Eýroodaq etek-jeńin jınaı alar emes

Jambastap jatyp alǵan ekonomıkalyq qıyndyqtardy jeńildetý ázirge múmkin bolmaı turǵany barshaǵa málim. Qabyldanǵan sheshimder men qolǵa alynǵan sharalarǵa qordalanǵan máseleler jonyn da sıpatar túri joq. Bulaı deýimizge AQSh, eýroaımaq jáne ózge de birqatar elderdiń qarjylyq qıyndyqtardyń qursaýynan qutyla almaı dińkelep, talpynystary men bulqynystarynyń nátıjesiz aıaqtalyp jatqany basty sebep bolyp otyr. Basqany bylaı qoıǵanda, sońǵy kezderi Eýropalyq odaq memleketteriniń ózara kelispeýshilikterinen týyndap jatqan keıbir dúrdarazdyqtar men odaǵaı kórinisterdiń, bir-birine qarsy aıtylǵan synı málimdemelerdiń jıi-jıi qylań berýi aımaqtaǵy máselelerdiń ońaılyqpen sheshilmeıtinin ańǵartady. Sondaı-aq, bul jaǵdaılar Eýroodaqtyń bolashaǵyna kúdikpen qaraıtyndardyń túrli boljamdaryna qulaı senetinderdiń qataryn kóbeıte túskendeı. Qazaqtyń «Taý men tasty jel, adamzatty sóz buzar» degen naqylyn alǵa tarta sóılesek, eýroaımaqtyń keleshegine kúmándi tulǵalardyń tarapynan aıtylyp júrgen túrli paıymdaýlar atalǵan birlestiktiń júıkesin juqartpaı tynbaıtyn tárizdi. Tipti, mundaı boljamdar jınaqtala kelip, osyǵan deıin ornyqqan qoǵamdyq ońdy pikirlerge soqqy jasap, aqyrynda eýroaımaq elderi yntymaǵynyń irgesin shaıqaltyp jiberýi de múmkin. Qazirgi tańda atalǵan Odaqqa múshe memleketterdiń ishinde ózderiniń saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik túıtkilderin sheshý isin birlestiktiń ortaq múddesinen joǵary qoıyp, tek qaraqan basyn ǵana oılap otyrǵan elder joq dep aıta almaımyz. Máselen, olardyń arasyn­daǵy keıbireýleri eýronyń taǵdyryna kóz juma qarap, óz ulttyq aqshalarynyń áleýetin kúsheıtýge basa nazar aýdarýda. Solaı bolýy tıis te shyǵar. Biraq, jalpyaı­maqtyq máselelerdiń júgin birlese kóterýge salǵyrttyq jasaıtyndar Eýropalyq odaqqa abyroı ápermesi belgili. Taǵy bir aıta keter jaıt, Eýropa ortalyq bankiniń (EOB) eýrony saýyqtyrý, onyń tómendegen bedelin ósirý maqsatynda júzege asyryp jatqan sharalary, árıne, az emes. Desek te, bul baǵyttaǵy jumystar synnan kóz ashpaı keledi. Máselen, EOB-tyń jaqynda ǵana qabyldaǵan QE (mólsherli jeńildetý) baǵdarlamasyn kóptegen bilgirler jaqtyra qoımady. Djordj Soros syndy qarjy salasynyń maıtalmandary álgi qujattyń, tipti, saıası iri zardaptarǵa aparyp soqtyrýy múmkin ekenin ashyq málimdedi. Budan biz EOB-tyń eýrony «qutqarýǵa» baǵyttaǵan sheshimderinde azdy-kópti shıkilikterdiń bar ekenin uǵamyz. Osy arada eske sala keteıik, eýro baǵamyn odan ári quldyratpaý jáne ekonomıkany saýyqtyrý maqsatynda bank 1 trln. eýro bólip, ony memlekettik mekemeler men ınvestısııalyq deńgeıdegi nesıelik reıtıngi bar jalpy eýropalyq uıymdardan, sondaı-aq, jekemenshik sektordaǵy qurylymdardan qundy qaǵazdar satyp alýǵa jaratýdy uıǵarǵan. Joǵarydaǵy syn-eskertpeler osyǵan baılanysty aıtylǵan-dy. Jalpy, eýroaımaqtyń ári-sári kúı keshýine áserin tıgizip otyrǵan jaǵdaıattar óte kóp. Ásirese, Grekııanyń ahýaly eýropalyqtardyń «shashyn aǵartyp» bitti. Alaıda, seriktes basqa memleketter bul eldiń bólinip ketpeýi úshin bar qıyndyqqa shydaýǵa yńǵaı bildirýde. Al syrtqy qaryzy 340 mlrd. eýroǵa jetken Grekııanyń negizgi kóziri áriptes elderge jaısyzdaý tıetin «Eýroodaqtan shyǵamyz» degen bir aýyz sózi ǵana bolyp turǵandaı. Al Afına atalǵan birlestikten bólinip keter bolsa, onda onyń sońynan ilese júgirýge daıyn turǵandar tabyla ketýi ǵajap emes. Bul jaıt oryn alsa, Eýropalyq odaqtyń tumsyǵy tasqa tireletinin ishimiz sezedi. Dáliregi, ol ómir súrýin toqtatýy nemese yqpaly mardymsyz qatardaǵy uıymdardyń birine aınalýy yqtımal. Iá, bizdiń kózimizge Eýropalyq odaqtyń búgingi jaı-kúıi osyndaı sıpatta kórinip tur. Buǵan qosatynymyz áli de kóp. Degenmen, endi jalpylama jaǵdaılardan jekelegen kórinisterge oıysalyq.

Grekııaǵa keregi – tıimdi reforma

Jańa úkimettiń halyq aldynda bergen ýáde­sin qanshalyqty oryndaı alatynyn esh­kim boljap aıta almaıdy. Eldegi qatań únem­deý saıasatynan tıtyqtaǵan áleý­mettik sa­la­lardaǵy kúrdeli máseleler, jumys­sy­z­dyq­tyń 25 paıyzdan asyp ketkeni, syrtqy qa­ryzdyń shamadan tys kóptigi kez kelgen tıim­di reformalardyń ózin jedeldete júze­ge asyrýǵa múmkindik bere qoımaıtyny bel­gili. Sonda da bolsa is basyna jańadan kelgen mınıstrler kabınetiniń músheleri qıyn­dyqtardy eńserýge tyrysyp baǵýda. Sonyń bir kórinisi retinde úkimet daıyndaǵan keń aýqymdy reformalar men basym baǵyttar aıqyndala bastaǵanyn aıtýǵa bolady. Bul jobalardy Grekııa premer-mınıstri Aleksıs Sıpras Eýroparlament jetekshisi Mar­tın Shýlske tanystyryp ta úlgerdi. Alaı­da, el úkimetiniń resmı ókili Gavrııl Sakel­­larıdıs málim etkendeı, osy keshendi jos­­pardy keńinen talqylaý barysynda ta­rap­t­ar qatań únemdeý saıasaty daǵdarystan shy­ǵý­ǵa kómektespeıdi degen uıǵarym jasaǵan. Bul – saılaý alynda qatań únemdeýge qarsy áreket etip, abyroı jınaǵan «SIRIZA» partııasynyń osyǵan deıingi ustan­­ǵan ba­ǵytyna qarsy aıtylǵan tujyrym. Par­tııa atynan bılikke jetken tulǵalar osy pikirge oraı qandaı ýáj aıtatyny ázirge belgisiz. Eger úkimet álgi uıǵarymǵa qatysty jumǵan aýzyn asha qoımasa, onda olar qatań únemdeý saıasatyn júrgizbeı ońdy nátıjege jete almaıtyndaryn moıyndap, el aldynda bergen ýádesinen taıqyp shyǵýǵa yńǵaı tanyt­qany dep topshylaýǵa bolatyndaı. Al túzilgen jańa baǵdarlamalar talqy­lanǵan soń Eýroparlament basshysy Martın Shýls: «Grekııa bıliginiń mem­leketti qarjylandyrý jónindegi us­tany­myn eýropalyq seriktesterimen birge qaras­­tyryp jatqanyna qýanyshtymyz. Olar­dyń túıtkilderdi sheshý maqsatynda seriktesterimen birigýi kóńilge qonymdy», dedi. Sol sııaqty, óz kezeginde Aleksıs Sıp­ras Eýropalyq odaq ınstıtýttary men Grekııa arasynda eshqandaı resmı kelisimsiz, shynaıy senimge negizdelgen jańa qarym-qatynas qurýǵa múmkindik mol ekenin jetkizdi. Osy arada túsindire keteıik, mınıstrler kabınetiniń qolǵa alǵaly otyrǵan tyń josparynda sybaılas jemqorlyqpen kúres, memlekettik basqarý reformasy jáne ádil salyq júıesi turǵysyndaǵy kóptegen mindetter qamtylǵan. Mán bere keter jaıt, Aleksıs Sıpras Grekııa úkimetiniń basshysy bolmaı turǵanda, ıaǵnı saılaý aldynda «SIRIZA» partııasy jeńiske jetse, elde qatań únemdeý talaby toqtatylatynyn, sondyqtan qordalanǵan qaryzdardy qaıta qarap, onyń bir bóligin joıyp jiberetinderin jelpine jarııalaǵan-dy. Ol saılaý qarsańynda memlekettiń syrtqy bereshegine qatysty aıtylǵan bul «jalyndy sózdi» eýroaımaq elderiniń basshylarymen keńesip baryp aıtpaǵany anyq. О́ıtkeni, sol kezde Aleksıs Sıpraste seriktes memleketterdiń jetekshilerimen teń dárejede sóılese alatyndaı múmkindik joq edi. Dáliregi, bılik basyna kelmegen-di. Aıtpaǵymyz, halyq aldynda ashyq aıtqan osy ýádesi jas premerdi syn tezine salyp-aq tur. Aıtylǵan ýáde jelge ushýy múmkin. Bul jańa úkimettiń halyq arasyndaǵy bedeline nuqsan keltirmeı qoımaıdy. О́ıtkeni, eýroaımaq memleketteriniń basshylary Gre­kııanyń syrtqy orasan mol qaryzdaryn, naq­t­ysyn aıtqanda, Eýropa ortalyq banki jáne Halyqaralyq valıýta qoryna bereshegin qysqartyp berýge ońaılyqpen kelisimderin bermeıtini anyq. Sebebi, qazirdiń ózinde Eýroodaqtaǵy eń yqpaldy memleket – Ger­manııa kansleri Angela Merkel Afı­nanyń syrtqy qaryz­daryn keshirý múmkin emestigin málimdedi. Onyń aıtýynsha, jeke kredıtorlar atalǵan qaryzdardy joıýdan bas tartqan. Sondaı-aq, Merkel Grekııaǵa qarjylaı járdem berý úshin aldymen bul elde tıimdi reformalardy bastaý qajettigin alǵa tartty. Buǵan qosa, kansler qarjy daǵdarysy asqynǵan búgingi tańda Germanııa Eýropa elderiniń senimdi seriktesi bolyp qala beretinin jetkizdi. Degenmen, ol daǵdarys taqsyretin tartyp otyrǵan Eýropa memleketterine basqanyń kómegine júgingennen góri, ózderinde saýat­ty reformalar júrgizip, únemdeý tárti­bine baǵyný qajettigin eskertti. Al bul málimdemeni estý Grekııanyń jańa úkimetine ońaı emes. О́ıtkeni, keshe ǵana «qaryz­dar­dy qysqartqyzamyz», «qatań únem­deý saıasatynan bas tartamyz», «óıtemiz-búı­temiz» dep júrip bılikke jetip alǵan­dardyń degeni bola qoımasyn eskertken málimdeme atqarýshy bıliktiń eńsesin ezetini kúmánsiz. Sońǵy derekterge qaraǵanda, Grekııa úkimeti memlekettik energetıkalyq kompanııa men munaı jáne gaz qurylymynyń aksııalaryn jekeshelendirýden bas tartty. Premer-mınıstr Aleksıs Sıprastyń aıtýynsha, olar bul qadamǵa eldegi elektr qýatynyń baǵasyn túsirip, tek memlekettiń múddesine ǵana qyzmet etý úshin barǵan. Osyǵan baılanysty vıse-premer Iаnnıs Dragasakıs: «Eger sheteldik ınvestorlar jekeshelendirilmeıtin sektorlarǵa qarjysyn jumsaǵan bolsa, óz strategııalaryn qaıta ózgerte alady», dedi. Conymen qatar, úkimet zeınetaqy kólemin arttyryp, qatań únemdeý sharalary engizilgeli beri jumyssyz qalǵandardyń bir bóligin qaıta jumyspen qamtýdy josparlap otyr. Eske salaıyq, sońǵy 5 jylda qaryzǵa belshesinen batqan Grekııa bıýdjettiń áleýmettik shyǵyndaryn barynsha azaıtyp, jekeshelendirý naýqanyn júzege asyrýǵa jáne basqa da qaıta qurylymdaý reformalaryn júrgizýge mindetti bolǵan. Aıta keteıik, jańa premer Aleksıs Sıpras «SIRIZA» men «Táýelsiz grekter» partııalarynan jańa úkimet jasaqtady. Nátıjesinde mınıstrler sany 10-ǵa deıin qysqartyldy. Buǵan deıin áleýmettik shyǵyn­dardy qysqartý jáne únemdeý sharalaryn synǵa alyp kelgen Iаnnıs Varýfakıs qarjy mınıstri bolsa, «Táýelsiz grekter» par­tııasynyń múshesi Panos Kammenos qorǵanys mınıstri bolyp taǵaıyndaldy. Jalpy, bekitilgen úkimettiń quramynda tájirıbeli, tanymal tulǵalar óte az. Alaıda, halyq osy quramǵa úmit artyp otyr.

Parıj qaryz surady

Qazirgi tańda Fransııanyń eń basty máselesi deflıasııaǵa tótep berý bolyp otyr. Tur­ǵyn­dardyń saýda jasaý kólemi kúrt tómen­dep, dúkenderdi kóńilsizdik jaıla­ǵan. Al irili-usaqty kásiporyndardyń keıbi­reý­leri qatardan shyqsa, kelesileri toqyraý­dyń qamytyn kııýdiń az-aq aldynda. Al mem­lekettiń qıyn ýaqytta iske qosatyn jeke qory joq. Jalpy, eýroaımaqtaǵy ekonomıkasy myqty damyǵan dep esepteletin bul elde tirshilik tynysy syrt kózge qalypty, ma­my­ra-jaı kórinedi. Jalaqy, járdemaqy jáne zeınetaqy qysqarǵan joq. Sonda da bolsa, jergilikti turǵyndar keler kúnderine úreı­lene qaraıdy. Máselen, Parıj turǵyny Izabel Leký: «Kúıeýim zeınetker. Men de 15 aıdan keıin zeınetke shyǵamyn. Eldegi jumys­syzdar áreń kún kórip júrgenin jaqsy bilemin. Sondyqtan erteń bizdiń jaǵ­daıy­myzdyń qalaı ózgererin eshkim aıta almaıdy», deıdi. Osydan birer kún buryn Fransııa Eýropa ortalyq bankinen qarjylaı kómek surady. Bul eldegi qarjy tapshylyǵynyń alqymnan ala bastaǵanyn sezdirse kerek. Búginde elde jumyssyzdar sany 3,5 mıllıon adamǵa jetti. Sondaı-aq, shamamen 1 mln. 800 myń adam kezdeısoq tabys kózi esebinen kún kórýde. Al osyndaı qysyltaıań shaqta Eý­ropa ortalyq banki eldiń memlekettik qaryzdaryn satyp alýǵa nıet bildirdi. Osyǵan oraı Fransııanyń bıýdjet jónindegi memlekettik hatshysy Krıstıan Ekkert: «Eýropa ortalyq banki ekonomıkasy álsiregen elder aldyndaǵy jaýapkershiligin osylaısha óz moınyna almaq. Mundaı qoldaý sharalary eýroaımaqtaǵy ınflıasııa 2 paıyzǵa jetkenge deıin jalǵasa beredi. Alaıda, bul monetarlyq saıasat kóldeneń turǵan kedergilerdiń bárin joıyp jibere almaıdy. Sondyqtan, el úkimeti de osy baǵytta naqty jumystar atqaryp, tıimdi baǵdarlamalar qabyldaýy qajet», dedi. Aıta keteıik, Ispanııa men Grekııada deflıasııa bastalyp ketti. Italııada nóldik kórsetkish tirkelgen. Al Fransııada 0,1 paıyzdyq ósim bar. Degenmen de, Fransııa­nyń erteńine senimsizdikpen qaraıtyndar jetkilikti. Máselen, Fransııa ulttyq assambleıasynyń depýtaty Pol Djakobı: «Qabyldanǵan sheshimder deflıasııanyń aldyn alýǵa jol ashqanymen, qarjy salasyndaǵy alypsatarlyqtyń artýyna áserin tıgizip jatyr. Ázirge barlyq málimdemeler joramal kúıinde qalýda. 2015 jyldyń sońynda fransýz ekonomıkasy ósedi deý – sondaı boljamdardyń biri. Ol qanshalyqty rasqa aınalatynyn eshkim dóp basyp aıtyp bere almaıdy. Naryqtaǵy alǵashqy ózgeristi naýryz aıynda Eýropa ortalyq banki ekonomıkaǵa aı saıyn 60 mlrd. eýrodan quıa bastaǵanda ǵana naqty ańǵarýǵa bolady», dedi. Osylaısha, daǵdarystyń yzǵaryna tońýǵa májbúr bolyp otyrǵan Fransııanyń bar úmiti Eýropa ortalyq bankinde. AQSh jumysshylary ereýilge shyqty Sońǵy ýaqytta AQSh-ta ózderiniń muń-muqtajyn alǵa tartyp, bılikke qarsy narazylyq bildirip jatqandardyń qatary kóbeıe túsýde. Buǵan iri kásiporyndardaǵy qysqartýlar, túrli áleýmettik túıtkilder túrtki bolyp otyrǵany belgili. Búginde memlekettegi jumyssyzdar máse­lesi aldyńǵy orynǵa shyǵa bastaǵany da jasyryn emes. Kúni keshe AQSh-tyń 9 munaı óńdeý zaýy­tynyń jumysshylary eńbek shartyna qarsylyq bildirip, bas kóterdi. Oǵan Royal Dutch Shell munaı-gaz kompanııasynyń eńbekkerleri usynǵan kelisimniń eskerilmeı otyrǵany sebep bolýda. Dáliregi, Tehas, Kentýkkı, Vashıngton jáne Kalıfornııa shtattaryndaǵy birqatar munaı óńdeý kásiporyndarynyń jumysshylary jumys kóleminiń tym aýyr ekenine jáne soǵan baı­la­nysty basshylyq tarapynan eshqandaı da yn­talandyrý sharalarynyń joqtyǵyna narazy. Taǵy bir jaıt, AQSh-tyń bolat balqytý óndirisiniń eńbekkerleri de jumys isteýdi doǵarýǵa májbúr. О́ıtkeni, olar Shell kompanııasynyń basshylyǵymen ortaq kelisimge kele alar emes. Jalpy, AQSh-ta áleýmettiń kóńil-kúıi pás. О́ıtkeni, qoǵamda jıi-jıi oryn alyp jatqan qysqartýlar halyqty ári-sári kúıge túsirip otyr. Joǵaryda aıtylyp ótken jaǵdaıattar sózimizdi dáleldeı túsedi. Daıyndaǵan Joldybaı BAZAR, «Egemen Qazaqstan».