«Osyǵan toqtadym! Boldy! Ýádemde turamyn, Gúlnár apa!» Batyrbek tańǵy tátti uıqysynan bastyrylyqqandaı azappen selt etip, qalshyldaı oıandy. Júregi zýyldap, usqyny qashyp, tura júgirip muzdaı sý quıyndy. Meń-zeń kúıden lezde sergip, tańǵy shaıyn shapshań ishti de, keńshar keńsesine tartty.
Kózi ádettegideı anadaıdan aýyl ortasynda tompıǵan jas qabirge tústi. Topyraǵy qobarsyp kúreńite kórinedi. Mal aıaǵy tımesin dep armatýra shybyqtarymen qorshaı salynǵan edi. Kúnde kózin túrtkileıdi. «Obal boldy-aý, obal boldy!», dep Batyrbek ishteı namysyna býylyp, jipsigen mańdaıyn alaqanymen sorǵyshtady. Gúlnár apasyna bergen ýádesine de mine, ekinshi jyl aýyp barady. О́zgergen dáneńe joq...
О́ziniń osy «Bıdaıyq» keńsharyna dırektor bolǵanyna da osynsha merzim ótipti. Otyz segiz jasynda tizginin ustaǵan. Buǵan deıin aýdandyq, oblystyq órt salasynda ınspektorlyqtan bastap, joǵarylaı túsken albyrt jastyń tájirıbelik alańyna aınalǵandaı bolǵan osy keńshardyń mashına-traktor sheberhanasyn basqardy, bas ınjenerlik taýqymetin kóterip, tolysyp pisti, shyńdaldy. Endi mine, tutastaı bir aýyldyń taǵdyry ózine júktelipti. Jáne de qandaı kezeńde deısiz ǵoı. Egemendiktiń eleń-alańyndaǵy alasapyran shaqtyń, toqsanynshy jyldar dúrbelińiniń ystyq-sýyǵynan, tótennen usynylǵan jekeshelendirýdiń jan jabyrqatar jyqpyldarynan halqyn jasytpaı jigerlendire bilý, unjyrǵasy túsken jurttyń seniminen shyǵý ońaı bolyp pa? Mundaı ót qaǵar ótkelekten el bolmysyn tuqyrtpaı aıalaý jas basshynyń iskerligine, rýhanı órshildigine, uıymdastyrǵysh ushqyrlyǵyna, tipti túıip aıtsaq, jan-dúnıesiniń jomarttyǵy men meıirimdiligine hám sapalasa qabysyp jatatyn.
Keńsege kire berip alańqaıdaǵy jas tómpeshikke taǵy bir nazar salǵan Batyrbektiń esine Karelııadan jetkizilgen ákesi Mirjaqyptyń múrdesin jer qoınaýyna tabystaǵan qaraly sátten soń, qurǵap úlgermegen kóziniń jasyn parlatyp turǵan Gúlnár apasynyń: «Batyrbek, qalqam-aý, keńshardyń bas ınjeneri retinde biraz iske qumbylsyń ǵoı, Alash arysynyń basyn keshiktirmeı kóterýge de saılanyp júrersiń», – degen amanattan beter qaıraýly sózi qaıyra túsip, uıattan betin basqandaı bolyp júzin buryp jibergen. Iá, ıá, bastapqy kesilgen atý jazasy jumsartylyp, Sosnoves lagerinde on jyldyq merzimin ótep júrgen Mirjaqyptyń týǵan jerin saǵynyp toryqqanda «Jaza kór topyraqty elden, Alla!» dep táý etkendegi úmiti syrtta jerlengen 57 jyldan soń aqtalǵandaı edi. Bul qaraly jerleýdiń basy-qasynda bolyp, uıymdastyrý is-sharalaryn qapysyz atqarysqan Batyrbek araǵa on kún túskende, dırektorlyq oryntaǵyna jaıǵasqan-tyn. Munda qandaı beımálim syr bar edi, bátir-aý!..
Kabınetine kirgesin ádettegideı bas mamandar jınala qalǵandaǵy alǵashqy sózi:
– Sizderdiń shymbaılaryńyzǵa batpaı ma? – degen jalǵyz suraqqa tireldi.
Bári ań-tań. Bylaısha óndiristik máselelerdi dereý sheshýdiń óren júırigi qyzyl sózdi maltasha ezip otyrmaı, naq pa naq talap etetin, mamandardyń múdirgen tustary bolsa, jón-jobasyn ózi dittep beretin. «Myna jumbaǵy ne?» – desip, abdyrap qalsyn bári.
– Sizderdiń shymbaılaryńa batpaı ma? – dedi taǵy dırektor, olardy orasan bir iske jumyldyrǵaly turǵandaı bekemdikke shaqyryp. – Baıqaımyn, osy máselege qatysty bireýińiz janashyrlyq birdeńe aıttyńyzdar ma? Joq! Sonda ne bolǵanymyz? Tamaq asyrarlyq sharýany ǵana kúıttep, rýhanı muqtajymyzdy múlde esten shyǵarǵanymyz ba, túge? Ulttyq múdde oısyrasa, bolashaǵymyz ne bolmaq? Keshegi alashtyqtardyń armandaǵan búgingi táýelsizdiginen ne bereke-qaıyr deseıshi! – Batyrbek ádeıi sózin sozbaqtap, otyrǵandardy ishteı shıryqtyryp, rýhanı áýselelerin bir baıqaıyn degendeı, arakidik tosylyp, árqaısysyna barlaı qarap, sózin bylaısha tejedi. – Ne isteýimiz kerek endi? Aıtyńyzdarshy?
Osy ekiudaı mezette qurylys proraby qolyn kóterip:
– Ras, shymbaıymyzǵa batyp júr! Oryndy eskertý aıttyńyz. Mirjaqyptyń basyn sozbaqtamaı jedel kótersek, abyroı bolar edi, 110 jyldyǵy da qyr astynda tur, – dedi barshasynyń kóńil kózin túrtip oıatqandaı bolyp.
Basqalar da dırektordyń manadan bergi keń tolǵap oı salǵan áńgimesiniń aýjaıyn endi túsingendeı bastaryn shulǵyp, qýattaıtyndaryn sezdirip jatyr. Biraq Batyrbektiń dál osy tusta únsiz qalǵany olardy taǵy bir synaqqa salǵandaı boldy. «Nege óıtti eken?» dep, eleńdese qalypty. Bir-birine qarasyp, áldene syr izdeıtindeı. Osyndaı oılar sharpysqan kidiristi paıdalanyp Batyrbek Gúlnár apasynyń bir ótinishin ishteı pysyqtap saralap, kelesi keńestiń jelisine yńǵaılaı bastap edi. Sol joly apasy munyń keýdesine jeter-jetpes tóbesindegi taqııasyn túzep qoıyp: «Batyrbek qalqam-aý, ákemniń kesenesiniń mańyna shaǵyn murajaıyn da oılastyryp qoısań jón bolar edi, alys-jaqynnan kelimdi-ketimdi kisiler soǵyp, rýhanı lázzattanar edi», degen ótinishin de qystyryp jibergen. Aldaǵyny alystan oılaıtyn aınalaıyn apasynyń osy sózi esinen bir shyqqan emes. Qazir de soǵan oraıǵy oı sarabyn ekshep, sony júzege asyratyn joldaryn ekshegen jaıy bar. Sondaı sergektikpen ol mańaıyna kelesi bir saýaldyń syńaıyn ańǵartty:
– Durys eken, taǵy nendeı usynystaryńyz bar?
– Kúmbezdi keseneniń aldynan qaqpasyna deıin tas taban júrginshi jolyn tartyp qoısaq!
– Keń qorshap, jasyl jelekke bólenetin alleıa jasasaq artyq etpeıdi!
– E, oryndy, sol jol qaptalyna Alash arystarynyń portretterin jaıǵastyrsaq, qatyp keter edi! – desken bas mamandar bolar istiń qyzýyn sezingendeı qozǵalaqtap, serpilisip qaldy.
Bulardyń osyndaı sapyrylysqan oı ushqyndarynan kenet oqys ıdeıalar týyndatyp alyp, degenine ıkemdeı sheshim jasaýǵa ádettengen Batyrbek árqaısysyna qabaǵyn kergileı qarady da endi sozbaqtaýdyń qajetsizdigin ańǵaryp, núktesin qoıýdy jón kórdi:
– Baýyrlarym-aý, bul keshenge shaǵyn da bolsa, bir murajaı qossaq degen ótinish Gúlnár apaıdyń aýzymen aıtylyp edi! Qalaı qaraısyzdar?
– Durys qaraımyz! – dedi bári biraýyzdan qoparyla qostap, bastyq usynysyna máz bolǵan kúıi. Kúlkilerimen de demep, bólme ishin kúmbirletip jiberdi. Mundaı ortaq sheshimge shattana bilýdi osy jas bastyqtyń ózi qalyptastyrǵanyn bári ishteı sezip, oǵan meıirlene qarap, alǵystaryn jaýdyrǵandaı edi.
Al Batyrbek bolsa, ishki oıynyń ıirimine keıbir keleńsizdikerdi irkip qalyp, «túbi, osy jaǵy qalaı bolar eken?» degendeı kúdikpen oı arpalysyna arbalǵandaı edi. Myna Bıdaıyq Mirjaqyptyń ata-jurty Qyzbelden bólingen shaǵyn eldi meken ǵoı. Naryq zamanynda keıingi taǵdyry neshik bolmaq? Aýmaly-tókpeli ekenin ishki túısigi ańǵartyp, alańdaıtyny sodan. Osyndaı ári-sári sebeppen aýdandyq, tipti oblystyq basshylyqqa Mirjaqyp múrdesin ashtyq zobalańdarynda da Saryqopany mekendep, balyǵymen qorek jalǵap, qala jaǵalap mańyp ketpeı tutastyǵyn saqtap qalǵan óziniń kindik qany tamǵan Qyzbel aýylyna nemese qart Torǵaıdyń murajaılar kesheni mańyndaǵy kúreskerler qorymyna tabystaýdy qulaqtaryna salýdaı-aq salǵan. Bári syrt aınaldy. О́ziniń atyndaǵy keńshardy qolaıly kórdi. Tipti bir kúpingen sheneýniktiń ózin ońashalap alyp, «Aýyl ortasyna mola salyp jatyrsyń, keıin basqa qosymsha birdeńelerin qopsytyp, jalpaq qorymǵa aınaldyryp júrmeńder!» dep úzildi-kesildi doq kórsetkenin Batyrbek qalaı umytsyn. Jasyratyny joq, Gúlnár apaıdyń kúmbez ben murajaı kóterý usynysy men álgindeı bılik tarapynan kórsetilgen quqaı alma-kezek mıyn shaǵyp, birazǵa deıin naqty sheshim jasaı almaı júrgenin syrtqa jaımaı, ishteı tunshyqqan syńaıy bar edi. Sol kederginiń búgin qııýy qashyp, jasqanshaqtyqtan jasampazdyqqa ulasqan sátti kúni týǵan-tyn...
Iá, nátıjesi de alabóten aıbyndy ári aıdyndy boldy. Batyrbektiń ózi qadaǵalap aýyl sheberi Seıdaǵalı Jumabaevqa saldyrtqan qos keshen anadaıdan kóz tartyp, muń men murat úndestigine saı sabyrly qalpyn Almatydan Gúlnár apaı bastaǵan qadirli qonaqtar kelip, áke rýhyna táý etkende de júrekterden sýyrylǵan meırimdilik áýeni men shapaǵat sáýlesine malyp-malyp alǵandaı jarqyrap turǵan. Tipti Tokıodan ádeıi jetken japon ǵalymy Tomohıko Ýıama óziniń kandıdattyq jumysyn Mirjaqyptyń «Oıan, qazaq!» passıonarlyq eńbeginen qorǵaǵanyn aıtyp, qazaqsha saırap, óleńderin jatqa soqqanda Bıdaıyq tóbesi kókke birer eli jetpeı jelpingen.
Mirjaqyptyń týǵanyna 110 jyl tolýyna oraı sáıkestendirip ótkizilgen bul mereıtoılyq is-shara qazaq eli aıta júrerlikteı taǵylymdy hám parasatty boldy. Jas basshy Batyrbek Ahmetovtiń abyroıy aspandady. Alaman báıge bolyp jatqanda onyń qasynda báıek tappaı kúıgelektenip otyrǵan Gúlnár apaıǵa Batyrbek:
– Sonaý qula baıtal aldyny bermeı kele jatyr, apa! – dep qulaǵyna tóne aıqaılańqyrap daýystaǵanda, apasynyń kóz sharasy jasqa móltildep aıtqany bar: –E-e, baýyrym-aı! Sol ózi ákemniń ustalar aldyndaǵy ósıetimen baıaǵy Qyzylordadan Qyzbelge jetkizilgen Alakóz atynyń tuqymy bolmasa ne etti? Báıge aldynda Báıeke aǵam solaı aıtyp júrdi ǵoı!
Batyrbek «ıá, sondaı da dáleldi sóz bar el aýzynda» degenshe bolǵan joq, álgi qula baıtal máre syzyǵynan sozyla kerilip, quıyndata ótip edi.
– Apa-a-a! Alakózdiń tuqymy birinshi keldi! – dep apasynyń jaýrynynan túıip qala jazdap orynan ushyp turǵan Batyrbekti keıýana kemseńdegen kúıi qushaǵyna qysa berdi...
Dúrkirep ótken Mirjaqyp toıynan keıingi kezeń Batyrbektiń aıaq-qoly jerge tımegendeı shapshańdyqpen qyzmet babyndaǵy ósýine ulasty. О́rge tartqan bylaıǵy baspaldaqtardy eskermegende, Altynsarın, Jankeldın aýdandarynyń ákimi, Qostanaı oblystyq ákimdiginiń basqarma bastyǵy qyzmetterin abyroımen atqardy. Qaı óńirdi basqarsa da adamgershiligi men azamattyǵynan júlgelengen bolmys-bitimine saı halyq jaǵdaıyn oılastyrdy, ár júrekke keleshektiń mazdaq otyn jaǵa bildi, úmitin áspetteı úkiledi. Aýyl sharýashylyǵyn damytýdaǵy berekeli izdenisterinde batyl sheshimderge súıendi. Eginshilikti agrotehnıkanyń sońǵy úlgilerimen ústemelep, mal qutaıtýda ata kásiptiń syrlaryn jańǵyrta sińirdi. Qandaı jańashyldyqqa da bastapqyda úrke qaraıtyndar tabylady, solardyń kózin túpki nátıjege erte bastan jetkizý úshin batyl qadamdarǵa ójettikpen barýyna týra keldi. «Munysy nesi?» dep shoshyna qypylyqtaǵandar keıin Batyrbektiń «kóz qorqaq, qol batyrlyǵynyń» nátıjesine razy bolyp, ózderi de sondaı kesek minezdi bolýǵa talpynyp baǵatyn ádetke beıimdeldi. Mundaıda is tipten berekeli bola túsedi eken.
Búginde jetpis jastyń belesine kóterilgen Batyrbek Myqansalyquly «Ardagerler uıymy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi Qostanaı oblystyq fılıalynyń tóraǵasy retinde úlken uıymdastyrýshylyq qabiletimen tanylýda. Bul laýazymnyń da ózindik tylsymy, qupııaly tustary jetkilikti eken. Árkimniń baqytty qarttyǵyn qamtamasyz etý úshin aldymen júrek meıirimine shomyldyrý qajet tárizdi. Qasterli aqylmen, ystyq júrekpen, bulqynǵan qaıratpen ardagerlerdi mápeleı bilý, endigi ómiriniń mánine aınalǵan. Jasy eńkeıgenderdiń tálim-tárbıesin boıyna sińire júrip, óziniń de eseıý kezeńderin tolaıym etip, keıingi býynǵa darytýdyń amal-tásilderin qapysyz qarastyrady. Ǵasyr jasaǵan marqum Sháńgereı Jánibekovtiń Almatydaǵy úıine baryp, áńgimeleskeni óziniń ǵana emes, búkil ardagerlerdiń ómir dastanyna aınalǵandaı boldy. Al elimiz sý sharýashylyǵynyń atasy ispetti kónekóz qarııa, bilim-tájirıbesi darııa Narıman Qypshaqbaevtyń aqyl-keńesterin tyńdaýǵa áli kúnge qumartyp turady. Solardan ilgenin, bilgenin kúndelikti isterimen ajarlaıdy. Mundaı san-salaly taǵylymdy isine ótken joly oblysqa arnaıy kelip fılıal jumysymen tanysqan «Ardagerler uıymy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi ortalyq keńesiniń tóraǵasy, Qazaqstannyń Eńbek Eri Baqytqoja Izmuhambetov razylyq tanytqan edi.
Batyrbek óziniń Bıdaıyǵyna jıi at basyn buryp turady. Byltyrǵy sý tasqyny kezinde aralda qalǵan Qyzbelge oblystyq tótenshe shtabtyń quramynda kómek qolyn sozý maqsatymen áldeneshe ret barǵanynda da Bıdaıyq jaǵdaıyn nazardan tys qaldyrmaǵan. Mirjaqyp aýyly baıaǵy ózi qaýip etkendeı, on shaqty otbasymen, bastaýysh mektebimen qalt-qult kúnin keshýde. Mirjaqyp mazary men murajaıyna madııar áýletiniń urpaǵy Naǵashybaı Araluly shyryldap shyraqshy bop júr.
Esti sóz esten keter me? Gúlnár Mirjaqypqyzynyń aıtqany bar edi. Alpamsa deneli, boıy syryqtaı, kórkem jigitti alǵash kórip jete tanysqanda «E, óziń týǵan naǵashyń Sultanbekten aınymaı qalypsyń ǵoı», dep alyp Batyrbekke biraz esteliktiń basyn qaıyrǵan-tyn. Sultanbek Ábeýov jazýshy Sábıt Muqanovtyń «Móldir mahabbat» romanynyń basty keıipkeri Búrkittiń prototıpi bolatyn. Al Ábeýdiń bir qyzy Bópish – Batyrbektiń ákesi Myqansalyqtyń anasy. Bópish apamyz Hamıtbek otaǵasysymen jarasymdy ómir súrdi. El aǵasy atanǵan, ázil-qaljyńnyń ustasy, iri deneli Hamıtbek aýmaly-tókpeli sol zamannyń eren kúreskeri retinde bir joly Mirjaqyptyń da qolyna túsip qalyp, aman qalǵanyn ásirelep aıtyp otyratyn bolsa kerek. Osyndaı derekterdi Batyrbek aýzynan estigen Gúlnár apaı tań-tamasha qalyp: «Sen ózi tekti tuqymnan jaralǵan asyl azamat ekensiń-aý! Báse, qalpyń ózgeshe, sóz saptaýyń sara, aqylyń dara bala ekenińdi sezip, qaıran qalyp júrýshi edim. Qyzylordaǵa oqýǵa kelip, ákemniń qolynda turǵan Sutanbegimniń týǵan jıeni boldyń ǵoı! Aınalaıyn-aı, betti ákelshi, beri!» dep meıirlene súıipti ony.
Sol joly Gúlnár apaı Batyrbekke eshkimge tis jaryp aıta bermeıtin jan syrymen bólisse kerek. «Qulaǵyńdy taqashy beri», dep ony ózine ıkemdeı túsip: «Men Orynborda týdym, solaı aıtyp júremin, biraq metirkemdi ákem Torǵaıdan alǵyzypty. Onda týǵan jerim osy Saǵa aýyly dep kórsetilgen. Elin umytyp ketpesin degen saqtyǵy ǵoı, qaıran ákemniń!»
Bıdaıyqtan Qyzbelge kele jatqan Batyrbektiń janary sonadaıdan saǵymdanǵan taý silemderine súrinip, kóńil masaıtqan sansyz sulýlyqqa odan beter qumarlana túsedi. Osyndaı sán-saltanatty kóriniske eltigende onyń esine «Móldir mahabbat» (S.Muqanov) romanyndaǵy naǵashysy Sultanbektiń (keıipker Búrkittiń): «...keıbir súırıgen shoqylar turady. Solardyń ishinde eń irisi – bizdiń aýyldar jaılaıtyn «Qyzbel» belesi. Bul at bul beleske jaıdan-jaı berilmegen: jazyq dalada saǵymdy kúnderi alystan munartqan onyń túri, shalqasynan kósile jatqan qyzdyń denesine uqsaıdy!.. Osy «deneniń» keýde tusyna qatarlana ósken eki tas dińgekti, turǵyn el «Qyzemshek» desedi...» dep týǵan jer kelbetine tebirenetin ystyq sózderi oralady da «beý, kimniń júregin jibitpegen týǵan jerim, Qyzbelim!» dep astyndaǵy boz aıǵyryn tebine túsedi...
Sol sátte Batyrbektiń qos janary shyradaı janady...
Qaısar ÁLIM,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
Qostanaı