Akademık Tóregeldi ShARMANOV: Otandyq ónimniń orny bólek, otandastarym!

Azyq-túlik qaýipsizdigi – qaı eldiń bolsa da táýelsizdiginiń, erkin damýy men halqynyń ál-aýqaty artýynyń kepili. Iаǵnı,  halyqtyń laıyqty ómir súrýi oǵan qajetti sapaly, qaýipsiz tamaq ónimderin paıdalanýmen ólshense kerek. Sondyqtan bizdiń kúndelikti tutynyp  júrgen taǵamymyzdyń  sapasy kim-kimdi de oılandyrýy   tıis. О́ıtkeni, ol – siz ben bizdiń densaýlyǵymyz. Endeshe, iship-jep otyrǵan azyq-túligimizdiń  quramy qandaı? Onyń zııany, paıdasy  qaısy? Qaýipsizdigi qalaı qorǵalǵan?  Búgingideı syrttan qaptap kelip jatqan azyq-túliktiń sapasy tekserilip, baqylana ma? Jergilikti jerdegi óndiriletin ónimniń qunarlylyǵy, juǵymdylyǵy, qasıeti shetten ákelinetin ónimnen ereksheligi   qandaı?  Osy jáne ózge saýaldarǵa   jaýap alý  maqsatynda  Qazaq taǵamtaný akademııasynyń prezıdenti, akademık Tóregeldi ShARMANOVTY áńgimege tartqan edik. – Tóregeldi aǵa, qazekeńnen sóz qalǵan ba, «Aýrý – astan, daý – qaryndastan» degen maqal bar. Buǵan ne deısiz? –Qazekeń, danyshpan halyq qoı. Sol zamannyń ózinde sapasyz, artyq ishken taǵam­nyń adam aǵzasyna qanshalyqty aýyr, zııan ekenin bilgen ǵoı. Bul maqal ómirsheńdigin áli joımaı keledi. О́ıtkeni, qazirgi tańda azyq-túlik qaýipsizdigi, halyqty sapaly jáne qaýipsiz tamaq ónimderimen qamtamasyz etý óte kúrdeli jáne ózekti máseleniń biri. Bul da elimizdiń ulttyq qaýipsizdiginiń bir bóligi. Mynany qarańyz, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń (DDU) málimetteri boıynsha, qan aı­nalymy júıesiniń aýrýlary jáne qant dıabetiniń zardaby memlekettiń ál-aýqatynyń bas­ty kórsetkishteriniń biri – ishki jalpy ónimdi 7 paıyzǵa deıin azaı­tady eken. Asa tańǵalarlyq, sony­men qatar, basty nazarǵa alatyn jaıt: atalǵan qaýip-qate­ri mol, júrek-qan tamyrlary júıe­siniń aýrýlarynan bolatyn ólimdi ıntervensııalyq kardıo­hırýrgııalyq ádister tek 7 paıyz kemitse, al durys tamaqtaný tásil­derin qoldaný 24 paıyz azaıtady. Oǵan jalpy holesterındi, maı qyshqyldarynyń transı­zomer­lerin, qanyqqan maı qyshqyldaryn tutynýdy azaıtý arqyly qol jetkiziledi. Al osy oraıda, temeki shegýden bas tartý ólim-jitimdi tek – 12, dene belsendiligin arttyrý 5 paıyz ǵana azaıtady eken. Jalpy, DDU málimetteri boıynsha, álem halyqtarynyń ólim-jitiminiń 60 paıyzdan astamy durys tamaqtanbaýmen tikeleı baılanysty. Sondyqtan birde-bir memleket halyqtyń sapaly tamaq ónimderine degen suranysyn qanaǵattandyrmaı, qaýipsiz azyq-túlikpen qamtamasyz etpeı turyp, eldiń ekonomıkalyq, saıası nemese ulttyq qaýipsizdigi týraly aıtýy ońaıǵa soqpaıdy. – Qaýipsiz azyq-túlikti aıtqanda, halyqtyń asa kóp mólsherde qoldanatyn taǵamdary – sút pen et. Qazaqstanda qazirgi tańdaǵy sút ónimderiniń 40 paıyzǵa jýyǵy syrttan jetkiziledi. Olardyń deni sterıldengen ónimder. Halyq baǵasy tómen bolǵandyqtan, otandyq ónimderimizden góri, solardy kóbirek tutynady. Maman retinde pasterlengen sút pen sterıldengen súttiń ara-jigin aıyryp, artyqshylyǵy men kemshiligin aıtyp berseńiz. – Jalpy adamzat úshin joǵary tehnologııanyń adam ómirine ákeletin paıdasy men zııanynyń ara qatynasy – kópten oılantyp júrgen jaıt. Sebebi, sútti asa kúshti sterılızasııalaý barysynda zııandy bakterııalarmen qatar paıdaly mıkroflorasy da, búkil dárýmenderi de joıylyp ketedi. Onyń aǵzaǵa sińimdiligi nashar. Fermentter 85-95°S-qa deıin qyzdyrýdyń ózinde buzylysqa ushyraıdy. Sondaı-aq, sútti qoıýlandyrý jáne qurǵatý arqyly qaıta óńdeý kezinde barlyq dárýmenderdiń mólsheri 10-35 paıyzǵa deıin azaıady. Osylaısha, joǵary temperatýranyń áseri súttegi aqýyzdar qurylymynyń, maı domalaqtary qabyqshalarynyń buzylysyna, basqa da qaıtymsyz ózgeristerge aparady, olardyń nátıjesinde taǵamdyq jáne bıologııalyq qundylyǵy nasharlaıdy, sondaı-aq, sút konservileriniń saqtaýǵa turaqtylyǵy tómendeıdi. Al uzaq saqtaý úshin óndiriste túrli yntalandyrǵyshtardy, gormondardy qoldaný, transmaılardyń bolýy taǵamnyń aqýyzdyq tabıǵatyn buzylysqa ushyratady, adam organızmindegi almasý úrdisin qıyndyqqa dýshar etedi. Ásirese, maıy óte ýly zatqa aınalady. Iаǵnı, aqýyzdyń tabıǵı qasıetiniń bári joǵalyp, basqa túri paıda bolady. Sterıldengen soń qajettisin de, qajetsizin de joıyp jiberedi. Dámi jaqsy, oralǵan qoraptary tartymdy. Osydan baryp, qazirgi tańda qaterli isikke shaldyqqan adamdar sanynyń molaıýy, semizdiktiń jappaı qaterge aınalýy, qant dıabetiniń ýshyǵýy, ana súti arqyly beriletin organızmniń týa bitetin allergııalyq serpini zamanaýı ómirdiń qalypty qubylysyna aınalǵan qaıǵyly kórinisterdiń shyǵýyna sebep bolady. Ras, shetelden ákelinetin ónimniń qazir baǵasy tómen bolǵandyqtan, kópshilik solardy tańdaıdy. Al bolashaq urpaqtyń densaýlyǵy úshin qamqorlyq jasaýda otandyq óndirýshilerdiń ónimderin tutyný qolaıly jáne qaýipsiz ekendigin aıtýǵa mindettimiz. Sebebi, bizdiń elde shyǵarylatyn ónimder, mysaly, pasterlengen sút az ýaqyt – kóp bolsa úsh-tórt kún saqtalady, biraq paıdaly. Al sterıldengen sút alty aıdan bir jylǵa deıin saqtala beredi. Ol yńǵaıly. Biraq qasıetteri bir-birine qarama-qaıshy. Demek, pasterlengen sútte paıdaly tabıǵı qasıetter kóbirek saqtalady jáne jergilikti jaǵdaıda ósirilgen otandyq ónimge turǵyndardyń organızmindegi zat almasý úrdisi kóbirek beıimdelgen. Bastysy, jergilikti ónim qatań sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaýdan ótedi. Sheteldik ónimniń saqtalý merziminiń uzaqtyǵy da, kóbinese, jaǵymdy jaıt emes. Ol úshin túrli belgisiz tektes saqtaýyshtar qoldanylady. О́simdik taǵamdaryn, onyń ishinde et ónimderin jedel ósirý úshin paıdalanatyn antıbıotıkter men gormondardyń adam aǵzasyna keltiretin zııany orasan, ásirese, qaýipti isikke aparatyndyǵy anyqtalǵan. Demek, súttiń qasıetterin saqtaıtyny – pasterlengen sút. Al pasterlengen sút 100 paıyz otandyq ónim. Tipti, jaqyn turǵan Orynbor, Ombynyń ózinen Astanaǵa tórt kúnniń ishinde pasterlengen sút alyp kele almaıdy. Alyp kelýge olardyń táýekelderi de jetpeıdi. О́ıtkeni, pasterlengen sút tórt kúnnen keıin buzylyp, jaramaıdy. Sondyqtan Qazaqstan aýmaǵynda óndiriletin, osy jerdiń qunarynan jasalǵan azyq-túliktiń artyqshylyǵyn aıtyp, halyqqa qatar turǵan eki ónimniń ishinen sanaly túrde adam aǵzasyna paıdalysyn alý kerektigin túsindirýimiz kerek. Qalaı desek te, ulttyń densaýlyǵy – ulttyń qaýipsiz óz dastarhanynda. – «Arzannyń jiligi tatymas» degen, bizderdi pasterlengen paıdaly sút ishýge shaqyrasyz ǵoı. Endi et máselesine keleıik, qazaq halqynyń etke kóbirek kóńil aýdaratyndyǵy belgili ǵoı. Qazaqstan shetelderden muzdatylǵan et ónimderin de jetkilikti alady emes pe... –Ras, dúken sóresindegi basqa elderden ákelinetin muzdatylǵan et ónimderiniń moldyǵy belgili. Muzdatylǵan etke qaraǵanda ózimizde shyǵarylatyn salqyndatylǵan ettiń nemese osyndaı etten jasalatyn et ónimderiniń tabıǵı qasıetteriniń artyqshylyǵy bar ekeni túsinikti. Onyń ústine, ár adamnyń ómiri ózi týyp-ósken jerimen, soǵan beıimdelgennen aǵzasy arqyly elmen, isher asymen tyǵyz baılanysta bolady. Qazaq jerdiń otyna baılanysty dep aıtyp jatady emes pe. Mysaly, qymyzdyń dámi ár jerde, ár aımaqta ár túrli. Ortalyq Qazaqstan men Almatynyń taýly aımaǵynyń qymyzynyń dámi bólek. Al basqa memlekette ósetin mal, qus etteri, súti tipten ózgeshe. Batysta bir elder bar, ondaǵy qoılardyń eti sasyq, ony jeýge kelmeıdi. Ras, qoıdyń aty – qoı, biraq qadir-qasıeti bólek. Bul ózi dáleldengen jaıt. Budan shyǵatyn qorytyndy, maldyń jerdiń qunarlylyǵyna, juǵymdylyǵyna baılanysty dámi de, qasıeti de ártúrli bolady. Ǵasyrlar boıy genetıkalyq dúnıe de soǵan baılanysty qalyptasady. Tipti aýrý túrleriniń ózinde de ózgerister bolady. Mysaly, Amerıkaǵa kóshken japondyqtardyń júrek-qan tamyrlary aýrýlary ishken tamaqtaryna baılanysty bólek kórinis beredi. Sol jaǵynan qaraǵanda da erekshe kúrdeli dúnıe. Demek, joǵaryda aıtylǵan alystan keletin sonshama ýaqyt muzdatylǵan et óziniń kóptegen qasıetterin joǵaltyp, ózgeristerge ushyraıdy. Ondaı etti paıdalanýdyń densaýlyqqa zııany joq emes. Al salqyndatylǵan et 3-4 kúnnen aspaıdy, biraq adam aǵzasyna paıdaly. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, olarda maldyń tez ósip-jetilip, salmaq qosýy úshin antıbıotıkter, gormondar paıdalanylady. Al ol eshqaıda ketpeıdi, sol ónimde qalady. Ol da bizdiń aǵzamyzǵa úlken zııan keltiredi. Búginde «daǵdarys» atty dúleı jaý da jaǵadan alyp, ońdy-solymyzdy tanýǵa kedergi keltiretindeı. Keden odaǵy, Eýroodaq sekildi basqa da yntymaqtastyq uıymdary elderiniń shekarasynan erkin ótetin taýarlardyń sany kóp, al sapasy syn kótere bermeıdi. Osyǵan oraı dúken sórelerinde tolyp turǵan taǵam ónimderiniń hımııalyq quramy jaıly habardarlyǵymyz deńgeıiniń tómendigin, olardyń adam aǵzasyna qanshalyqty qaýipti ekendigi jaıly beımálim ekendigimizdi moıyndaǵanymyz jón. Osy rette, ǵylymdaǵy eń bir aıtýly jetistik dep aıtar edim, tamaq ónimderinde bolatyn maı qyshqylynyń zııany dáleldenip otyr. Ásirese, sońǵy kezde erekshe mán beriletin, densaýlyq úshin eń basty qaýipti quraıtyn taǵam ónimderinde bolatyn – maı qyshqyldarynyń transızomerleri (MQT). Qazirgi dúnıejúzinde jurt osyǵan kóz tigip otyr. Ol tamaqty qaınatqanda, sýpersterılazasııa kezinde, ásirese, qýyrǵanda jalǵyz belok qana emes, maı quramy óte úlken ózgeriske túsedi. О́zgeris degen sóz, qarapaıym tilmen aıtsaq, maıdyń qurylysy ózgerip, ýǵa aınalady. Al biz ony baıqamaımyz. Keıde onyń mólsheri 40 paıyzǵa deıin barady. Ǵylymı túrde aıtsaq, transmaılar – suıyq maılardy túrli óndiristik óńdeýde paıda bolatyn maı qyshqyldarynyń túrleri. Al jalpyǵa túsinikti túrde, olardy «únsiz nemese jasyryn jaý» dep ataýǵa bolady. Sebebi, ol – taǵam óniminiń japsyrmasynda keltirilmeıtin, ıaǵnı kózge kórinbeıtin, maı qyshqyldarynyń ózgertilgen túri. Túrli taǵam ónimderinde qoldanylatyn margarın tektes arzan baǵaly maılar – osy transmaılardyń mol kózi. Sondaı-aq, «qýyrý» sekildi kópshiliktiń unatatyn, biraq asa qaýipti taǵam daıyndaý tásili de osy transmaılardy týyndatýǵa yqpal etedi. Al margarınniń nemese maı tárizdi jeńildetilgen «spredterdiń» qazirgi ýaqytta qanshama taǵam ónimderin jasaýda qoldanylatyndyǵy nemese kúndelikti dastarqanymyzda turatyny belgili. Osylaısha alynǵan maılar ári qaraı margarınderdiń, aspazdyq, naýbaıhanalyq jáne basqa maılardyń óndirisinde qoldanylady. Sońǵy ýaqytta sol dáleldep aıtylyp, dabyl qaǵyla bastady. – Jalpy, maıly taǵamnyń adam aǵzasyna zııandy dep jatatynyn bilemiz, biraq onyń qanshalyqty ekeninen habarsyzbyz. Onyń ústine, qazaq maıly taǵam jegendi jek kórmeıdi. Osy máseleni taratyp aıtyp berseńiz... – Osy rette DDU – barlyq uıymdar men mekemelerdiń juqpaly emes aýrýlardan bolatyn ólim-jitim men aýrýshańdyqty azaıtýda, ásirese, quramynda qanyqqan maılardyń, onyń ishinde transmaıly qyshqyldardyń, qant pen tuzdyń mólsheri joǵary bolatyn taǵam ónimderiniń taratylýyna qatysty kúsh salýdy qoldaıdy. Tabıǵı jaǵdaıda MQT 8 paıyzǵa deıin kúıis qaıyratyn maldyń qarnynda túziledi jáne mal maıynyń quramyna túsedi, onyń ishinde, sary maıdyń da. Osy oraıda, búkil sút taǵamdarynyń ishinde tek bıe sútinde ǵana maı qyshqyldarynyń transızomerleri bolmaıtyndyǵyn, ıaǵnı bıe sútiniń tabıǵatynyń aıryqsha taza qalypta ekendigin erekshe atap ótý qajet. Sebebi, oǵan sterılızasııa sekildi óńdeý tásilderi qoldanylmaıdy. Iаǵnı, bıe súti qaınatylmaıdy. Bul – bıe sútiniń asa mańyzdy, erekshe qasıeti. Jalpy, transmaı qyshqyldary júrek-qan tamyrlary, onkologııalyq aýrýlarǵa shaldyǵý qaýpin arttyryp, dıabetti, ınsýlınge tózimsizdikti ýshyqtyratyndyǵy, dıslıpıdemııaǵa jáne semizdikke aparatyndyǵy anyqtalǵan. Biz sońǵy ýaqytqa deıin tek qanyqqan maı qyshqyldarynyń zııandy jaǵyn aıttyq, zertteýler osynyń tóńireginde ǵana júrdi. Shyn mánisinde, maı qyshqyldarynyń transızomerlerin tutynýdyń júrek-qan tamyrlary aýrýlaryna teris áseri qanyqqan maı qyshqyldaryn tutynýǵa qaraǵanda aıtarlyqtaı joǵary keledi. Mysaly, maı qyshqyldarynyń transızomerlerin qanyqqan maı qyshqyldaryna almastyrý júrektiń ıshemııalyq aýrýyn 20 paıyz azaıtatyndyǵy anyqtalǵan. Sonymen qatar, MQT agressııalyq minez-qulyqty tejeýge yqpal etetin «Omega-3» maı qyshqyldarynyń áserin azaıtady, kúıgelektik pen agressııany kúsheıtedi, tutynatyn kolorııany arttyrmaı-aq, salmaq qosýǵa jáne ish aýmaǵyndaǵy maıdyń mólsherin ulǵaıtýǵa yqpal etedi. MQT aterosklerozdyń, stenokardııanyń, arıtmııanyń, júrek jetkiliksizdiginiń jáne eń bastysy, mıokard ıfarktiniń damý qaýpin arttyrady. Sondaı-aq, MQT bógde zattekter bolýyna baılanysty adam organızminde nashar sińiriledi, organızmde jınaqtala kelip, áıelderde sút bezderi arqyly, erlerde ishki sekresııa bezderi arqyly shyǵarylady. Sońǵy dáleldengen ǵylymı derekter boıynsha bul áıelderde emshektiń qaterli isigine, erlerde – qýyqasty beziniń qaterli isigine aparady. Bala týatyn jastaǵy 18 myńnan astam áıel qatysqan zertteýde MQT ovýlıasııalyq bedeýliktiń paıda bolý qaýpin – 73 paıyz, ekinshi tıpti dıabetti – 1,4 ese, Alsgeımer aýrýyn – 3 ese, semizdikti (ásirese, balalardaǵy) jáne ót-tas aýrýyn da 2 ese arttyratyndyǵy anyqtalǵan. Quramynda maı qyshqyldarynyń transızomerleri bar ónimderdi júkti áıelderdiń tutynýy saldarynan dúnıege ákelgen sábılerinde patologııalyq salmaq bolýyna aparatyndyǵy anyqtalǵan. Al emizetin áıelderde – MQT ana sútindegi mólsheriniń kóbeıýine aparǵanda, bul emshektegi sábılerdiń ımmýnıtetiniń tómendeýine jáne allergııalyq serpinniń artýyna yqpal etedi. Maı qyshqyldarynyń transızomerlerin (MQT) tutyný ınfeksııalyq aýrýlardyń paıda bolý qaýpin arttyrady, qart adamdarda kórý qabileti nasharlaýyna yqpal etedi, adam organızmine túsetin bógde zattekter men kanserogenderdi zııansyzdandyrýda sheshýshi ról atqaratyn birqatar fermentterdiń qyzmetin buzady, prostaglandınderdiń qalypty túzilisin buzylysqa ushyratady. Batys Eýropa elderinde taǵam ónimderinen maı qyshqyldarynyń transızomerlerin (MQT) joıýdyń qajettiligine kópten kóz jetkizilgen. Sondyqtan kóp memleketter osyǵan baılanysty zań qabyldaǵan. Danııa zańnamasyna saı, tutynýshylarǵa taratylatyn barlyq taǵam ónimderinde 100 g maıda 2 paıyzdan aspaıtyn ǵana transmaı qyshqyldary bolǵandyqtan, aýrý sany 40 paıyzǵa tómendegen. Al Ulybrıtanııada transızomerlerdiń usynylatyn shegi kúndelikti energo-shyǵyndardyń 2 paıyzyn quraıdy. Kanada men AQSh – ónimderiniń qaptamalarynda transızomerlerdiń deńgeıi mindetti túrde kórsetiletin álemdegi alǵashqy elder, olardyń belgilegen normasy 2-5 paıyz. Osyǵan baılanysty DDU búgingi tańdaǵy barlyq jınaqtalǵan faktilerdiń negizinde maı qyshqyldarynyń transızomerleriniń kez kelgen mólsherin tutyný densaýlyq úshin qaýipti ekendigi týraly jarııa etip, osyǵan baılanysty MQT-nyń tutyný deńgeıin táýliktik kalorııalyqtyń 1 paıyzyna deıin azaıtýdy usynyp otyr. Al búgingi tańda TMD elderi úshin maılardy gıdrleý úrdisi – olardy túrlendirýdiń negizgi tásili, osyǵan saı MQT mólsheri keıbir maı ónimderinde 40 paıyzǵa jetedi. Al bizde Keden odaǵy elderinde sút maıynyń, jumsaq jáne suıyq margarınderdiń almastyrǵyshtary úshin transızomerlerdiń ruqsat etilgen deńgeıi ónimdegi maıdyń 8 paıyzyn quraıdy. Tek 2018 jyldan bastap transmaılardyń ruqsat etilgen deńgeıi ónimdegi maıdyń 2 paıyzyn ǵana quraıtyn bolady. FAO/DDU qatty maı ónimderin óndirýde gıdrlengen maılardy alǵashqy almastyrýda tropıkalyq maılar men olardyń bólikterin qoldanýdy usyndy, mundaı almastyrý úshin negizgi maı retinde palma maıy usynyldy. Odan ári qaraı quramynda MQT bolmaıtyn gıdrlengen maılardy KQMQ-ge (kóp qanyqpaǵan maı qyshqyldary) baı ónimderge almastyrý usynyldy. – Tóregeldi aǵa, sonda bizge maıly, qýyrylǵan tamaqtardy jeme dep otyrsyz ǵoı. Bul tyǵyryqtan shyǵatyn jol bar ma? Biz endi ne isteýimiz kerek? – Qazir dúnıejúziniń ǵalymdary MQT-ny almastyratyn qospalar izdep, palmanyń maıyn qoldansa, sol paıdaly degen sheshimge keldi. Biraq, palma maıynyń dámi nasharlaý. Osy jaıǵa qarap, adamzat balasy MQT-dan qutyla almaıdy dep oılaýǵa bolady. Máselen, sıyr sútiniń ózi tabıǵı MQT-dan jasalǵan. Biz palma maıyn alys shetelderden ákeletin bolsaq, ol qymbatqa túsedi, ári óte kúrdeli. Al bizde MQT almastyrýdyń asa ońtaıly kózi bar. Ol bizdiń ulttyq eń qudiretti taǵamymyz – jylqynyń eti men súti. Endeshe, tabıǵı maılardy taldaı kele, joǵaryda keltirilgen normalarǵa asa joǵary dárejede saı keletin jalǵyz maı ónimi – Qazaqstan halqynyń tamaqtanýynda dástúrli qoldanylatyn jylqy maıy ekendigi týraly qorytyndyǵa keldik. Jylqy maıy – maıqyshqyldyq quramy boıynsha úılesken, kóp qanyqpaǵan maı qyshqyldary boıynsha ońtaıly qatynasta, quramynda maı qyshqyldarynyń transızomerleri joq. Jylqy maıynyń ereksheligine saı jappaı tutynýǵa jáne emdik-profılaktıkalyq baǵyttaǵy jańa ónimderdi, kondıterlik, nan-toqash, sút, astyq, et-ósimdik jáne taǵamdyq konsentrattyq negizdegi, quramynda maı qyshqyldarynyń transızomerleri joq bolashaqtaǵy ónimderdi ázirleýge zor múmkindik ashady. Jaqsy sapasy men dám-ıistik qasıetterin qamtamasyz etýde tabıǵı hosh ıistendirgishterdi, shóp syǵyndylaryn qosýǵa bolady. Balalarǵa arnalǵan, em-dámdik, emdik-profılaktıkalyq jáne jappaı tutynýǵa arnalǵan jylqy maıy, eti men bıe súti negizindegi, quramynda MQT, qanyqqan maılar joq, holesterın bolmaıtyn jańa ónimder ulttyq jáne etnostyq dástúrdi jańǵyrtýmen qatar, halyqty saýyqtyrýǵa kúsh salysady, sondaı-aq, jas sábılerdiń, júkti jáne emizetin áıelderdiń, egde jáne qart adamdardyń arasyndaǵy aýrýshańdyq pen ólim-jitimdi azaıtýǵa, taǵamdyq qaýipsizdik máselelerin sheshýge yqpal etedi. Jylqy sharýashylyǵynyń negizinde em-dámdik, emdik-profılaktıkalyq ónimderdi ázirleý 2010 jyldyń 21 mamyryndaǵy Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy assambleıasynyń rasıondaǵy qanyqqan maılardy, holesterındi, tuzdy, qantty azaıtýǵa qatysty sharalary týraly sheshimderine sáıkes keledi. Sondaı-aq, atalǵan ulttyq ónimder, ásirese, bıe súti – túrli taǵamdyq qurambóliktermen baıytý arqyly, maılyq fazasyn ózgertý arqyly fýnksııalyq ónimderge aınaldyrý úshin yńǵaıly nysan. Atalǵan ónimderdiń quramyna kiretin fýnksııalyq qurambólikter olardyń profılaktıkalyq qasıetterin arttyrady, antıoksıdanttyq, ımmýnıtetti retteıtin jáne radıoprotektorlyq sıpattamalaryn kúsheıtedi, bul juqpaly emes aýrýlardyń keń aýqymynyń aldyn alýda asa mańyzdy. Jylqy maıy jáne bıe súti negizindegi joǵary dámdik qasıetteri bar jáne quramyn ózgertý múmkindigi bar, tómen kalorııalyq maıly emýlsııalyq ónimderdi salamatty tamaqtaný týraly zamanaýı túsinikterge sáıkes jasaý – asa tyń tásil. Kórsetilgen tehnologııalardy óndiriske engizý otandyq naryqty álemdik naryqta kezdespeıtin, básekege saı ulttyq fýnksııalyq taǵam ónimderimen qanyqtyrýǵa múmkindik beredi. Halyqtyń tamaqtaný qurylymyn jaqsartý úshin, juqpaly emes aýrýlardan bolatyn ólim-jitimdi jáne aýrýshańdyqty azaıtý úshin jappaı tutynýǵa arnalǵan, jylqy maıy, eti men bıe súti negizindegi, quramynda maı qyshqyldarynyń ızomerleri, qanyqqan maılar, holesterın bolmaıtyn jańa ónimder jasaýmen qatar, maı qyshqyldarynyń trans-ızomerleriniń mólsherine memlekettik baqylaýdy kúsheıtý qajet, otandyq óndirýshilerge maı qyshqyldarynyń transızomerleriniń mólsheri joǵary bolatyn ónimderdiń ımportyn azaıtý, shyǵarylýyn baqylaýǵa alý úshin Ulttyq is-qımyl josparyn ázirleý qajet. DDU taǵam ónimderi salasyndaǵy Eýropa komıtetiniń 2015-20 jyldarǵa arnalǵan is-qımyl josparynyń maqsaty: - birinshiden, salamatty taǵam ónimderi men sýsyndardy tutynýǵa ońtaıly orta qurý; - ekinshiden, ómirdiń barlyq kezeńderinde úılesimdi tamaqtaný rasıonyna septestik etý, ásirese, halyqtyń asa áljýaz toptary úshin; - úshinshiden, salamatty tamaqtaný rasıonyn qalyptastyrý úshin densaýlyq saqtaý salasyn nyǵaıtý; - tórtinshiden, epıdemıologııalyq qadaǵalaýdy, monıtorıng pen baǵalaýdy, ǵylymı zertteýlerdi kúsheıtý. Sonymen birge, joǵaryda aıtylǵan bıe sútiniń tamasha qasıetterine saı kúndelikti qoldanysqa engizýge baılanysty, bizdiń Qazaq taǵamtaný akademııamyz Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen jáne «Eýrazııa Invest LTD» kompanııasymen birlesken ǵylymı-qoldanbaly zertteýler jobasyn oryndaý ústinde. Jobanyń sheńberinde Qaraǵandy men Aqmola oblystarynyń ortasynda bıeniń qurǵaq sútin jáne balalarǵa arnalǵan, emdik-dıetalyq taǵam ónimderin óndiretin zaýyt salynýda. Joba aıasynda búgingi tańda joǵaryda atalǵan qasıetteri bar ónimderdiń 20-dan astam túriniń zerthanalyq úlgilerin óndiristik shyǵarý qolǵa alynǵan. Osy ónimderdiń Ulttyq taǵam brendi retinde EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesinde kórsetemiz dep otyrmyz.  – Tushymdy da paıdaly áńgimeńiz úshin kóp rahmet.  

 Esińizde ustańyz

* Tek pasterlengen sút qana paıdaly. Ol alystan ákelinbeıdi, jergilikti jerde óndiriledi. lSterıldi jáne ýltrapasterli sútte vıtamınder men mıneraldar bolmaıdy. Olarda paıdaly laktobakterııalar joıylyp ketedi. * Paıdaly qyshqyl sút ónimderi dep tek qana tiri ashytqylar men uıytqylardy qoldana otyryp ázirlengen ónimderdi aıtamyz. * Iogýrttar men basqa da qyshqyl sút ónimderi bir aıdan artyq saqtalynbaıdy. * Sary maı tek qana sút maılarynan quralady jáne oǵan ósimdik maılaryn qoldanýǵa jol berilmeıdi. * Qysqa merzimge saqtalynatyn shujyq buıymdary ǵana taza da sapaly etterden ázirlenedi. *Salqyndatylǵan et muzdatylǵan etten áldeqaıda paıdaly. *Jergilikti et ónimi negizinen salqyndatylǵan kúıde bolady. * Jasandy taǵam qospalary adam densaýlyǵyna zııan kel­tiredi. *lQysqa merzimge ǵana saqtalynatyn jáne jergilikti shıkizattardan jasalynǵan taýarlardy ǵana satyp alýǵa tyrysyńyz. *Otandyq taǵam ónimderiniń óndirisi turaqty túrde baqylaýda ustalady.  Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY, «Egemen Qazaqstan».