Astanadaǵy Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵynda «Joshy ulysyna 800 jyl: órkenıetter toǵysyndaǵy tarıhı mura» atty ǵylymı konferensııa ótti. Oǵan tarıhshy-ǵalymdar jáne joǵary oqý ornynyń oqytýshylary men stýdentteri qatysty.
Bıyl Joshy ulysyna 800 jyl toldy. Onyń irgetasyn Shyńǵys hannyń úlken uly, erjúrek qolbasshy Joshy qalady. Sondyqtan jańa handyq «Joshy ulysy» dep ataldy. Munyń quramyna kóptegen túrki taıpasy endi. Qazaq memleketiniń negizi de osy ulyq ulysynan bastalady.
Memleket basshysy Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysynda sóılegen sózinde: «Joshy áýleti VI ǵasyr boıy Ortalyq Eýrazııanyń taǵdyryna tikeleı yqpal etti. Ulan-ǵaıyr aýmaqta birtutas órkenıet qurýǵa umtyldy. Joshy ulysy Uly dalany meken etken halyqtardyń sanǵasyrlyq damý baǵdaryn aıqyndap otyrdy. Ulyq ulys memleketti basqarý isin jańa deńgeıge kóterdi», dep aıtqan edi.
Osy aıtýly oqıǵaǵa oraı elimizde birqatar is-shara atqaryldy. Sonyń jalǵasy retinde ótken jıyn tizginin ustaǵan Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵynyń dırektory, PhD Jandos Boldyqov konferensııa maqsaty – Joshy han men onyń urpaqtaryna qatysty tarıhı murany, Altyn Orda dáýirinen qalǵan jazba eskertkishterdi zertteý, osy tarıhı kezeńmen baılanysty erekshe derekkózderdi aýdarý jáne ǵylymı aınalymǵa engizý jumystaryn talqylaý ekenin jetkizdi.
Aldymen konferensııada Altyn orda kezeńine qatysty úsh tarıhı kitaptyń faksımıle kóshirmeleri tanystyryldy. Muny qatysýshylarǵa atalǵan ortalyqtaǵy Ǵylymı-zertteý jumystaryn uıymdastyrý bóliminiń bas sarapshysy, shyǵystanýshy Almat Ábsalyqov tanystyrdy. Shyǵystanýshy mamannyń aıtýynsha, bul qundy dúnıelerdiń tarıhymyz úshin orny bólek.
Birinshi qoljazba – «Kodeks kýmanıkýs» dep atalady. Bul eńbekti 1303 jyly ıtalııan jáne nemis mıssıonerleri jazǵan. Kitap 164 betten turady. 1-115 bet aralyǵyn ıtalııalyq mıssıoner jazsa, 115-ten bastap, 164-betke deıingini nemis ǵalymy qurastyrǵan. Qoljazbanyń jazylý maqsaty – hrıstıan dinin Altyn orda memleketine nasıhattaý. Bul bizge ne úshin qundy? Birinshiden, kitap – qypshaq dılaektisimen jazylǵan. Demek XIII-XIV ǵasyrda Altyn ordanyń resmı tili túrki tili bolǵan dep aıtýǵa bolady. Qoljazbanyń túpnusqasy Italııadaǵy Áýlıe Mark kitaphanasynda saqtalǵan.
Al ekinshisi – «Shadjarat al-atrak» atty kitap. Atalǵan jınaq, shamamen 1425 jyly jazylǵan degen boljam bar. Keıbir tarıhshylar ony XVI ǵasyrda, Shaıbanı áýletiniń tusynda jazylǵan degen derek keltiredi. О́ıtkeni munda Shaıbanı urpaqtary týraly qyzyqty málimet kóp. Ásirese Altyn ordany bılegen handardyń hronologııasy jaqsy berilgen. Mysaly, Joshynyń qalaı qaıtys bolǵany jaıynda aıtylady. Sonymen birge Shyńǵys hanǵa Joshynyń ólimin estirtken Ketbuqa týraly derek kezdesedi. Biraq Ketbuqany ulyq jyrshy dep ataǵan. Bul kitap AQSh-taǵy Garvard ýnıversıtetiniń Haýtan kitaphanasynda tur.
Úshinshisi – Natanzıdiń «Mýntahab at-taýarıh» atty eńbegi. Qazir qundy kitap Fransııanyń ulttyq kitaphanasynda saqtalǵan. Munda Shyńǵys hannyń tórt uly men Batý jáne onyń muragerleri týraly hronologııasy jazylǵan. Sondaı-aq Shaǵataı ulysyn bılegen handar men Iranda bılik qurǵan mońǵol handary jáne jalaıyrlar týraly tyń derekter keltirgen. Odan keıin sóz alǵan ortalyqtaǵy Restavrasııa jáne konservasııa bóliminiń jetekshisi Syrym Botabekov osy qoljazbalardyń kóshirmesi qalaı jasalǵany týraly aıtyp berdi.
Ǵylymı konferensııada Joshy ulysyn zertteý ǵylymı ınstıtýtynyń dırektory, PhD Jaqsylyq Sábıtov «Natanzıdiń Joshy ulysynyń tarıhy týraly jazbalary» atty baıandamasynda sony derekterdi sóıletti.
«Shyn máninde, «Aq Orda», «Kók Orda» degen memleket bolǵan emes. Muny «han ordasy» dep túsinýge bolady. Qazirgi tilmen aıtqanda, rezıdensııa. Negizi, memlekettiń aty – Joshy ulysy. Sondyqtan tarıhty bólmeı, jiktemeı tutas qaraý kerek. Osy talas aýstrııa men reseı ǵalymdar arasynda bastaldy. Biraq munyń shyndyǵyn qazaq ǵalymy Shoqan Ýálıhanov jazdy», dedi ol.
Al tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Maqsat Alpysbes óz baıandamasynda Shyǵys derekterin qazirgi tarıhı zertteýlerde paıdalaný ózektiligi men ádisnamalyq joldaryna toqtaldy.
«Adamzat tarıhy órkenıet turǵysynan qaraǵanda, batys jáne shyǵys órkenıeti dep ekige bólinedi. Shyǵys órkenıetine musylman aımaqtary jáne musylmen emes aımaqtar kiredi. Shyǵys derekteri degende, osy tanym bizge qalaı keldi? О́z basym biraz jyldan beri qazaq shejiresin zerttep júrmin. Zertteýge alǵan basty tulǵa – Máshhúr Júsip Kópeıuly. Bir basyna san túrli óner toǵysqan atamyz ómir súrgen XIX ǵasyrda qazaqtyń tarıhy, ǵylymı tanymyn zertteý Shoqan Ýálıhanovtan bastalady. Sondyqtan tarıhymyzda Shoqan murasynyń alatyn orny eren. Aldymen Máshhúr Júsip – túrkitanýshy. О́ıtkeni oıshyl tulǵa eńbekteriniń qaınar kózi – Ábilǵazy Bahadúr hannyń «Túrki shejiresinen» bastalady. Máshhúr Júsip onyń mańyzyn óte jaqsy bilgen. Ekinshisi – qazaqtanýshy. О́ıtkeni kózi tirisinde halqymyzdyń barlyq ǵuryptary men muralaryn jınap, qanshama mura qaldyrdy. Úshinshisi – buqartanýshy. Eger Máshhúr Júsip Buqar jyraýdyń murasyn jınamaǵanda, bizge XVIII ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamyn taný qıyn bolatyn edi. Biraq shyǵys derekterin durys ajyratý bilýmiz kerek», dedi ǵalym.
Sondaı-aq jıynda shyǵystanýshy Almat Ábsalyqov «Urys han qazaq handarynyń shejiresi: Tuqaı-Tımýrıdter tujyrymdamasyn qaıta qaraý», L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti «Otyrar» kitaphanasy ǵylymı ortalyǵynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Baýyrjan Mustafaev «Qurbanǵalı Halıdıdiń «Taýarıh-ı hamsa-ı sharqı» eńbegindegi «Orda» sóziniń maǵynasy, t.b. ǵalymdar baıandama jasap, órkenıet toǵysyndaǵy tarıhı muralardy jańasha zerdeledi.