary oqý oryndary bir tyń­daý­shyny toǵyz aı oqytýǵa qaras­ty­ry­­latyn 344,8 myń teńgeni mise tutpaı ma? Son­dyq­tan da sapa tómen be? Bulaı deıin desek, barlyq tyńdaýshysy der­lik grant­qa túsip jatqan ýnıversıtetter de bar.

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıteti «Foundation» bóli­miniń jetekshisi Ásel Serikqyzy keıingi jyldary daıyndyq bólimin biti­rý­­shilerdiń qatary aıtarlyqtaı kóbeı­genin aıtady.

«Oqýǵa túsýshi talapkerler sany Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń ýnıver­sıtetterdegi daıyndyq bólim­derinde tyńdaýshylardy oqytýǵa bó­letin memlekettik tapsyrys sanyna baılanysty. Bizdiń «Foundation» bóliminde memlekettik tapsyrys boıynsha bilim alýshylar sany 2021–2022 oqý jylynda 180, 2022–2023 jyldary 400, 2023–2024 akademııalyq jylda 400 adamdy qurady. Elimizdiń joǵary oqý oryndarynda jańa daıyndyq bólimderiniń ashylýyna baılanysty bıyl (2024–2025 oqý jyly) ýnıversıtetimizdiń «Foundation» bólimine 330 oryn bólindi. Jyl sa­ıyn bul bólimniń túlekteri UBT-ny sátti tapsyryp, qandastarǵa arnalǵan kvota boıynsha bilim granttarynyń ıegerleri atanady. Joǵary oqý oryndaryna qabyldanýshylarǵa jasalǵan taldaý qorytyndysy grant ıegerleriniń artqanyn kórsetip otyr. Máselen, 2022 jyly 24, 2023 jyly 143, 2024 jyly 236 tyńdaýshy grantqa ıe boldy», deıdi Á.Serikqyzy.

Sarapshynyń sózine súıenip, bir ýnıversıtettegi derekti saralasaq, 2022 jyly daıyndyq bólimine qabyldanǵan 180 adamnyń 24-i, ıaǵnı oqyǵandardyń 13 paıyzy ǵana grantqa tússe, bıyl bitirgen 400 tyńdaýshynyń 236-sy, ıaǵnı 59 paıyzy tegin oqýǵa joldama alǵan. Rasymen de, nátıje jaqsarǵany kórinip tur. Biraq bul kórsetkish te sonshalyqty joǵary emes, óıtkeni daıyndyq bólimin támam­daǵandardyń teń jartysynan sál kóbi ǵana qajet nátıjege qol jetkizip otyr. Osy­nyń ózi daıyndyq bólimderi ju­my­syn jetildirýdiń, júıeleýdiń, ondaǵy oqy­tý sapasyn arttyrýdyń áli de kún tár­ti­binen túspeı turǵanyn kórsetedi.