Qazaqta myqty matematıkter qaı kezde de bolǵan. Mektepte sabaq berip qana qoımaı, matematıkalyq ilimdi damytyp, bilim alýshylarǵa úıretýdiń jolyn qarastyrǵan pedagogtar az emes. Solardyń biri – Sáken Erǵalıev pen onyń zaıyby Aıjan Narymbetova – matematıka pániniń muǵalimderi. Qazir olar Túrkistan oblysy Jetisaı aýdanyndaǵy Jyly sý aýyldyq okrýgine qarasty №25 jalpy bilim beretin mektebinde matematıka páninen sabaq beredi.
Matematık – eń myqty mamandyq
Aıjan Aqtóbe memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtyn qyzyl dıplommen aıaqtasa, Sáken Shymkent áleýmettik-pedagogıkalyq ýnıversıtetin úzdik támamdaǵan bilikti maman. Ekeýi de aýylǵa jas maman bolyp keldi. Eki jas osy aýylda tanysyp, bas qosady. Osylaısha jastar aýyl balalaryn bilim nárimen sýsyndatty. Olar qazir de atalǵan mektepte jumys istep júr. Jas otbasy eńbekke qulshyna kiristi, tynbaı eńbek etti. Aıjan – pedagogıka ǵylymdarynyń magıstri akademııalyq dárejesin sátti qorǵaǵan bilikti maman.
Saken men Aıjan – óz mamandyqtaryna adal ári jańashyl ustazdar. Olar pedagogıka salasynda jyldar boıy qyzmet atqaryp, ózderiniń shyǵarmashylyq kózqarastarymen bilim berý prosesin árdaıym jańartyp otyrady.
Izdenimpaz ustaz eńbeginiń nátıjesi – oqýshylarynyń matematıka pánine degen qyzyǵýshylyǵynyń joǵary bolýy. Bul rette eki muǵalimniń de eńbegi jandy. Oqýshylary aýdandyq, oblystyq jarystardan oryn aldy. Erli-zaıypty matematıkter balalardy iri bilim dodalaryna daıyndap qana qoımaı, óreli oqýshylardyń oı-órisin keńeıtip, damytatyn, jetistikterge bastaıtyn «Mıras» zııatkerlik oıynyn oılap tapty.
Pedagogıkalyq ıdeıalar baıqaýy – muǵalimderdiń shyǵarmashylyq áleýetin, ınnovasııalyq tásilderin tanytýǵa arnalǵan alań. Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen túrli pánder boıynsha qatysqan ustazdar arasynda úzdikter anyqtalady. Baıqaýǵa qatysý arqyly muǵalimder ózderiniń pedagogıkalyq tájirıbesin bólisip, bilim berý júıesine jańa sheshimder men ádister engizýge múmkindik alady.
«Mıras» – bolashaq matematıkter oıyny
Bilim berý júıesinde oqýshylardyń logıkalyq oılaý qabiletin damytý, olardyń matematıka pánine degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrý búginde mańyzdy máselelerdiń biri. Osy maqsatta ártúrli ádis-tásilder men jańa tehnologııalar qoldanylyp keledi. Olardyń ishinde oıyn elementterin engizý oqýshylardyń bilimin tereńdetip, shyǵarmashylyq qabiletterin shyńdaýǵa múmkindik beredi.
«Búginde «Mıras» kartasy oıyny sııaqty qyzyqty ári tanymdyq oıyndar balalardyń sabaqqa degen qyzyǵýshylyǵyn arttyryp, esepter shyǵarý prosesin jeńildetedi. Bul oıyn túri oqýshylarǵa matematıkalyq formýlalardy túsindirý, esepterdi sheshý daǵdylaryn qalyptastyrý maqsatynda qoldanylady. Oıyn barysynda oqýshylar kartadaǵy ártúrli tapsyrmalardy oryndap, formýlalardy shyǵaryp, ózderiniń logıkalyq jáne eseptik qabiletterin synaıdy», deıdi Sáken Erǵalıev.
«Mıras» kartasy oıyny arqyly oqýshylardyń tanymdyq qabiletterin damytýǵa baǵyttalǵan erekshe jobasyn usyndyq. Ony jasaýda biz tek oqýshylarǵa bilim berýmen shektelmeı, ulttyq qundylyqtardy, ulttyq muralardy jańǵyrtý men ony bolashaq urpaqqa nasıhattaý mindetin basshylyqqa aldyq», deıdi Aıjan Saparalyqyzy bizben áńgimesinde.
Sáken men Aıjannyń jobasy balalardyń matematıkalyq saýattylyqqa degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrýdy kózdeıdi. «Mıras» kartasy oıyny – bul matematıkalyq esepteýlerge, formýlalardy jattaýǵa baǵytalǵan erekshe pedagogıkalyq qural retinde qoldanyla bastady. Oıyn ártúrli taraýlarymen oqýshylardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyryp, olardyń bilimin keńeıtedi. «Mıras» kartalaryn oınaý arqyly bilimderin tereńdete alady.
Zııatkerlik oıyn zerektikke baýlıdy
Zııatkerlik oıyn maqsaty – oqýshylarǵa matematıkalyq uǵymdar men daǵdylardy oıyn arqyly meńgertý. «Mıras» oıyny matematıkalyq bilimdi oqýshylarǵa qyzyqty, jan-jaqty jáne shyǵarmashylyq turǵyda usynyp, osy oıynnyń kómegimen matematıkanyń ártúrli bólimderine qatysty tapsyrmalardy oryndaý arqyly oqýshylardyń esepteý qabiletteri men logıkalyq oılaý daǵdylaryn artady, qabiletti balalar formýlalardy tez jattaı alady. Kartadaǵy árbir bólim oqýshylarǵa jańa bilim men tájirıbe alýǵa múmkindik beredi, olar esepterdi sheship, túrli formýlalardy paıdalana otyryp, matematıkalyq saýattylyqtaryn arttyrady. Osylaısha, oıynnyń arqasynda oqýshylardyń pánge degen qyzyǵýshylyǵy artyp, oqý prosesi jeńil ári kóńildi ótedi.
Sáken Erǵalıev men Aıjan Narymbetovanyń jobasy «Mıras» zııatkerlik oıyny matematıka pánin oqytýda qoldanýǵa tıimdi qural retinde tanyldy. Bul oıyn oqýshylardy matematıkalyq bilimmen ǵana emes, logıkalyq oılaý, sheshim qabyldaý jáne topta jumys isteý sııaqty mańyzdy daǵdylarǵa da qarýlandyrady. Oıyn arqyly oqýshylar matematıkalyq uǵymdardy tereńirek meńgerip, matematıkaǵa degen qyzyǵýshylyqtaryn arttyrady. Sonymen qatar, oıyn barysynda balalardyń shyǵarmashylyq qabiletteri men synı oılaý daǵdylary damıdy. Sondyqtan, zııatkerlik oıyn bilim berýdiń mańyzdy bóligine aınaldy jáne matematıka sabaǵynda onyń qoldanylýy oqý úderisin jańa deńgeıge kóterdi. Mundaı pedagogıkalyq ıdeıalardyń damýy bilim berý júıesiniń ınnovasııalyq jolmen alǵa jyljýyna septigin tıgizedi.
Oıynnyń negizgi ereksheligi – onyń ınteraktıvtiligi men shyǵarmashylyq ádisteri. Ustazdar men oqýshylar osy karta oıynyn paıdalana otyryp, toptyq jumys, pikirtalas, zertteý sııaqty ádisterdi qoldana alady. Bul balalardyń synı oılaý, kommýnıkatıvtik daǵdylaryn damytyp qana qoımaı, matematıka pánine degen qyzyǵýshylyqtaryn arttyrady. Oıyn úshin arnaıy karta jasalady. Kartada ártúrli matematıkalyq suraqtar, tapsyrmalar men esepter, formýlalar bar. Ár tapsyrma belgili bir matematıkalyq daǵdyǵa nemese uǵymǵa negizdeledi.
Balany zerektikke baýlıtyn oıynǵa birneshe oqýshy qatysa alady. Bilim alýshylar toptarǵa bólinip, olarǵa karta taratylady, sońǵy karta ortaǵa ashyp tastalady. Ár kartanyń ortasynda túrli formýlalar men esepter, bes, alty birdeı jaýaptar kartanyń buryshynda bolady. Múmkindiginshe kóp tapsyrmalardy oryndap, esepter qorytyndylanyp, karta buryshyndaǵy jaýaptarymen birge jarııalanyp otyrady. Belgili bir ýaqyt aralyǵynda qolynda karta qalmaǵan oqýshy jeńimpaz atanady. Qolynda karta qalǵan oqýshy jeńiledi. Sondyqtan, «Mıras» karta oıyny bilim berýdiń mańyzdy bóligine aınaldy jáne matematıka sabaǵynda onyń qoldanylýy oqý úderisin jańa deńgeıge kóterýge múmkindik beredi.
«Mıras» oıyny – birinshi orynda!
«Mıras» - 45 mınýttyq sabaqty 8 mınýtta uǵýǵa múmkindik beretin zııatkerlik oıyn. Ustazdardyń bul jobasy órleý «Pedagogıkalyq ıdeıalar panoramasy» respýblıkalyq baıqaýynyń aımaqtyq kezeńiniń «Matematıkalyq saýattylyq» atalymynda júldeli birinshi orynǵa ıe boldy. Erli-zaıypty matematık pedagogtar ustazdyq jolda osyndaı úlken jetistikke jetti, bilimi men biliktiligin dáleldedi. Qos ustaz jobasy endi respýblıkalyq kezeńge joldama aldy.
Jalpy, «Pedagogıkalyq ıdeıalar panoramasy-2024» baıqaýynyń óńirlik kezeńinde Túrkistan oblysynan 269 ótinim qabyldanyp, Ereje boıynsha talaptarǵa saı keletin 171 jumys baǵalandy. Onyń birnesheýi III dárejeli dıplomdarmen marapattalyp, 113-ne arnaıy sertıfıkattar tabystaldy.
«Júzden júırik, myńnan tulpar» atanǵan «Mıras» zııatkerlik oıyny bolashaqta da otandyq bilim berý júıesinde keńinen qoldanylyp, balalardyń matematıkalyq saýattylyǵyn kóterýge, bilimdi jańǵyrtýǵa qyzmet etetini sózsiz. Sáken men Aıjannan tálim alyp júrgen oqýshylardyń ata-analary da rızashylyǵyn bylaı bildirdi.
«Men matematıka kýrsyna balam Jiger Qudaıberdini bergen edim, Aıjan apaıynyń arqasynda balamnyń matematıkaǵa degen qyzyǵýshylyǵy odan saıyn artty, qosymsha bilim alýǵa qulshynyp baryp júrgeni qýantady. Buryn óz erkimen esepterdi shyǵara almaıtyn, qazir sheshimderdi ońaı tabady. Qazirgi kúni Aıjan apaıy balamdy «Altyn saqa» olımpıadasyna daıyndap, matematıkanyń qyr-syryn úıretip jatyr, sol úshin de ustazyna aıtar alǵysym sheksiz!», deıdi 3-synyp oqýshysy Jigerdiń anasy Shynar Joldybaeva.
«Mıras» oıyny jyldamdyqqa, shapshań qımyldaýǵa, oıyńdy jınaqtaýǵa múmkindik beredi. Maǵan qatty unady», deıdi 10 synyp oqýshysy Gúljan Qydyrbek,
«Oıyn tapqyrlyq pen esepti tez shyǵarýǵa kómektesedi. Ol matematıkada muǵalim túsindirgen, jýyrda ótken esep formýlalaryn eske túsiredi», deıdi oqýshy Oral Júnisov.
«Tez shapshań qımyldap, oısha jaqsy sanaǵan bala jeńiske jetedi, jaı, shaban qımyldaǵan oqýshy qalys qalady», deıdi Sáken oqýshylarǵa oıyn erejesin túsindire otyryp.
Sáken men Aıjan ózderi de kópbalaly otbasynan shyqqan, ósip-óngen, aýylda sharýasyn baptap, egin ósirgen jandardyń balalary. Erli-zaıypty matematıkter 6 bala tárbıelep ósirdi. Pedagogterdiń úlkeni Álıhan – 8-synypta oqıdy. Úlken qyzy Zere – ini-sińlilerine sabaq oqytyp, ata-anasyna úı sharýasyna kómektesetin qolǵanat, mektebiniń maqtanyshy. Otbasynda taǵy Saıa, Mansur, Aısha atty balaqaılar ósip keledi. Saıa – matematıkadan «Altyn saqa» olımpıadasynyń jeńimpazdarynyń biri. Eń kishisi Mıras – 3 jasta. Balapandaryn qus sekildi tisteleı júrip ósirgen qos ustaz óz bilimin jetildire júrip, ustazdyq etip bala da tárbıelep, úı de salyp, egin ekken eńbekqor jandar. Olar mekteptegi qoǵamdyq jumystarǵa da belsene aralasady. Toǵyzqumalaq, voleıbol sekildi sport túrlerimen turaqty túrde shuǵyldanady. Muǵalimder arasynda ótetin túrli jarystar men semınarlardan qalmaıdy.
Aýyldaǵy qanshama jasqa ynta-jiger syılap, bolashaǵyna senimmen qaraýyna áser etken qos matematık qazir bilim berip qana qoımaı, matematıka ilimin ary qaraı damytýǵa, ony oqytýda jańa jobalardy oılap taýyp, izdeniske umtylǵany – ózge áriptesterine úlgi-ónege, oqýshylarǵa baǵyt-baǵdar beretin shamshyraq ispetti. Osy jolda, ult úshin ıgilikti jolda qanattaryń salmasyn, armandaryń bıikke samǵasyn, degimiz keledi.
Otbasy men jumysty qatar alyp júrgen, urpaq tárbıesinde ónege men tárbıeni sińire bilgen qos ustazǵa sáttilik tileımiz.
Gúlshat SAPARQYZY