Sýsamyrdyń emi – ShUBAT 

Ǵalym Musatilla Toqanov dıabetten qutqarýdyń ǵylymı negizin jasady Sóz zergeri Ǵabıt Músirepovtiń esteliginen oqyǵanym bar edi. Qazaqstandaǵy ǵalymdardyń biri, ulty basqa azamat: «Siz ataqty adamsyz, sóz zergerisiz. Nege ǵylymmen aınalyspaısyz? Eger qyzyqsańyz, kómekteser edim», – degen syńaıda áńgime aıtady. Ǵabeń sypaıylyq tanytyp, ýaqyty joǵyn sebep etip, óz oıyn sabaqtaıdy. Álgi azamat Máskeýdegi kandıdattyq, doktorlyq bekitetin ǵylymı keńespen tyǵyz baılanys­ta bolǵanǵa uqsaıdy. On bes odaqtas respýblıkalardan kún sa­ıyn, aı saıyn kelip jatqan ǵylymı jumystar. Qaptaǵan sosıalıstik qurylymnyń jetistigi, kúmpildep soǵylyp jatqan besjyldyqtyń shoıyn balǵasynyń qýaty, tarıhı jeńister. Barlyq odaqtas elderge ortaq taqyryp. Aldyńǵy úsh-tórt, sońǵy úsh-tórt paraǵyn julyp tasta da, ózge avtordy qoı. Eshteńe ózgermeıdi. Ǵylymı keńespen tonnyń ishki baýyndaı álgi kisi jan qınamaı ǵalym bolǵysy keletinderdiń or­ta­syndaǵy deldal. Aqshańdy tóle, eki jaq ta razy. Bizde talaı aqyn, jazýshylar ondaı ataqty alyp úlgergen. Ǵabeńniń qashqalaqtap otyrǵan sebebi osy. Qyzyq bolǵanda, bizde joǵary oqý orny basshylarynyń ishinde de osy ádisti paıda­lan­ǵany keıinirek, sonaý jarııalylyq jyldary shyǵyp qaldy. Búgingilerden de «samopal» ǵalymdardy baıqap qalasyń. Al KSRO, Reseı, Qazaqstannyń otyzdan asa ónertapqysh patentteriniń ıesi, elge paıdasy orasan, talaı ǵylymı jańalyqtardyń bastaýynda turǵan, ózi, otbasyly balasy, nemerelerimen qýyqtaı úsh bólmeli úıde syǵy­lysyp turyp jatsa da ǵylymı baǵytynan esh aınymaıtyn Musatilla Toqanov týraly olaı aıta almasaq kerek. Shyn máninde qaıran qalam. Ortanshy balasy ońashada kijinip qoıady. «Eger men ákemniń or­­nyn­­da bolsam ashqan ǵylymı jańalyqtardy álde­­qashan satqan bolar edim. Shetelderden sat dep su­raý­shylar bar. Bizdiń de qabyrǵamyz bútin­deler edi». Men biletin Toqanov basyńdy qazir kesip alam dese de satpaıdy-aý. Tý...ý joǵarydaǵylardyń erte me, kesh pe bir qaıyrylyp, ǵylymı jobany qar­jylandyratyndyǵyna, óndiriske qosatyn­dy­ǵyna senedi. Al jibin tarqatyp kóreıik. Reseıde Malahov degen myqty bar. Dástúrli emes medısına salasynyń bilgiri. Halyqtyq medısınada bilmeıtini jer astynda. Ol qatysqan telejobalyq habarlarda jurt teledıdar aldynda kógendep tastaǵandaı tyrp etpeıdi. Osy Malahovyńyz bir habarynda «eger kimde-kim qant dıabetine qarsy preparat oılap tapsa, Nobel syılyǵy ony ózi izdep taýyp alady» degen. Tup-týra solaı depti. Mine, qyzyqty qarańyz, sýsamyr dertine shıpa tappaı álemdik medısına daǵdaryp, shaqshadaı basy sharadaı bolyp jatqanda shymkenttik ǵalym Musatilla Toqanov «daýasyn taptym» deıdi. Búginde akademıkterden kóz súrinedi. Ǵylym doktorlarynan da. Ishinde naǵyzy da, jalǵany da qaptap júr. Toqanovtyń jóni bólek. Ol akademık te emes. Ǵylym doktory da emes. Biraq ǵylymı jumystary keıbir akademııalyq ortalyqtardikinen kem túspeıdi. Qazir dúnıeni obyr aýrýy teńseltip tur. Álemdik medısına dármensiz. Biraq emin jappaı izdep jatyr. Máskeýdiń Gersen atyndaǵy onko­logııalyq ınstıtýtynyń professory R.I.Iаkýbov­skaıa bastaǵan bir top ǵalymdar obyr aýrýy­nyń aldyn alatyn laprot degen prepa­ratty óndiriske engizbekshi. Professor rakqa qarsy laktoferrın degen fermentti ana sútiniń aqýyzynan tapqan. Biraq ǵylymı jańalyqtyń ózindik qıyndyqtary az emes. Máselen, 1 gramm laktoferrındi alý úshin 25 áıeldiń súti óńdelýi kerek. Onyń ózindik quny 2500-3000 AQSh dollary. Al 100 gramm alý úshin 2,5 tonna ana súti kerek. Analarymyzdyń kóńiline kelmesin, áıel saýyn sıyr emes, konveıerge qoıyp qaqtap saýyp alatyn. Musatilla Toqanov bul tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn tapty. Túıe súti ana sútimen quramdas, laktoferrın fermenti aqýy­zynda tepe-teń qalypta. Túıe sútin sıyr sútimen salystyrǵanda «S» dárýmeni 5 ese, «RR» 3 ese, «E» 2 ese, «temir» 10 ese, «kalsıı» 1,5 ese, «laktoferrın» 30 ese kóp. Basqa qasıetterin sanamaǵanda qurt aýrýyna, ishek-qu­ry­lystary, baýyr, dárýmen jetispeýshilik, qan azdyq jáne qant aýrýyna birden-bir emińiz túıe sútinde. 1 lıtr túıe súti 400-500 teńge ekenin esker­­seńiz, obyr aýrýyna qarsy preparat jasaý onsha­lyqty shyǵyn qajetsinbeıdi. Bir qyzyǵy, osyn­daı jańalyqqa Úkimet tıisinshe nazar aýdarmaı otyr. M.Toqanov jetken jetistiktiń baıybyna barmaı, dańǵazalap júrgen bireý shyǵar deıdi-aý, shamasy. Osy Musatilla Toqanovty Japonııanyń mańdaıaldy «En-Eıch-keı» telekompanııasynyń jýrnalısteri izdep taýyp aldy. Onysy da qyzyq. Internetten ǵylymı jańalyǵyn oqyp bilgen japondar áýelde Qazaqstan Syrtqy ister mınıstrligine telefon shalady. Olar Toqanovty qaıdan bilsin. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine silteıdi. Shymkentte degen soń olar osyndaǵy Ońtústik-Batys ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń sol kezdegi basshysy, akademık Ábdirahman Ombaevqa suraý salady. Osydan soń telekompanııa ókilderi Toqanovty tabady. Muhıt jaldap qııannan kelgen qonaqtarǵa Toqanovtyń da saýaly bar. «Tokıo men Shymkent­tiń arasy qansha shaqyrym?» dep suraıdy. «9 myń shaqyrym». «Sonsha jerden meni izdep keletindeı men ne is bitirippin?» deıdi taǵy da. Sonda japondar aıtypty: «Japonııany dúnıejúzinde eshbir memleket elektronıka jańalyqtarymen tańǵaldyra almaı­dy. Mashına jasaý salasynda da solaı. Al túıe sútinen laktoferrın alyp jatqan sizdi izdep kelýi­miz, ǵylymı jańalyǵyńyz qyzyqtyrady. Birge jumys jasaımyn deseńiz, bizdiń ǵalymdar daıyn», deıdi. Toqanovqa bul qyzyq emes. Talaı memleket­ten shaqyrtý alǵan. «Qazaqstanda iske asyramyn, qazaǵymnyń atyn shyǵaramyn» dep qadam baspaı júrgen ózi. Birde qyzyq bol­dy. Astana­dan bir dókeı kelgen. Kórme zalyn­da Oń­tústiktegi jobalarmen tanysqan. Toqanov­qa bergen keńesi: «Topyrlatyp patent ala bergenshe óndiriske qospaısyz ba?». Qaltasy kók qaǵazdan qurǵamaıtyn dókeı jobaǵa kerekti 180 mln. túgili qaltasynda artyq 18 myń teńge bolmaıtyn, aılyqpen kún kórip júrgen ǵalymdy mıllıarder dep qalsa kerek. Iá, shetelde bolsa osy jańalyǵymen Toqanov shyn máninde mıllıarder bolar edi. Basqasyn sóz etpegende, myna irgedegi Mońǵolııa­dan iri kásipker G.Nasakdorj Musekeńe shyǵyp, patentterin, tehnologııasyn satýdy suraǵan. Bas paıdasyn oılasa, Myrzataı Joldasbekov aıtqandaı, adamnyń qarny jarty taba nanǵa da toıady degendeı, Toqanovtyń bir jyrǵap qalatyn kezi osy edi. Magnıtti tolqyndardy zertteý eńbekteri bir tóbe. Oǵan astyq shyǵymyn arttyrý úshin tuqymdyq daqyldy elektromagnıttik tolqynmen eger aldynda óńdeýdi qosyńyz. Qurǵaqshylyq bolǵan mezgildiń ózinde eginniń túsimin edáýir kóbeıtip, bir-eki apta erte jetildirip, mıneraldy tyńaıtqyshtardy az jumsap, kem degende 20-30 paıyz artyq ónim alý. Oblystyq ákimdik mundaı iri jobany ózdiginen qarjylandyra almaıdy. Tıisti mınıstrlikterdiń jótkirinýge de ýaqyty joq sııaqty. «Elbasyǵa jetse elge paıdasy tıetin ǵalamat eńbek bolar edi» deıdi sharasy taýsylyp júrgen ǵalym. Qazaq ǵylymynyń jumysyna shetel qolqasy úzilerdeı bolyp úzdigip otyr. Bizdiń osy marǵaýlyǵymyzdyń syryn eshkim túsindirip bere qoımaıtyn shyǵar. Túıe sútiniń taǵy bir qasıeti – adamǵa kúsh-qýat berip, ómir jasyn uzartyp, kárilikti tejeıtindiginde. Dál qazir Astanada tyń jańalyǵy bar ınnovasııalyq jobalarǵa Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tarapynan yntalandyrýǵa 14 mlrd. teńge bólinip, konkýrs ótip jatyr. Musatilla Toqanov ta qatysqan. Mundaǵy negizgi túıin jumystyń mańyzdylyǵy, ǵylymı jańalyǵy, halyqqa paıdasy, t.b. Adam aǵzasyn túrli ýly qaldyqtardan tazartyp, qartaıýdy tejeıtin, jasartatyn kúsh, túıe sútinde ekenin dáleldegen Toqanov atalǵan konkýrsqa: «4. О́mir týraly ǵylym, 4.1 Qartaıý máselelerin sheshýge jáne adam ómirin uzartýǵa arnalǵan jańa tehnologııalar, «Adamnyń qartaıýyn tejeý, ómirin uzartý maqsatynda túıe sútinen jasal­ǵan emdik qasıetti tabıǵı qospalar qosyl­ǵan qyshqylsút ónimderin ınnovasııalyq tehno­logııa­men óndirý» jobasymen konkýrsqa qatysyp jatqanymen 18 ball aldy. Nege? Basy ashyq suraqqa ǵalym óz ǵylymı jumy­synyń qupııasyn ashpaǵandyǵymen túsin­diredi. Ol bylaı. Egerde, ishki qyrtysyna deıin ǵylymı jańalyqtyń ádistemesimen tehno­logııasyn ashyp aıtsaq, ári qaraı ǵalym­nyń ózi keregi joq, shala-sharpy saýaty bar labo­rant­tardyń ózi-aq praktıkalyq kádege asyra beredi. Meniki edi dep shashyńdy julyp, oıbaılaýdyń qajeti joq. Osydan tórt-bes jyl buryn bir nemis qymyzǵa, bir ózbek aǵaıyn qazyǵa patent alypty degendi estigende yzadan qylǵynyp qala jazdaǵanbyz. Reti kelgende sertıfıkat beretin ózimizdegi mınıstrliktiń ókilinen suradyq. «Onyń esh qıyndyǵy joq, – degen ol. – Jylqy etin jeıtin fransýz qamyrǵa qııar qosyp aǵzaǵa sińimdi bolady dep dáleldep, Qazaqtyń «besbar­maǵyna» patent aldy. О́ıtkeni, ol jańalyq engizdi ǵoı». Túıe sútinen Toqanov uzaq jyldar izdenip tap­qan dárýdi aqparattarda dáriptep júrgende, osy­laısha bir pysyq ońaı ıemdenip kete beredi eken. Musatilla Toqanovtyń da aýzy san márte kúıgen. Amerıkada qaterli isik aýrýymen aýyr­ǵan, óziniń bul dertten aıyqpasyna kózi jet­ken qaltalylar «túbinde osy aýrýdyń emi tabylǵanda oıatasyńdar» dep ózin suıyq azot besigine salyp uıyqtatyp tastaýǵa kelisim beredi eken. Aqshaǵa, árıne. Búginde AQSh-da júzdegen adam arnaıy suıyq azotty muzdatqyshtarda, asyl tuqymdy maldardyń uryqtary sııaqty saqtalyp jatyr. Munyń Qazaqstanǵa qandaı qatysy bar dersiz. Bizde kóp mólsherdegi etti muzdatqyshqa saqtaý túbinde dámin buzady, arasyndaǵy kireýke muz ettiń jasýshalaryn ydyratyp, tátti sóli aǵyp, erip ketken soń, jańqadaı bolyp qalady. Saıramdaǵy et, konservi zaýytynyń basshylyǵy ǵalymdarǵa ótinishpen shyǵady. Ol kezde jas ǵalym Musatilla Toqanovtyń aty dúrildep shyǵyp turǵan shaǵy. Ýkraınalyq akademık Borıs Eremeevıch Verkın, ashyq kosmosqa jol ashqan Korolevtiń ıyqtas dosy, qoıan-qoltyq jumys jasaǵan áriptesi. Akademııaǵa praktıkaǵa barǵan Musatilla Toqanovty izdengishtigi úshin aıryqsha jaqsy kórgen eken. «Bul jas jigit túbinde Qazaqstan men Ortalyq Azııanyń altyn qaqpasyn ashady» degendi jıi aıtypty. 1200 konstrýktor, 4,5 myń ǵalymdar jumys jasaıtyn jabyq ınstıtýtta tálim alǵan Toqanov etti suıyq azotpen saqtaýdyń tehnologııasyn jasap shyǵarady. Ettiń tátti sólinde muz joq, ettiń dámi buzyl­maıdy. – Saıramdaǵy mashına jóndeý zaýytynyń dırektory ózbek azamaty edi, – deıdi ol. – Eńbegime qulap tústi. Birge jumys jasaıyq, bar­lyq kómek bolady dep sendirdi. Toqanovtyń ıdeıasymen GaZ-53 markaly avtokóligine suıyq azotty qondyrǵy ornatylǵan refırıjator jasaqtalyp, shyǵaryla bastaıdy. Is bitkenshe báıek bolyp, barsa aldynan qolyn qýsyryp kútip alyp, sháı quıyp beretin álgi basshy is bitken soń Toqanovtan qashqalaqtaı bastaıdy. Keńsesinde saǵattap kúttirip qoıady, shyǵa qalsa «Oıpyrym-aı, kelgenińizdi aıtpa­dyńyz ba, men jınalysqa asyǵyp bara jatyr edim», dep syrǵaqsyp ustatpaıdy. Toqanov ta barýdy doǵardy. Bir kúni álgi azamat jańa tehnıkany engizgeni úshin «Qazaq­stanǵa eńbegi sińgen ınjener» ataǵyn alǵanda ǵana syryn túsinipti. Aýzy kúıgen ǵalymnyń óz ǵylymı jumy­synyń jańalyǵyn baqaıshaǵyna deıin ashyp kórsete almaýynyń mánisi osy. KSRO keń qoltyq memleket edi ǵoı. 15 odaqtas respýblıkanyń ǵylymı ortalyqtaryna bir-bir ǵylymı jýrnal ashyp bergen. Jas tehnık, jas ǵalym, jas ınjener degen salalarda, jeke-jeke jýrnal. Álem­degi jańalyqtarǵa sergek qaraıtyn Japon memleketi odaqtas respýblıka ultynyń tilin biletin, arnaıy oqytylǵan maman-ǵalymdaryna qundy eńbekterdi zertteýdi tapsyrǵan. «KSRO-da myqty ǵalym bar, olardyń ıdeıasyn júzege asyratyndaı zamanaýı qondyrǵylary, labora­torııalary joq. Al japondarda bári bar», deıtin kórinedi. Sol japondaryńyz Toqanovtyń eńbegin orys tilinde oqyp, Tokıodan teleqondyrǵylaryn arqalap jetip kelgenin, joǵaryda aıttyq. Qazir ǵylym doktory degen túk te bolmaı qaldy. О́zimizdiń qatarda júrgen, bir dosymyz de ǵylym doktory. Anımasııa salasyndaǵy izdenisterin aǵylshyn tiline aýdaryp, sheteldik jýr­naldarda jarııalatqan. Beripti. Ataq. Anıma­sııa kópshilik taqyryp. Al qazaqtyń malynyń basy zeńgi baba tuqymy­nyń bar qasıetin aǵylshyn tiline aýdaryp, tyrnaq qyrtysyna deıin arshý kimge paıda, kimge zııan?! Jaqynda memlekettiń esebinen salynǵan ǵalamat qurylystan jonyp jep, 1 mlrd. 200 mln. teńgeni apandaı aýzyna syńǵytqan iri sheneýnik ustaldy. Maıly qasyqtaı jylpyldap «memlekettiń ár tıynynyń suraýy bolady» dep júrip mıllıardtardy qylǵytyp júrgender qanshama. Solardy kórip otyryp oılaısyń, sol urlan­ǵan aq­sha­lardyń bir paıyzy osy Toqanovtyń qolynda bol­sa, túıe sútiniń qasıetin aıtyp ǵalym basyn taý­ǵa da, jerge de urmas edi, biz de taýsyla jazbas edik. Máselen, Amerıkada Toqanov sııaqty ǵalym­dardyń ǵylymı jańalyǵynyń mańyzdy­lyǵyna baılanysty, shuǵyl túrde 20-30 ártúrli saladan maman ǵalymdar toptastyrylyp, ǵylymı jańalyqty óndiriske engizilýge tyrysady. Ǵalymnyń bar eńbegin shetelge satyp jiber­genin kútip júrmiz be? AQSh-ta ǵylymı jańalyǵyńdy dáleldep, patent alý quny 20 myń dollar turady. 20 myń túgili 200 dollary joq, túıe sút ónimderiniń 8 patent ıesi ǵalymnyń qazirgi jaǵdaıy «taýǵa da bardym, odan da shyqty jańǵyryq» qana. Salystyrmaly túrde aıtatyn bolsaq; birinshi­den, túıe maly ashy, ýly, qoı, sıyr, jylqy maly jemeıtin shóptermen qorektenedi. Ýly ósimdikter, bakterııa, vırýsty joıatyn kúshke ıe. Túıe sútiniń emdik bolatynyń bir sebebi osy. Ekinshiden, túıe sútinde maıly, maıda túıirshikter bolatyndyqtan adam organızmine ana súti sııaqty sińimdi. Úshin­shi­den, eń basty ereksheligi bıohımııalyq qasıeti albýmındi bolýyna baılanysty ana sútindeı. Sıyr súti bıohımııalyq jaǵynan kazıendi (jelim sııaqty) bolýyna baılanysty keıbir adamdardyń aǵzasyna jaqpaıdy. Uıqy beziniń jumysyn nasharlatady. Allergııa, qant dıabeti sekildi aýrýlarǵa beıim bolady. Tórtinshiden, qazaqta «túıe maly-kedeıdiń maly» degen uǵym bar. Sıyr, qoı, eshki túlikteri sııaqty kútim tilemeıdi, shóldi dalalarda da ómir súre beredi. Besinshiden, jylqynyń qymyzy – dári. Kóp aýrýǵa em. Biraq, qan qysymyn kóterip jiberedi. Asqazanda gastrıt, ıazva sekildi aýrýlar bolsa ishýge bolmaıdy. Al túıe súti-qan qysymyn túsiredi, asqazandaǵy jarany emdeýge sep. Ǵasyr dertine em bolatyndaı ǵylymı jańalyq bar. Onyń ıesi basqa emes, qazaq ǵalymy. Orasan qarjy da talap etpeıdi. Qudaı-aý, endi qashanǵa deıin kútýge bolady?! Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń saraptamasy boıynsha; árbir 10 sekýnd saıyn bir adam dúnıede sýsamyr aýrýynan kóz jumyp, jylda 4 mıllıon adam ómirimen qoshtasady eken. Tátti aýrýǵa shaldyqqan adam durys em qabyldamaǵan jaǵdaıda, qan-tamyr aýrýlary: ınfarkt, ınsýlt­ten adam ólim-jitimi 5 esege artady. Árıne, Toqanov jalǵyz emes. Senator Qýanysh Aıtahanovtyń aýyl sharýashylyǵy salasynda bilmeıtini joq. Eńbegin aıtsaq, uzap ketemiz. Sol aıtýly azamat barynsha járdem­desip jatyr. Qazir dúnıejúzilik daǵdarys qursaýdan qysyp jatqanda qarjy qaıda dep aýyzdy qý shóppen súrtýge de bolmaıdy. Kem degende bir aýylda bir balabaqsha keshigip salynar. Ájesiniń eteginde oınap ósken baldyrǵan bir jyl keshigip barar. M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ Agroónerkásip kesheni men sý qory ǵylymı-zertteý ınstıtýty­nyń dırektory Musatilla Toqanovtyń aldyna qoıǵan maqsaty, egerde meniń bergen ǵylymı jobam: «Adamnyń qartaıýyn tejeý, ómirin uzar­tý maqsatynda túıe sútinen jasalǵan emdik qasıet­ti tabıǵı qospalar qosylǵan qyshqylsút ónim­derin ınnovasııalyq tehnologııamen óndirý jáne EKSPO-2017-ge túıe sútinen jasaqtalǵan, emdik qasıet­ti brendtik ónimderdi kórmege qoıý!» deıdi. Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan». ShYMKENT.