Salyq – memlekettiń ekonomıkalyq turaqtylyǵy men qoǵamdyq ıgiligin ilgeriletetin basty qural. Azamattardyń adal tólemderi arqyly densaýlyq saqtaý, bilim berý, ınfraqurylym syndy mańyzdy salalar qarjylandyrylady. Alaıda salyq júıesiniń tıimdiligi halyqtyń senimi men memlekettik basqarýdyń ashyqtyǵyna tikeleı baılanysty. Bıyl elimizde 12,5 trln teńgeniń ornyna 9 trln teńge salyq túsken. Iаǵnı 10 aıdyń salyq jospary 27,6%-ǵa oryndalmaı tur.
Qarjy mınıstrliginiń respýblıkalyq bıýdjettiń 10 aıdaǵy atqarylýy týraly esebine úńilsek, josparlanǵan 16 trln 602 mlrd 33,9 mln teńgeniń ornyna 15 trln 112,07 mlrd teńge túsken. Al onyń ishinde 10 aıda bıýdjetke 12,5 trln salyq túsedi dep josparlansa da, tek 9,04 trln teńge salyq túsken. Salyq kiristeriniń ishinde tabys salyǵynyń jospary 71,5% ǵana oryndalyp, 3,6 trln teńge emes, 2,5 trln teńge kirgen. Qosylǵan qun salyǵy tipten tyǵyryqqa tirelgen. Onyń jospary 65%-ǵa oryndalyp, 6,06 trln teńgeniń ornyna 3,9 trln teńge kirgen. Sıfrlyq maınıngtiń tólemaqy jospary 4,2 mlrd teńge dep belgilengen. Ol jospar tek 81%-ǵa oryndalyp, 3,4 mlrd teńge túsken. Munaıǵa salynatyn áketý kedendik bajynyń jospary 1,3 trln teńge dep belgilenip, 84,7 paıyz ǵana oryndalǵan. Keden tólemderiniń jospary 1,8 trln teńge bolady dep josparlanǵanymen, 87,9 paıyz ǵana oryndalyp, 1,5 trln teńge bolǵan. Onyń ishinde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa sáıkes tólengen kedendik bajdardyń jospary 60,1%-ǵa oryndalǵan.
Qarjy mınıstri Mádı Tákıevtiń aıtýynsha, munyń birneshe sebebi bar.
– Birinshiden, «Teńiz Shevroıl» boıynsha bolashaqta keńeıtý jobasyn iske qosý merzimin 2025 jylǵa aýystyrýǵa baılanysty munaı óndirý kólemi 5,1 mln tonnaǵa tómendedi. Bul shıki munaıǵa eksporttyq keden bajy boıynsha túsimderdiń 200 mlrd teńgege azaıýyna ákelip soqty. Ekinshiden, byltyr 594 mlrd teńge somasynda boryshty qaıtarýǵa baılanysty qosymsha qun salyǵyn qaıtarýdyń ósýi. О́tken jylmen salystyrǵanda, bıyl bıýdjetten qosymsha qun salyǵyn 3 ese artyq qaıtardyq, – dedi M. Tákıev Májilistiń jalpy otyrysynda.
Úshinshi sebebi, elderdiń ımport kóleminiń 6,4%-ǵa azaıýyna baılanysty.
– Negizgi eksporttyq taýarlardyń (metaldar men munaıdyń) álemdik baǵalary sııaqty syrtqy faktorlardyń turaqsyzdyǵy respýblıkalyq bıýdjettiń kiris bóligine keri áser etti. Bul úrdis jyl boıy birqatar metaldar boıynsha saqtalyp otyr. Odan bólek geosaıası jaǵdaıǵa baılanysty iri kompanııalardyń logıstıkalyq shyǵyndary ulǵaıdy. Kompanııalar tabystarynyń tómendeýine baılanysty, salyq túsimderi shamamen 350 mlrd teńgege tómendedi, – dedi Qarjy mınıstri.
Ekonomıster Salyq kodeksin qoldanýdy jeńildetý qajet ekenin aıtady. Salyq júıesiniń qolaıly bolýyna «anyqtyq» kerek. Naqtyraq aıtqanda zańdar men normalardan mánsiz túsindirmeni alyp tastaý mańyzdy. Salyq tóleýshiler bárin ońaı túsinýi kerek. Qujat ta qoldanýǵa jeńil bolýǵa tıis. Bul salyq tóleýshige salyq mindettemesin oryndaýdy jeńildetedi ári salyq júıesiniń tıimdiligin arttyrady. Osyǵan baılanysty ekonomıst Ǵalymjan Kerimbek Úkimet salyqtar men tólemderdiń sanyn azaıtýdy, artyq salyq jeńildikterin joıýdy, múmkin bolǵan jaǵdaıda salyq mólsherlemesin tómendetý sharalaryn qarastyrýy tıis degen usynys ta aıtty.
– Kásipkerlik sýbektilerin salyqtyq esep berýden bosatý qajet, oǵan belgili bir salyq rejimine tirkelgeni boıynsha, esepshotyna kelip túsken qarajattan avtomatty túrde salyqtar men bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemder ustalyp qalýǵa tıis. Sonymen qatar elimizde ońaılatylǵan salyq salý júıesi qoldanylady, kásipkerlerge salystyrmaly túrde qarapaıym ári túsinikti salyq salý júıesi bar, basqa elderge qaraǵanda salyq mólsherlemesi salystyrmaly túrde tómen, kóptegen salyqtyq jeńildik pen yntalandyrý berilgen. Salyq tóleýshilerdiń salyqtan jaltarýyn azaıtýǵa arnaıy talaptardy jeńildetý, júktemeni tómendetý maqsatynda uıymdardy ádeıi bólshekteýge jol bermeý máselesi jańa Salyq kodeksinde qarastyrylýy tıis, – deıdi ol.
Salyq zańnamasyndaǵy jıi ózgerister bızneste belgisizdik týdyrýy múmkin. Oǵan qosa zańsyz shema qurý men salyqtan jaltarýdy boldyrmaýǵa kepildik joq. Mundaı jaǵdaıǵa álem tájirıbesimen qarap kórelik. Nátıjesin bergen isterge súıensek, tikeleı ári janama salyqtardy ońtaıly túrde ushtastyrý qajet eken. Ony sarapshy mamandar da quptap otyr.
– Elimizde tikeleı jáne janama salyqtyń ońtaıly úılesýi ártúrli ekonomıkalyq faktorlardy muqııat esepke alýdy talap etetin kúrdeli mindet. Jeke tulǵanyń tabysynan jeke tabys salyǵy, zańdy tulǵanyń tabysynan korporatıvtik tabys salyǵy alynady. Qosylǵan qun salyǵy jáne aksız salyǵy janama salyq retinde satý núktesinde taýarlar men qyzmet kórsetýden alynady. Salyqtyń osy eki túrin tıimdi úılestirý úshin ýákiletti organdar ekonomıkalyq ósý men áleýmettik ál-aýqatqa yqpal etý maqsatynda kiris qajettiligin teńestirýi tıis. Baılyqty qaıta bólý jáne tabys teńsizdigin azaıtý úshin tikeleı salyqtardy paıdalaný, al janama salyqtar kiris alý jáne tutynýdy yntalandyrý úshin qoldanylady. Sonymen qatar salyqtyń osy eki túrin paıdalaný arqyly turaqty ekonomıkalyq ósýge jáne áleýmettik qamsyzdandyrýǵa yqpal etedi, sondaı-aq memlekettik qyzmet pen baǵdarlamany qarjylandyrýǵa qajetti kiristiń kózi bola alady, – deıdi sarapshy.
Elimiz 2006 jyly salyq salýdyń údemeli shkalasyn engizgen, biraq ol azamattardyń kóleńkeli tabysyn shyǵarý úshin jasalǵan edi. Al sarapshynyń túsindirýinshe, údemeli tabys salyǵynyń mólsherlemesin engizý kerek. Onyń paıdasy orasan. Birinshiden, údemeli salyq júıesiniń negizinde tabysy joǵary tulǵalar tabysynyń kóp paıyzyn, al tabysy tómen tulǵalar tabysynyń az paıyzyn salyq túrinde tóleıdi. Bul kiristerdiń teńdigine ákeledi, sebebi tabysy kóp tulǵalar Úkimettiń kirisine óz resýrstarynyń mol úlesin qosady. Ekinshiden, bul tabysy joǵary adamdardy ınvestısııalaýǵa nemese jańa bıznes qurýǵa yntalandyrady. Solaı ekonomıkalyq ósý men elde jańa jumys ornynyń paıda bolýyna jol ashylady.
Qazir dúkenge nemese dámhanaǵa bara qalsańyz, kóbi «mobıldi aýdarym» suraıdy. Kásipkerler QR kodtan sáti kelse aınalyp ótkisi keledi. Mamandardyń aıtýynsha, olar bank komıssııasy joǵary bolǵandyqtan, tólemdi QR nemese POS-termınaldar arqyly qabyldaǵysy kelmeıdi.
Budan bólek, salyqtan jaltarý maqsatynda nebir qıturqy isterge baratyndar da az emes. Mysaly, kúni keshe Shymkentte kásipkerler salyqtan jaltarý úshin bıznes nysandarynyń qunyn 16 esege deıin tómendetip kórsetken degen aqparat shyqty. Qala ákimdigi men memlekettik kirister departamenti osyndaı 3 myńnan astam obektini anyqtapty. Kommersııalyq nysandarǵa taldaý júrgizý nátıjesinde, meıramhanalardan qazynaǵa túsetin salyq 79 mıllıonnan 23 mıllıard teńgege, qala bazarlaryndaǵy tabys 11 esege kóbeıgen.
Dese de, eldiń bári salyq tóleýden jaltarady deý qate. Nápaqasyn adal taýyp, salyǵyn ýaqytyly tóleıtin qarapaıym azamattar da barshylyq. Máselen jaqynda taksı aqysyn QR kod arqyly alatyn júrgizýshige kez boldyq. Burynǵy áskerı qyzmetker, qazir zeınet jasynda eken. «Taksıde kóbine aýdarymmen alýshy edi, siz de sóıte me desem?» dep surap edim, «Elge sál de bolsyn paıdam tıse deımin. Osydan alatyn azyn-aýlaq salyq qansha adamnyń emine, qansha jastyń oqýyna ketip jatyr ǵoı. Zeınetaqynyń, aılyqtyń, basqa da áleýmettik máselelerdiń oń sheshilgenin bárimiz qalaımyz. Biraq salyq tólemeı, qasha bersek, oǵan aqshany qaıdan tabamyz?» dedi. Salyq ta halyqqa qaıtatyn qarjy ekenin umytpasaq eken.