О́skeleń urpaq úshin tálim-tárbıe alatyn ustazdyń tulǵasy qashanda bıik. Ol sezim mektep jasynan bastalyp, keıin joǵary oqý oryndarynda bilim alyp, maman bolyp qalyptasqan kezeńde de, ǵylym jolyna túsip, sol salada alǵashqy qadam jasaǵanyńda da jalǵasa beredi. Sebebi osy ýaqyttyń barlyǵynda da alǵashqy keńesshi bolatyn ustaz qasymyzdan tabylady. Meniń ómir jolymda da osyndaı aıaýly jandar kóp boldy.
Solardyń ishindegi biregeıi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Tarıh jáne qoǵamdyq ǵylymdar akademııasynyń akademıgi, ustazym Tilegen Sadyquly. Aldyńǵy býyn aǵalardyń ómir joly eki tarıhı kezeńde – keshegi keńestik dáýir men búgingi táýelsizdik zamanynda qalyptasty. Ustazymnyń da ómir tarıhy osylaı órbidi. Qaraǵandy oblysynyń shalǵaıynda jatqan aýyl mektebin bitirgen aǵamyz arman qýyp, 1972 jyly elimizde ashylǵan ekinshi joǵary oqý orny – Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetine túsip, tarıhshy mamandyǵyn aldy. Tilegen aǵanyń tarıh ǵylymyna degen qyzyǵýshylyǵy stýdenttik kezden-aq baıqalyp, keıin onyń berik ustanymyna aınaldy. Joǵary oqý oryndarynda eńbek jolyn bastaǵan sátten bastap, osy maqsat ony ǵylymmen kásibı aınalysýǵa baǵyttady.
Ǵylymnyń bıigin baǵyndyrýdyń alǵashqy qadamy Tilegen Sadyquly úshin 1980 jyly, ıaǵnı sol ýaqyttaǵy burynǵy keńes odaǵyndaǵy joǵary mekteptiń kóshbasshysy sanalatyn M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń aspırantýrasyna qabyldanýdan bastaldy. Ýnıversıtettiń tarıh ǵylymynyń salalary boıynsha marǵasqa ǵalymdarynan bilimin shyńdaǵan ol sol kezeńdegi Qazaqstan ónerkásibiniń, onyń ishinde energetıka salasynyń tarıhyn zertteýge den qoıdy. О́nerkásibi keńinen qulash urǵan elimiz úshin sol kezeńdegi mańyzdy taqyryptardyń biri edi. Ǵalymǵa arhıv materıaldaryn kóptep qoparýǵa týra keldi. Sonymen qatar keńestik dáýirdiń ıdeologııalyq qatań talabyna saı taqyrypqa qatysty resmı qujattardy da saralap, oǵan obektıvti baǵa berý de ońaı bolǵan joq. Degenmen Tilegen aǵa tańdaǵan taqyrybyn tabandylyqpen MMÝ-dyń dıssertasııalyq keńesine shyǵaryp, sátti qorǵady. Keńes quramyndaǵy bilikti ǵalymdar oń baǵasyn berdi. Mine, Tilegen Sadyquly osy qorǵaýdan keıin «tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty» ǵylymı dárejesine ıe bolyp, elge marqaıyp oraldy.
Ǵylymı ataq, dárejeleri bar mamandary jetkiliksiz Jezqazǵan oblysyndaǵy jalǵyz joǵary oqý orny – pedınstıtýttyń qarbalas tirshiligi T.Sadyqulyn qyzý eńbek maıdanyna aralastyrdy. Fakýltet dekany, ǵylym jónindegi prorektor qyzmetterin atqara júrip, ǵalym zertteý jumysynan qol úzgen emes. Ǵylymı maqalalary men oqý-ádistemelik kitaptary udaıy jaryqqa shyǵyp turdy. Sonymen qatar T.Sadyquly oblys kóleminde ǵylymı-tanymdyq forýmdardyń ótkizýine de uıytqy boldy. Jezqazǵanda turaqty túrde «Marǵulan oqýlary» ǵylymı halyqaralyq forýmy ótkizile bastady. Tilegen aǵa osyndaı ǵylymı-tanymdyq uıymdastyrý sharalaryn oblystyq partııa komıtetinde jaýapty qyzmette de, eki ınstıtýt biriktirilip, О́.A.Baıqońyrov atyndaǵy óńirlik ýnıversıtettiń prorektory qyzmetterin atqarǵan kezde de toqtatqan emes.
Osy jyldary Tilegen Sadyquly Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynda ǵylymı taǵylymdamadan ótip, kórnekti ǵalym, táýelsizdik kezeńinde salalyq ǵylymynyń týyn kótergen akademık Manash Qozybaevtyń jetekshiligimen doktorlyq dıssertasııasyn daıyndady. Ortalyq Qazaqstannyń bir jarym ǵasyrlyq ónerkásip tarıhyna arnalǵan dıssertasııalyq taqyrypqa ǵalymnyń toqtalýy kezdeısoq emes edi. Ulytaý-Jezqazǵan óńirinde qyzmet etken shırek ǵasyrlyq ýaqyt ishinde Tilegen Sadyquly osy aımaqtyń kóne, ortaǵasyrlyq tarıhyna ǵana toqtalmaı, sonymen qatar óńirdiń jer astynda tunyp jatqan qazyna baılyǵynyń tarıhyna úlken qyzyǵýshylyq bildirdi. Jezqazǵan jeriniń mol baılyǵyn jete zerttegen qazaqtyń birtýar perzenti, Qazaq ǵylym akademııasyn quryp, onyń tuńǵysh prezıdenti bolǵan Qanysh Sátbaevtyń eńbekterimen jan-jaqty tanysty. Eńbek jolyn Jezqazǵan aımaǵynda bastap, uzaq jyl osy qazynaly ólkede qyzmet istegen Q.Sátbaev óńirdiń qazba baılyǵyn adamzat balasy sonaý kóne zamannan-aq tapqanyn, tipti sol ýaqyttyń ózinde 100 myń tonnadan 200 myń tonnaǵa deıin mys óndirilgenin anyqtady. Geologııalyq barlaý partııasyn basqaryp júrgen kezde Qanysh Sátbaev óńirdegi mys ken baılyǵy jóninen KSRO boıynsha birinshi, al álemdegi elder ishinde úshinshi oryn alatynyn dáleldedi. Uly ǵalymnyń osyndaı jan-jaqty tujyrymdamalarymen jaqyn tanysqan Tilegen Sadyquly osy taqyrypty táýelsizdik kezeńiniń suranysyna saı ári qaraı zerdeleý qajet degen tujyrymǵa keldi. Ǵylymı keńesshi akademık M.Qozybaevtyń kelisimin alǵan ol zertteý jumysyna qyzý kiristi. Talaı arhıv qujattary aqtaryldy. Qanysh Sátbaevtyń qyzy Meıiz Qanyshqyzynyń ruqsatymen Ortalyq memlekettik arhıvinde saqtalǵan onyń jeke qoryndaǵy materıaldarmen tanysty. Tilegen Sadyquly taqyrypty zertteý barysynda ótken ǵasyrdyń qaraly kezeńi – 30-50 jyldardaǵy qýǵyn-súrgin saıasatyna, qazaq dalasyna qasiret ákelgen azap lagerleri – Gýlag júıesiniń tarıhyna da toqtaldy. Osy kezeńde ólkeniń mol ken baılyǵyn ıgerý tegin jumys kúshi – lagerlerdegi myńdaǵan jazyqsyz jannyń kúshimen óndirilgeni zertteýshiniń nazarynan tys qalǵan joq. KarLag, StepLag sekildi azap lagerleriniń tarıhy da zertteldi. Professordyń «Saryarqanyń mys alaby» atty monografııasy osy baǵdarda. Ǵalym doktorlyq dıssertasııasyn 1999 jyldyń sáýir aıynda Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dıssertasııalyq keńesinde qorǵady. Ǵylymı keńesshi akademık Manash Qozybaev, keńes músheleri akademıkter Keńes Nurpeıisov, Málik Asylbekov, bilikti ǵalymdar Kemel Aqyshev, Jáken Taımaǵambetov, t.b. dıssertasııanyń ǵylymı qundylyǵyn joǵary baǵalady. Bul tabys ǵalymnyń ǵylym asýlaryndaǵy baǵyndyrǵan ekinshi úlken belesi edi.
Elordamyz kórkeıip, nyǵaıa bastaǵan kezde aımaqtardan ortalyqqa qonys aýdarǵan basqa bilikti ǵalymdar qatarynda Tilegen Sadyquly da L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetine qyzmetke shaqyryldy.
Astanamen birge qalyptasyp, kórkeıgen L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetpen birge jasasyp, ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tońyp qarqyndy eńbek etip keledi desek, artyq aıtqandyq emes. Osy ilgeri oqý ornynda ártúrli laýazymdyq qyzmet atqardy. Kafedra meńgerýshisi, fakýltet dekany, prorektor bolyp, áriptesteri men shákirtteriniń qurmetine bólendi. Osy baǵyttaǵy ǵalym, ustaz, uıymdastyrýshy retinde eseli eńbegi 2013 jyly «Halyq tarıh tolqynynda» atty memlekettik baǵdarlama aıasynda tarıh fakýltetin qaıtadan derbes qurylym retinde bólip shyǵarýǵa úles qosýy edi. О́zi osy fakýltetti 10 jyl boıy úzdiksiz basqardy. Fakýltet derbestik alǵannan keıin jyl saıyn turaqty ótkizilip otyrǵan «Gýmılev oqýlary» halyqaralyq forýmy, Tarıhshylardyń ulttyq kongresi sııaqty is-sharalar, bastamalar tarıhshylardyń bedelin kóterdi, tarıh ǵylymyna degen qoǵamnyń senimin arttyrdy. Mine, osy aýqymdy jumystyń basy-qasynda Tilegen Sadyquly júrdi. Ǵalymnyń úlken maqtanyshpen aıtatyny – ózinen bilim nárimen sýsyndap, tálim-tárbıesin kórgen shákirtteri. Aǵamyzdyń jarty ǵasyrǵa jýyq eńbek jolynda aldynan myńdaǵan shákirti ósip shyǵyp, qazir bilim, ǵylym, memlekettik qyzmet salalarynda tabysty eńbek etip júr. Onyń ózi aıtqanyndaı, keıingi on jylda ol basqarǵan dıssertasııalyq keńeste 50-ge jýyq jas tarıhshy ǵalymdar dıssertasııalaryn tabysty qorǵap, PhD ataǵyna ıe boldy. Sol jas ǵalymnyń biri menmin.
Búginge deıin ǵalymnyń qolynan qalamy túsken emes. 7 monografııa, oqýlyq, oqý quralynyń, 300-den astam ǵylymı-kópshilik maqalalardyń avtory. Halyqaralyq joǵary reıtıngti jýrnaldarǵa shyqqan eńbekteri de barshylyq. Tilegen Sadyqulynyń ǵylymdaǵy jetistikteri jalǵasa beredi dep senemiz.
Ásemgúl TEMIRHANOVA,
M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıteti
ǵylymı keńesiniń hatshysy, PhD