Uly isterdiń jarshysy

Bıylǵy jyly Qazaqstan aıtýly merekeni – Konstıtýsııamyzdyń 20 jyldyǵyn atap ótedi. Jıyrma jyl – Ata Zańnyń asqaraly asýynyń jarqyn joly. Qazirgi osy qol jetkizgen órkendi isterimizdiń bári, onyń ishinde elimizdiń ekonomıkalyq, saıası jáne áleýmettik jańǵyrtylýy Konstıtýsııa áleýetiniń arqasynda iske asyrylǵandyǵyn barynsha maqtanyshpen aıta alamyz. О́ıtkeni, qashanda Konstıtýsııa búgingi shynaıy ómirge saı bolýy jáne oǵan engiziletin ózgerister men tolyqtyrýlar ýaqyt talabyna sáıkes negizdelgen bolýy tıis. Bul turǵydan alǵanda bizdiń Ata Zańymyz barlyq  talaptarǵa jaýap berip keledi. Osy jáne basqa da syndarly máselelerge oraı biz  Ádilet mınıstri Berik IMAShEVQA jolyqqan edik. – Berik Májıtuly, Konstıtýsııamyz elimizdegi barlyq zańdardyń  negizi, ıaǵnı Ata Zań bolyp tabylady deı­miz. Endeshe, osy sonaý 1995 jyly qabyldanǵan Konstıtýsııamyz negizin­de qansha zań, akti qabyl­dandy? Sonymen qatar, Konstıtýsııanyń áleýeti týraly ne aıta alasyz? – 1995 jylǵy Konstı­tý­sııanyń negizinde qoldanys­taǵy 265 zań aktileri jáne zań aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlardy engizetin 791 zań qabyldandy. Sonymen qatar, qoldanystaǵy zańnamany jetildirý prosesi áli jalǵasýda ári ómirdiń qundylyqtary jáne memlekettiń jańa mindetteri týyndaýda. Sondyqtan, memleke­timizdiń Ata Zańy bolashaqta óziniń iske aspaǵan áleýetin qoldanýǵa múmkindik beredi. Konstıtýsııanyń qabyldan­ǵanyna 20 jyl bolǵanyna qaramastan, ol áli de iske asyrylmaǵan áleýetin qamtı beredi. Azamattardyń quqyqtary men bostandyqtary, bılikti bólý qaǵıdasy jáne jergilikti ózin-ózi basqarý máselelerine qatysty quqyqtyq erejeler odan ári iske asyrylatyn bolady. Máselen, Memleket basshysy aıqyndaǵan mańyzy zor maqsat – jergilikti atqarýshy organdardy saılaýdyń jańa júıesi týraly másele bolyp tabylady. 2013 jyly qoldanystaǵy zańnamaǵa ózgerister engizilip, oǵan sáıkes aýdandyq mańyzy bar qalalar, aýyldyq okrýgter, kentter men aýyl ákimderin saılaý jasyryn daýys berý, ıaǵnı tıisti aýdannyń (qalanyń) máslıhattar depýtattary arqyly ótkizilgendigi belgili. Sonymen qatar, ákimderdi tikeleı saılaýdyń úlgisine kóshý máselesi talqylanýda, bul Konstıtýsııa normalarynyń tolyǵymen iske asyrylýyna járdemdesetin bolady. – Al Konstıtýsııanyń jergilikti ózin ózi basqarýǵa qatysty 89-babynyń ere­jelerine qatysty ne aıta alasyz? – 2012 jyly elimizdiń Prezıdenti Qazaqstan Respýb­lıkasyndaǵy jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý tujy­rym­damasyn bekitti. Memleket basshysynyń keıingi berilgen tapsyrmalaryn eskere otyryp, osy Tujyrymdamany iske asyrý – bizdiń jaýapty mindetimiz. Biz Tujyrymdamada belgilengen maqsattarǵa qol jetkizgen jaǵ­daı­da, memlekettik basqarý organ­daryna tıisti baqylaý ókilet­tikterin qaldyryp, olardy qalyptasqan saılaý tájirıbesi bar tolyqqandy jergilikti ózin-ózi basqarýmen aýystyryp, jergilikti organdardyń qosarly júıesinen bas tartýǵa bolady dep paıymdaımyz. – Bul oraıda bizdiń bir baı­qaǵanymyz, Konstıtýsııaǵa qaıshy keletin zańdarǵa proký­ratýranyń narazylyq bildirý quqyǵy týraly Konstı­týsııa­nyń 83-babynyń áleýeti búgingi kúni tolyq kólemde iske aspaǵandyǵyn atap ótken jón-aý. Buǵan qalaı qaraısyz? – Iá durys aıtasyz, Konstıtýsııanyń atalǵan babyn iske asyrý úshin Konstıtýsııaǵa qaıshy keletin zańǵa prokýror­dyń narazylyq bildirý tetigin ázirleý qajet. Atap aıtqanda, prokýrordyń zańdarǵa nara­zylyq bildirý, narazylyq bildirýdiń negizdemesin belgileý, narazylyq bildirýdiń mazmuny men nysanyna qoıylatyn talaptardy bekitý, narazylyq bildirýdiń tártibin ázirleý, ony qaraýdyń rásimin jáne sot sheshimderi túrlerin anyqtaý boıynsha ókilettikterin aıqyndaý kerek. Atalǵan usynystardyń iske asyrylýy «Prokýratýra týraly» zańǵa, Qylmystyq-prosestik jáne Azamattyq is júrgizý kodeksterine túzetýler engizýdi talap etedi. – Sonymen birge, Konstı­tý­sııanyń normalary Konstı­týsııalyq Keńestiń jáne Joǵar­ǵy Sottyń normatıvtik qaýly­larynda anyqtalyp, aıqyn­dalady ǵoı. – Árıne, Konstıtýsııanyń 4-babyna sáıkes Konstıtýsııalyq Keńestiń jáne Joǵarǵy Sottyń normatıvtik qaýlylary qolda­nystaǵy zańnamanyń bóligi bolyp tabylady, sonymen birge, olar memlekettiń quqyq júıesiniń tutastyǵyn qamta­masyz etýine jáne zańdylyq tártibiniń qamsyzdandyrylýyna baǵyttalady. Mysal retinde, sot praktıkasynda múlikti memleket qajettiligi úshin eriksiz ıelikten shyǵarý barysynda másele týyndady, sonda Konstıtýsııada memleket muqtajdyǵy úshin dep kórsetilgen. Praktıkada jer telimderin májbúrlep ıelikten shyǵarý túsinigin joıý úshin Konstıtýsııalyq Keńes osy másele boıynsha zań­namalyq aktilerge ózgerister engizýdi usyndy. Atalǵan usynys Jer kodeksinde júzege asty. Sonymen qatar, qazirgi ýaqytta Konstıtýsııalyq Keńes Konstıtýsııanyń jeke normalaryn júzege asyrýmen baılanysty sot praktıkasynyń basqa da máseleleri boıynsha túsindirme beredi. – Biraq, Konstıtýsııalyq Keńes tek konstıtýsııalyq normalarǵa qatysty resmı túsindirme berýi tıis, al sot praktıkasynyń máselesi  boıynsha túsindirme Joǵarǵy Sottyń quzyrynda bolýy kerek  emes pe? – Iá durys aıtasyz, «Normatıvtik-quqyqtyq akti­ler týraly» Zańyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń normatıvtik qaýlylardy qabyldaý tártibi Qazaqstan Respýblıkasynyń sottary týraly zańdarymen retteledi. Alaıda, «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi jáne sýdıalardyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańynda atalǵan erekshelikter kórsetilmedi. Osyǵan oraı atalǵan Konstıtýsııalyq zańda Joǵarǵy Sottyń normatıvtik qaýlylaryn daıyndaý tártibin reg­lamentteý jáne basqa da son­daı normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi daıyndaýdy josparlaý qajet. Sonyń ishinde: sot praktıkasy suraqtary boıynsha Joǵarǵy Sottyń normatıvtik qaýlylardy qabyl­daýdy jos­parlaý, atalǵan qaýly­lardy qabyldaý josparyn múddeli memlekettik organdarymen kelisim jasaý jáne Joǵarǵy Sottyń normatıvtik qaýlylarynyń jobasyn  kópshilikpen talqylaý. – Berik Májıtuly, ózińiz de jaqsy bilesiz, Elbasy «Nur Otan» partııasynyń HVI sezinde zań ústemdigin qamtamasyz etý qajettiligin naqty belgiledi. Osy oraıda, quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń biliktiligi men zań talaptaryna toqtalyp ótseńiz? – Prezıdent Nursultan Nazarbaev, ózińiz aıtqandaı, «Nur Otan» partııasynyń HVI sezinde zań ústemdigin qamtamasyz etý qajettiligin aıryqsha aıqyndady. Memleket basshysy: «Búginde sot júıesiniń álsiz býyny – sýdıalar korpýsy arasyndaǵy sybaılas jemqorlyq kórinisterine jıi-jıi soqtyryp jatatyn sýdıalardy irikteý, sýdıalarǵa qoıylatyn biliktilik talaptarynyń tıim­sizdigi. Sýdıalar korporasııa­men meńireý tumshalanbaýy tıis jáne qoǵamdyq synnan tys bolmaýy kerek. Ashyqtyq – sýdıalar qataryndaǵy jemqorlyqtan emdeıtin dári» – dep atap ótti. Osyǵan oraı, sýdıalarǵa biliktilik talaptaryn kúsheıtý usynyldy. Sondaı-aq, 2014 jylǵy 26 jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasynyń 2015-2025 jyldarǵa arnalǵan sybaılas jemqorlyqqa qarsy strategııa­sy qabyldandy. Bul strategııada jemqorlyqtyń aldyn alýdyń yqpaldy tetigi bolyp tabylatyn «Qoǵamdyq baqylaý týraly» Zańyn qabyldaý qarastyrylǵan. Atalmysh zań sybaılas jemqorlyqqa qarsy mindetterdiń ózin de, sondaı-aq, qoǵam men memlekettiń tynys-tirshiliginiń basqa da áleýmettik mańyzy bar máselelerin sheshýge yqpal etedi. Memlekettik appa­rat jumy­­­sy­nyń ashyqty­ǵyn qamta­ma­syz etýdiń taǵy da bir quraly «Jarııa aqparatqa qoljetimdilik týra­ly» Zań bolýy tıis, ol jarııa aqparatty alýshylardyń quqyq­taryn, ony berý, esepke alý jáne paıdalaný tártibin bekitedi. Jarııa aqparatqa erkin qoljetimdilik halyqtyń sheneýniktermen artyq baılanysyn boldyrmaıdy. Memlekettiń sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasatynyń tıimdiligi, birinshi kezekte, negizgi býyny sot tóreliginiń minsiz júıesi bolyp tabylatyn quqyq ústemdigin qamtamasyz etý júıesine baılanysty. – Oqyrmandarymyzǵa túsinikti bolýy úshin paıdalanylmaıtyn jáne zańnamany buzýmen paıdalanylatyn jer telimderin alyp qoıýdy quqyqtyq retteýdi jetildirý qajettigi máselesine taǵy bir márte toqtalyp ótseńiz? – Bul týraly respýblıka Prezıdenti 2013 jylǵy qazanda Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda aıtqan bolatyn. Alaıda, alǵa qoıylǵan maqsattardy tıimdi túrde sheshýge búgingi kúnge deıin qol jetkizilmedi. Osyǵan baılanysty jer telimderin alyp qoıý máseleleri boıynsha zańnamany jetildirý maqsatqa saı bolady dep paıymdaımyz. Demek, tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, azamattyq-quqyqtyq mámile nemese sot sheshimi boıynsha jer teliminiń nemese onda ornalasqan jyljymaıtyn múliktiń kadastrlyq quny naryqtyq baǵadan eleýli túrde tómen degen sóz. Bul jaǵdaıda qundy óteý baǵasy teń bolmaıdy, óıtkeni, ýchaskeniń menshik ıesi alǵan qarajatyna saı keletin jer telimin satyp ala almaıdy. Osylaısha, Konstıtýsııada kózdelgen «teń baǵamen óteý» qaǵıdaty shyn máninde iske asyrylmaıdy. Máseleni sheshý úshin qundy óteý kezinde naryqtyq baǵany basshylyqqa alý qajet, ne ýchas­kege jyljymaıtyn múlikti salýǵa jumsalǵan shyǵyndy óteı otyryp, baǵasy teń jer ýchaskesin berýdi qamtamasyz etý qajet dep paıymdaımyz. – Sonymen, Ata Zań ále­ýeti arqasynda atqarylǵan jumys­­tarǵa qysqasha ǵana naq­­ty baǵa bersek. – Konstıtýsııa búgingi shynaıy ómirge saı bolýy qajet jáne oǵan engiziletin ózgerister men tolyqtyrýlar ýaqyt talabyna negizdelgen bolýy tıis. Ázirge, qoldanystaǵy Konstıtýsııa Parlament qabyldaıtyn zańdar arqyly odan ári normatıvtik damytýdy qajet etedi, al biz zań shyǵarmashylyq úderisiniń sýbektileri retinde oǵan belsene qatysýymyz qajet. Osy jyldarda ózimiz ótken joldardy baǵalaı otyryp, tarıhı ólshem boıynsha qysqa kezeńde, ıaǵnı konstıtýsııalyq qundylyqtardy, qaǵıdattardy jáne normalardy kúndelikti ómirde júzege asyrýda, azamat­tardyń jeke, saıası jáne áleý­mettik-ekonomıkalyq quqyqtary men bostandyqtaryn tolyqtaı iske asyrý úshin obektıvtik jaǵdaılar jasaýda ǵalamat jumys atqa­rylǵandyǵyn nyq senimmen aıtýǵa bolady. – Elbasy «Nur Otan» partııasynyń XVI sezinde keshiktirmeı iske asyrýǵa qajetti 5 ınstıtýttyq reformany atap ótti. Buǵan alyp, qosaryńyz qandaı? – 2015 jylǵy 11 naýryzdaǵy «Nur Otan» partııasynyń XVI sezinde Prezıdent, partııa Tóraǵasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev bizderge iske asyrýǵa qajetti bes ınstıtýttyq reformany jiliktep bergeni belgili. Elbasy osy bes baǵyt boıynsha jetistikterge qol jetkizýmen birge Prezıdentten Parlament jáne Úkimetke bılik quzyretin qaıta bólýdi kózdeıtin konstıtýsııalyq reforma satylaı ótkizilý kerek degen oıdy bildirdi. Jalpy alǵanda osy bes reforma qazaqstandyq memlekettilikti jáne álemniń damyǵan 30 eldiń qataryna ený úshin negizgi sharttardy quraıdy dep bilemin. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».