Esik memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy «Eýrazııa dalalyq órkenıeti: tarıhı-mádenı mura eskertkishterin zertteý, saqtaý jáne paıdalanýdyń ózekti máseleleri» taqyrybynda V Esik oqýlary – halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııasyn ótkizdi. Is-shara qazaq arheologııasy mektebiniń negizin qalaýshylardyń biri, Qazaqstannyń ejelgi jáne orta ǵasyr tarıhyn zertteýshi, kórnekti arheolog-ǵalym Kemel Aqyshevtyń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı uıymdastyryldy.
Konferensııada Qazaqstannyń arheologııalyq eskertkishteri: tarıhı-mádenı murany saqtaý jáne paıdalaný joldary, dalalyq izdenister nátıjeleri boıynsha tarıhı-mádenı mura nysandaryn zertteý jáne qorǵaýdyń ádistemeleri, pánaralyq zertteýler men mýzeı isiniń máseleleri talqylandy. Sondaı-aq konferensııa jumysyna otandyq ǵalymdarmen qatar sheteldik, atap aıtsaq, Reseı, Túrkııa, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Qytaı ǵalymdary offlaın jáne onlaın formatta qatysty. Sol sebepti, halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa qazaq, orys, túrik, qytaı jáne aǵylshyn tilderinde ótti. Ǵylymı keńesti «Esik» mýzeı-qoryǵynyń dırektory Gúlmıra Raıylqyzy ashyp, kelesi kezekte Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Mádenıet komıtetiniń tóraǵasy Kúmis Qarsaqbaıqyzy is-sharaǵa qatysýshylardy quttyqtady.
Plenarlyq otyrysqa «Qyrym araly» ǵylymı-restavrasııalyq laboratorııa dırektory Qyrym Altynbekov, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetine shaqyrylǵan professor, túrkitanýshy, PhD Savash Shahın, Astana mýzeı dıreksııalary dırektorynyń orynbasary, professor Marat Ábsemetov qatysty.
Konferensııa aıasynda kórnekti ǵalym K.Aqyshevqa arnalǵan memorıaldy zal men «Arheologııa sardary» atty kórme ashyldy. Kórmege ǵalymnyń jeke zattary qoıylyp, ómirbaıany men ǵylymı jolynan málimetter berildi.
Sonymen qatar Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń qarjylandyrýymen júzege asyp jatqan «Ile ózeniniń sol jaq salasy, Sharyn ózeniniń orta aǵysy, Sarytoǵaı ańǵaryndaǵy erte kóshpelileriniń mádenı kesheni» jobasy boıynsha bıyl júrgizilgen arheologııalyq jumystar materıaldary negizinde jasaqtalǵan kórme kelýshiler nazaryna usynyldy.
«Qazaqstan boıynsha 270 mýzeıdiń qaısysyna barsaq ta arheolog-ǵalym Kemel Aqyshevtyń esimi atalyp, eńbegi týraly mindetti túrde aıtylady nemese ekspozısııada kórsetiledi. Sebebi Kemel Aqyshev Qazaqstannyń arheologııalyq mektebiniń negizin qalaýshy. Jetisýdaǵy memlekettiliktiń bolǵany týraly teorııany jazyp ketken ǵalymdardyń biri. Ol 200-den astam qazba jumysyna jetekshilik jasady, sonyń ishinde erekshe aıtatyn eskertkishteriniń biri – Almaty oblysynda ornalasqan «Altyn emel» eskertkishi. Odan keıin Besshatyr, Otyrar ekpedısııasyna qatysqan. Qazaq tarıhynyń ajyramas bóligine aınalǵan «Altyn adamdy» 1970 jyly Esik qorǵanynan alǵash taýyp, zerttedi. 1978 jyly «Esik qorǵany» degen monografııa shyǵardy. Monografııada «Altyn adamnan» tabylǵan 4 myńnan astam áshekeıdiń árqaısysyna jeke-jeke sıpattama berip, sonyń sımvolıkalyq mán-maǵynasyn aıtyp shyǵady. О́ziniń suhbatynda Kemel Aqyshev «Osy Altyn adam tabylǵannan keıin biz 90 paıyz eshqandaı fantazııany qospaı, naqty derekterge súıene otyryp, jańǵyrtpasyn jasadyq», deıdi. Degenmen de Altyn adamnyń áli de ashylmaı jatqan qupııasy kóp. Sonyń biri Altyn adamnyń áıel ne er azamat ekeni áli kúnge anyqtalmady. «Altyn adam» – Aqyshevtyń tikeleı zerttegen negizgi taqyryby bolǵan soń, ózimizden memorıaldyq kabınet ashyp otyrmyz. Ondaǵy eksponattardyń basym kópshiligi túpnusqalar. Osydan 3-4 jyl buryn qyzmet atqarǵan ústeli, oryndyǵy, shkaftary tapsyrylǵan bolatyn. Budan birneshe jyl buryn osy mýzeı ashylǵanda Kemel Aqyshevtyń balasy, qazirgi belgili arheolog Álisher Aqyshev ákesiniń arhıvin, ıaǵnı «Esik qorǵany» kitabyna jazǵan qoljazbasy men syzbalaryn, 90-jyldary júrgizilgen Sarytoǵaıǵa baılanysty qoljazbalaryn tapsyrǵan bolatyn. Sonymen qatar Aqyshevtyń qoıyndápteri, saǵaty, basqa da buıymdary osy kabınette tur. Áli de bolsa biz ol kisiniń arhıvin zertteý ústindemiz. О́zimniń tarapymnan maqalalar jazyp shyqtym. Konferensııamyzdy Kemel Aqyshevqa arnaýymyzdyń sebebi osy», deıdi «Esik» mýzeı-qoryǵynyń dırektory Gúlmıra Raıylqyzy.
Al óz kezeginde «Qyrym araly» ǵylymı-restavrasııalyq laboratorııasynyń dırektory Qyrym Altynbekov «Altyn adamdy» sol ýaqyttyń múmkindigine qaraı eń bıik dárejede zerttegen ǵalym Kemel Aqyshev ekenin erekshe atady.
«Qazir saǵat saıyn tehnologııa ózgerip jatyr, sonyń nátıjesinde, adamnyń kózine kórinbeıtin zattardy zerttep, kókeıkesti suraqtarǵa naqty jaýap alýdyń múmkindigi molaıdy. Al Aqyshevtyń zamanynda «ınemen qudyq qazǵandaı» eńbek jasaldy. «Altyn adamdy» taýyp, Qazaqstandy álemge áıgiledi. Ol kisiniń janynda júrip qanshama dúnıeni úırendik, sezindik. Qazba jumystarynan tabylǵan jádigerlerdiń negizin, túpnusqasyn zerttep, aıtqan jobasy boıynsha jańǵyrttyq. Bul – tek qana arheologtiń ǵana emes, ujymnyń jumysy. Mysaly, analızdi bireý jasasa, biri onyń tarıhyn zertteıdi, endi biri qalpyna keltiredi degen sııaqty san alýan jumys jasalady. Bizdiń mindet – qalpyna keltirip, jańǵyrtyp, saqtap qalý. Kemel aǵa jumysyna óte qatal bolǵanymen, tóńiregindegi adamdarǵa meıirimmen qaraıtyn, júregi jumsaq boldy, sondyqtan da dos sııaqty sezinetinbiz», dep eske aldy Q.Altynbekov.
Aıta keterligi, qazaq arheologııa ǵylymynyń negizin qalaýshylardyń biri, tarıh ǵylymdarynyń doktory Kemel Aqyshev 200-den astam ǵylymı eńbek pen 15 kitaptyń avtory atanyp, sońyna mol mura qaldyrǵan.
Almaty oblysy