Ulttyq ǵylymǵa adaldyq

Alqaly jıyndy UǴA res­pýb­lı­ka­lyq qoǵamdyq birlestiginiń prezıdenti, akademık Murat Jurynov ashyp, qazaq ǵylymynyń bastaýynda turǵan aıtýly tulǵalardyń eren eńbegi, taǵylymdy eńbek joly týraly parasatty oı órbitti.

Qazaq ǵylymy men Ulttyq ǵylym akademııasyn ataqty akademık Qanysh Sátbaevpen baılanystyrmaý múmkin emes. Birtýar tulǵa ulttyq ǵylymdy qazaq jeriniń qoınaýyn zertteýge baǵyttap, osy saladaǵy birneshe býyn talantty ǵalymdar tolqynyn daıarlaýdyń bastaýynda turdy. Qanysh Sátbaev elimizdegi geologııa ǵylymynyń negizin qalap, ǵylymı ekspedısııalardyń basy-qasynda júrip, ony damytý men jetildirý isimen aınalysty. Akademıktiń ǵylymı jetistikteri ulttyq geologııa qyzmetiniń qurylýyna negiz boldy. Búginde osy salaǵa sanaly ǵumyryn arnaǵan akademık izbasarlarynyń zertteýleri úlken eńbekterge arqaý boldy. Sonyń negizinde ǵalymdardyń keıingi tolqyny geologııa salasyn damytyp, ony jańa tehnologııalar negizinde jańasha zerttep keledi.

Jıynda «Ult maqtanyshy – Qanysh Sátbaev» taqyrybynda baıandama jasa­ǵan Parlament Senatynyń depýtaty, «Halyqaralyq Sátbaev qory» qamqorshylar keńesiniń tóraǵasy Altynbek Nuhuly: «Qazaq elin álemge tanytqan ǵulama jyl ótken saıyn zoraıyp, jańa qyrynan jańǵyra beretin, máńgi ólmes tulǵaǵa aınaldy. «HHI ǵasyr – Qanyshtyń ǵasyry» degen sózder aqıqatqa aınalyp keledi. Akademık Qanysh Sátbaevtyń – álemdik deńgeıdegi tarıhı tuǵyrdan oryn alýy, ǵylymı jáne rýhanı muralary jalpyadamzattyq mańyzǵa ıe bolyp otyr. Sonymen qatar bir ulttyń sheńberinen shyǵyp, búkil adamzat órkenıetiniń bıigine kóterilgen qaıtalanbas planetarlyq deńgeıdegi tarıhı tulǵaǵa aınaldy. Qanysh Sátbaev asa kórnekti ǵalym, zańǵar ǵula­malyǵymen qatar qazaq ǵylymynyń basty uıymdas­tyrýshy ekendigi – elimizdiń damý tarı­hyndaǵy baǵa jetpes eńbeginiń bir bóligi ǵana. Jalpy alǵanda, akademık Qanysh Sátbaev ómir boıy ulttyq múdde turǵysynan tereń oılap, el damýynyń ekonomıkasy, óndirisi, ǵylymy, mádenıeti, rýhanııatynda baǵasy ólsheýsiz mol mura qaldyrdy. Onyń ushan-teńiz eńbegi – birneshe kitap jazarlyq dúnıe», dedi ol.

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, akademık Zııabek Qabyldınov óz baıandamasyna akademıktiń balalyq shaǵynan bastap, ǵylymdaǵy ómiri, qıyn-qystaý eńbek joly týraly derekterdi arqaý etti. «Akademık Qanysh Sátbaev ulttyq ǵylymnyń damýyn joǵary dárejege kóterý úshin ǵalymdarǵa jaǵdaı jasaý qajettigin birinshi kezekke qoıdy. Ol myqty uıymdastyrýshy retinde ǵa­lym­darǵa arnalǵan turǵyn úıler salyp, olardyń áleýmettik jaǵdaıyna kóp kóńil bóldi. Tipten sol jyldarda aka­de­mıkterdiń eńbekaqysy Qazaqstan Orta­lyq Komıteti birinshi hatshysynyń ja­la­qysynan da joǵary bolǵan. Ǵylymı qyz­metkerlerdiń tamaqtaný normasy men medı­sınalyq qyzmetke qoljetimdiligine basa nazar aýdaryldy. Jas kadrlardy daıarlaý isine degen qamqorlyqtyń nátı­je­sinde 1947 jyly 57 aspırant kandı­dattyq dıs­sertasııasyn qorǵasa, onyń 14-i qazaq ǵa­lymy edi. Al 22-si Qazaq KSR Ǵy­lym akademııasynyń aspıranty bolsa, 1951 jyly Ulttyq ǵylym akademııasy 60 ǵylym doktorymen tolyqty. Búginde aka­­demıktiń ǵylymda salǵan súrleýi dań­ǵy­l­­ǵa aınaldy. Endigi kezekte aıtýly tul­ǵa murasyn nasıhattaý, osynaý mol mura­syn ǵylymnyń damýyna barynsha baǵyt­taý­ úlken jaýapkershilik júkteıdi», dedi ǵalym.

Al M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık Kenjehan Matyjanov búginde irgesin tiktep, ǵylymda ártúrli salany zerttep jatqan, UǴA ǵımaratynda ornalasqan ondaǵan ınstıtýttyń, onyń ishinde M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bıik deńgeıge jetýine akademık Q.Sátbaevtyń eńbegi ólsheýsiz ekenin atap ótti. «Akademık Qanysh Sátbaev – qazaqtyń búkil mádenıeti men óneriniń qaımaǵyn boıyna sińirgen tulǵa. Bala kúninen batyrlar jyryn, ulttyń folkloryn jatqa bildi. Ǵalymnyń Zataevıchke jazdyrǵan qazaqtyń 25 áni, «Edige batyr» jyry, taǵy da basqa kóptegen eńbekterin  zertteý isi aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn taba beretin bolady», dedi professor.

Osy jıynda Alashtyń arda azamattary armandap ketken qazaq tiliniń mártebesi, tól oqýlyqtardy jazýǵa qatysty tushym­dy oılarymen bólisken akademık Kárimbek Qurmanálıev keıingi ýaqytta qazaq tilin ǵylym tiline aınaldyramyz dep másele kóterip júrgenimiz ǵylymı ortaǵa úlken syn ekenin aıtty. Akademıktiń aıtýynsha, «Búginde joǵary oqý oryndarynda túlekterdiń 75 paıyzy qazaq tilinde bilim alyp jatyr. Al olardy tól oqýlyqtarymyzben qamtamasyz etý ýaqyt kúttirmeıdi. Eger de qazaq tili ǵylym tiline aınalsyn desek, Alash ardaqtylarynyń sara jolyn jalǵastyra otyryp, Qanysh Sátbaevtyń ǵylym jolyndaǵy amanatyn oryndaýǵa mindettimiz», dedi akademık.

Qanyshtaı zańǵar tulǵanyń ǵylymdaǵy eńbekterine jan-jaqty toqtalyp ótken akademıkter Nıkolaı Býktýkov, Bereket Káribaev, Serikbek Dáýkeev, Alma Ábil­qa­symova ǵylymnyń qundy murasyn nasıhattaý men ári qaraı zertteý isine qatysty pikirlerin bildirdi.

Alqaly jıynda «Qazaqstan Respýb­lıkasy Ulttyq ǵylym akademııasy» res­pýbıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń jar­ǵysyna túzetýler men tolyqtyrýlar engizilip, tóralqanyń quramyna ózgeris engizildi.

Akademık, Parlament Senatynyń depýtaty Altynbek Nuhulyna akademık kýáligi men tósbelgisi tabystalyp, akademııanyń da­mýyna óz úlesin qosyp kele jatqan birqa­tar akademık marapattaldy. Aıtalyq, Q.Sát­­baev atyndaǵy birinshi dárejeli altyn or­deni Murat Jurynov pen Sultanbek Qo­jah­metovke, ekinshi dárejeli kúmis ordeni Zaı­rolla Dúısenbekov pen Baıan Rakıshevke, úshinshi dárejeli qola ordeni Raqym Ora­zalıev pen Sherýbaı Qurmanbaıulyna tabys etildi. Al «Qazaqstan Respýblıka­sy Ulttyq ǵylym akademııasy» RQB Qur­met gramotasymen Bahyt Absadyqov, Alma Ábilqasymova, Jeksenbek Ádilov, Sábıt Baızaqov, Dastanbek Baımuqanov, Bolatbek Baımahanov, Baýyrjan Baıtanaev, Nıkolaı Býktýkov, О́mirzaq Júsipbekov, Talǵat Momynov marapattaldy.

Jıyn sońynda akademıkter quryl­ǵa­nyna 78 jyl tolǵan Ulttyq ǵylym akademııasynyń jáne otandyq ǵylymnyń damýy týraly Premer-mınıstrge joldanatyn úndeý qabyldandy.

ALMATY