Bilim jáne bilik

Sóz basy HHI ǵasyr – damyǵan elderdiń bilim berý júıeleriniń ózara básekelestikke túsken ǵasyry. Orta bilim berýdi qaras­tyratyn bolsaq, bilim sapasyn anyq­taýda PISA, TIMSS, PIRLS sııaqty halyqaralyq zertteýler júıesi keńinen qoldanylady. Osy zertteýlerdiń sońǵy 10 jylǵy qorytyndylaryn zerdeleı otyryp, oqýshylary turaqty túrde joǵary nátıjeler kórsetetin elderdi anyqtadyq. Olar: Qytaı, Sıngapýr, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Fınlıandııa, Taıvan, Estonııa, Lıhtenshteın. Bul elderdiń kópshiligi Azııa qurlyǵynda ornalasqan. Tıimdiliktiń negizgi faktory qandaı degenge kelsek, memlekettik bilim berý saıasaty el keleshegi men ulttyq erekshelik birinshi eskeriledi. Mádenıet pen qundylyqtardy saqtap, damytýǵa da basa nazar aýdarylǵan. Olarda dástúrli túrde bilim berýge qaraǵanda, tárbıe berýdi negizgi maqsat etip ustanady. Ony barlyq damyǵan elder moıyndap otyr. Osy oraıda: «Elimizdiń bilim berý saıasatynyń basty ıdeıasy retinde neni alýymyz kerek?», – degen oryndy suraq týyndaıdy. Bizdiń oıymyzsha, bilim berý saıasatynyń basty ıdeıasy retinde Elbasy N.Nazarbaev usynǵan «Máńgilik El»ıdeıasyn alýymyz kerek. Qazaq elin máńgilik el jasaý kimniń de bolsa asyl armany, maqsat-muraty. Sondyqtan bul ıdeıany barsha qazaqstandyqtar shynaıy kóńilmen qýana qarsy aldy. «Máńgilik El» ıdeıasyn iske asyrý barsha qazaqstandyqtarǵa, ásirese, búgin­gi jáne keleshek urpaqqa úlken syn, zor mártebeli is bolmaq. Bul úshin tómendegi qundylyqtardy oryndaýymyz kerek: birinshi – ata-anasyn qadir­lep-qasterleıtin, elin, Otanyn súıetin bala tárbıeleý; ekinshi – qazaq tilin, máde­nıetin, tarıhyn túsinetin, ony damytatyn urpaq qalyptastyrý; úshinshi – tolerantty, halyqtar dostyǵyn qasterleıtin, el birligin saqtaıtyn ul-qyz ósirý; tórtinshi – deni saý, jan dúnıesi baı, eńbekke beıim jasty jetildirip shyǵý, t.b. Biz osy qundylyqtardy 12 jyldyq mekteptiń bastaýysh synyp standartynyń maqsat-mindetteri retinde qabyldaýdy jón dep bilemiz. Amerıkalyq Mc&Kinsey kompanııa­sy ǵalymdarynyń 45 eldiń orta bilim berý júıelerin zerttegen kólemdi saraptamasyn saralaı otyryp, bilim sapasyn ­arttyrý úshin qajetti 6 faktordy anyqtadyq. Ol faktorlar: bilim berý standarttarynyń halyqaralyq talaptarǵa sáıkestigi; pedagog kadrlardyń mártebesi jáne olardyń kásibı biliktiliginiń deńgeıi; bilim berý sapasyn baǵalaýdyń durystyǵy; óskeleń urpaqty rýhanı-adamger­shilik turǵysynan tárbıeleý; bilim berý salasyndaǵy ǵylymı-zert­teýler; basqarýdyń tıimdiligi. Birinshisi – bilim standartyna qatysty. Sondyqtan sapaly standart jasaýǵa erekshe kóńil bólinýi kerek. Bizdiń topshylaýymyzsha, eń aldymen eldegi bilim berý jaǵdaıyna shynaıy baǵa berý qajet. Ol ashyq aıtylyp, bilim berý júıesiniń barlyq jetistik-kemshilikteri naqtyly kórsetilip, alda turǵan problemalar ǵylymı negizde júıelense, bilim sapasyn arttyrý maqsatynda jasalǵan reformalar nátıjeli bolady. Sońǵy 20 jylda elimizde bilim sapasyn kóterý maqsatynda jasalǵan is-sharalarǵa taldaý jasaǵanda, júıeli jumys jasalmaǵany ańǵaryldy. Kezinde halyqaralyq bilim berýdi josparlaý ınstıtýtynyń dırektory J.Allak: «Kóptegen elderdiń táji­rıbeleri bilim berý úderisi kúrdeliliginiń basty sebebi, qarjyǵa ǵana emes, qarjy arqyly sheshýge bolmaıtyn qıyn­dyqtarǵa baılanysty ekenin» meńzese, osy qyzmetke keıinnen kelgen amerı­kalyq bilim qaıratkeri jáne zertteýshi F.G.Kýmbe: «Daǵdaryspen kúresý úshin árbir bilim júıesine aqshaǵa satyp alýǵa bolmaıtyn kóptegen nárseler – ıdeıalar, batyldyq, tabandylyq, izdenis pen ózge­risterge umtylýda synı turǵyda ózin-ózi baǵalaýǵa qabilettilik qajet», degen edi. Iá, bilim sapasyn kóterý úshin orta bilim berý salasyndaǵy jaǵdaı jan-jaqty saralanyp, álemdik ozyq tájirıbeler negizinde «Bilim berý júıesiniń jol kartasyn», ıaǵnı aldaǵy 5 atqarylýy qajetti is-sharalar josparyn daıyndaýymyz kerek tárizdi. Oqýlyq sapasy Elimizdegi oqýlyqtardyń sapasy jaıynda áńgime qozǵaǵanda, túsinikti bolý úshin, onyń tarıhyna qatysty birer aýyz sóz aıtýymyz kerek. Oqýlyqtaný ǵylymy júzdegen jyldyq tarıhy bar úlken bir salasy. О́kinishke qaraı, elimizde bul ǵylym salasy damymaı otyr. Sebebi, keńestik dáýirde qazaqstandyq mektepter negizinen Reseıde daıyndalǵan aýdarma oqýlyqtarmen bilim aldy. Qazaqstandyq ǵalymdar tek qazaq tili men ádebıeti jáne Qazaqstan tarıhy pánderinen ǵana oqýlyq jazdy. Osyndaı sebepterge baılanysty elimizde oqýlyqtaný ǵylymy múlde damymady. Egemen el bolǵannan keıin otandyq bilim berý júıesiniń aldynda elimizde qabyldanǵan bilim berý standarttarynyń negizinde jańa býyn oqýlyqtaryn jazý máseleleri kún tártibine qoıyldy. Jappaı oqýlyq jazý naýqany bastaldy. «Olardy sapaly jazý úshin ne isteý kerek?» degen suraqqa eshkim mán bermedi. Az ýaqyt ishinde «qarqyndy» jazylǵan oqýlyqtardyń sapasy syn kótermeı jatty. Ol áli de jalǵasýda. Is júzinde atyna zaty saı oqýlyq jazý – orasan qıyn is. Oǵan qoıylatyn talap osal emes. Oqýlyq teorııasyn, ekinshi sózben aıtqanda, oqýlyq jazýǵa qoıylatyn dıdaktıkalyq talaptardy úńile zerttep, sol negizde jazbaqshy oqýlyǵyna qatysty tyńǵylyqty ázirlik jumystaryn júrgizbeı turyp, kimde bolsyn, tóteden kıligip, sapaly oqýlyq jazyp shyǵamyn dese, onysy – kúpirshilik. Oqýlyq jazýdyń mashaqatyn basynan ótkergen áıgili ǵalym, akademık A.Kolmogorov onyń qıyndyǵyn jańa bir reaktıvti ushaqty qurastyryp shyǵýmen teńegen edi. Osyny túsinsek, qane. Sapaly oqýlyq jazý úshin, birin­shi­den, oqýlyqqa ǵylymı bilim men pedagogıkanyń sıntezi retinde qaraý kerek. Ekinshiden, avtorlar oqýlyqtaný ǵylymyn meńgerýleri qajet. Úshinshiden, qolǵa túsken qoljazba sapasyn teorııa­lyq jáne tájirıbelik turǵydan anyq­taıtyn monıtorıng júıesin jasaý tıis. Formalızm men biliksizdikke, prınsıpsizdik pen ózara ymyrashyldyqqa jol berý opyndyrmaı qoımaıdy. Tórtinshiden, oqýlyqtyń memlekettik, qoǵamdyq mártebesin kóterý kerek. Qazirgi kezde avtorlar oqýlyqtyń negizgi jumystan qoldary bosaǵan kezde, jumys arasynda, bar joǵy 6-8 aıda jazady. Bulaı jazylǵan oqýlyqtyń sapasy syn kótere me? Joq. Osy kúngi daý-shar osynyń kesiri. Jaqsy oqýlyq jazý úshin, oqýlyqtaný ǵylymynyń qorytyndysyna júginip, jan-jaqty daıyndyǵy bar avtorlyq ujym úsh-tórt jyl boıy úzdiksiz eńbek etýleri tıis. Sonda minsiz oqýlyq oqýshy qolyna tıedi. Qazirgi ýaqytta 11 jyldyq mektepten 12 jyldyq mektepke ótý máselesi kún tártibine qoıylyp tur. Mundaǵy negizgi maqsat «bilim, bilik, daǵdy» bilim berý paradıgmasynan, «nátıjege baǵdarlanǵan, oqýshylardyń boıynda qajetti quzyrettilikter qalyptastyratyn bilim berý» paradıgmasyna ótý. Bul orta bilim berý mazmunyn túbegeıli ózgertýdi qajet etedi. Osy maqsatta dáris bere alatyn oqytýshylar daıyndaý, oqý-ádistemelik quraldar jasaý jáne basqa da kóptegen daıyndyq jumystaryn iske asyrý óte kúrdeli ǵylymı problemalar qatarynda tur desek qatelese qoımaspyz. Elimizde nátıjege baǵdarlanǵan bilim­di iske asyrýǵa baǵyttalǵan oqýlyq jazý tájirıbesi múlde joq jáne onyń ǵylymı negizi de jasalmaǵan. Demek, qazaqstandyq avtorlar, mundaı oqýlyqtardy jazýǵa tolyq daıyn deýge áli erte sekildi. Bul iste bizdiń aıtar usynysymyz, jaqsy oqýlyqtar daıyndaý máselesin Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tolyǵymen óz qamqorlyǵyna alýy kerek. Oqýlyq avtorlary mektebin ashyp, ony qalyptastyryp oqýlyqtarǵa teorııalyq jáne tájirıbelik monıtorıng júrgizý júıesin jasaý qajet. Pán oqýlyqtary keshenin, elektrondy kó­mekshi quraldardy jazatyn, jasaıtyn avtorlar ujymdaryn quryp, olarǵa jumys jasaýǵa tolyq jaǵdaı jasaýy kerek. Ustaz quzyrettiligi Halqymyz yqylym zamannan beri balaǵa dáris beretin ustazdy qurmettep, erekshe iltıpat kórsetken. Sebebi, balanyń keleshekte qandaı azamat bolyp ósetini, onyń ustazynyń bergen tálimine baılanysty ekenin bilgen. Qazirgi ǵylymı-zertteýler munyń shyndyǵyn tolyǵymen dáleldep otyr. Amerıkalyq Mc&Kinsey kompanııasynyń ǵalymdary AQSh-tyń úsh shtatynda júrgizgen zertteýlerine qarasaq, bastaýysh mektepte eń ozat delinetin 20% ustazdan jáne quzyrettiligi tómen 20% muǵalimnen bilim alǵan oqýshylardyń 4 jyldaǵy bilim sapalarynyń aıyrmashylyǵy 52% eken. Al, bastaýysh mektepte bilimi tómen sanalatyn muǵalimnen oqyǵan oqýshylardyń tek 25%-nyń ǵana orta mektep standarty deńgeıinde qabiletteri ashylatyny dáleldengen. Budan shyn máninde, bilimniń negizi bastaýysh mektepte qalanatynyn ańǵarý qıyn bolmas. Bilim sapasy joǵary elderde bastaýysh mektep ustazdaryn daıyndaýǵa erekshe kóńil bóledi. Mysaly, Ońtústik Koreıa, Sıngapýr, Japonııa, Fınlıandııa memleketterinde mektepti jaqsy bitirgen 10-20% túlekter ǵana pedagogıkalyq mamandyqtarǵa qujattaryn tapsyra alady. Qujattaryn qabyldamas buryn olardan, osy kásipke jaramdylyqtaryn, ıaǵnı olardyń boılarynda keleshek ustaz adamǵa qajetti qasıetter bar ma, joq pa, sony anyqtaý úshin, kásibı baǵytta emtıhan alynady. Pedagogıkalyq oqý oryndarynda teorııalyq bilim tájirıbelik kásippen ushtastyryla beriledi. Bakalavrıatýrany jaqsy bitirgender magıstratýraǵa qabyldanady. Bastaýysh synyptarǵa tek magıstranttar ǵana sabaq beredi. Jas magıstranttardyń kásibı quzyrettiligin jetildirý úshin olarmen arnaıy koýcherler (tálimger) jumys jasaıdy. Al bizdegi jaǵdaı qandaı? Ony barsha jurtshylyq jaqsy biledi. Ustazdardyń kásibı quzyrettiligin kóterýdiń álemdik tájirıbede tıimdiligi dáleldengen birneshe joly bar. Onyń birinshisi, pedagogıkalyq bilim berýdiń erte kezeńinde praktıkalyq daǵdylar qalyptastyrý; ekinshisi, muǵalimderge qoldaý kórsetý úshin mekteptegi tálim­gerlikti jan-jaqty uıymdastyrý úshin; úshinshi, jetekshi tálimgerlerdi iriktep alý; tórtinshi, muǵalimder bir-birinen úırený úshin jaǵdaı jasaý. Bilim sapasy kórsetkishteri joǵary elderde osy tásilderdiń barlyǵy qatar qoldanylady. Ol elderde mektepke kásibı quzyreti tómen bir ustaz keletin bolsa, 40 jyl boıy balalardyń sapaly bilim alýyna keri áser etedi dep eseptelinedi. Sondyqtan, operasııa jasaýǵa hırýrg mamandy qalaı daıyndaıtyn bolsa, ár bolashaq ustaz solaı ázirlenedi. Elimizde, sońǵy jyldary, ustaz­dardyń biliktiligin arttyrý maqsatynda Kembrıdj ýnıversıtetiniń bilim berý fakýltetimen birlese otyryp daıarlan­ǵan 3 deńgeıli 3 aılyq kýrstar uıymdas­tyrylýda. Muǵalimder «О́rleý» ulttyq biliktilikti arttyrý ortalyǵynyń óńirlik fılıaldarynda jáne basqa da kýrs­tar negizinde bilimderin jetildirýde. Ozyq elderdiń tájirıbesi muǵalimderdi semınarlarǵa jiberip, dáris oqýdyń jetkiliksiz ekeni dáleldengen. «Syrttan ákelingen ıdeıalar synypta jáne mektepte ózgeristerdiń bolýyna avtomatty túrde áser etedi degen túsinik is-áreket teorııasy turǵysynan jalǵan», deıdi ǵalymdar. Ustazdardyń bul kýrstardan ótýge qyzyǵýshylyq tanytýlarynyń basty sebebi, 3-deńgeıden ótken ustazdar­dyń eńbekaqylary 30 paıyzǵa, 2-deńgeı­den ótken ustazdardyń eńbek aqyla­ry 70 paıyzǵa, al 1-deńgeıden ótken ustazdardyń eńbekaqylary 100 paıyzǵa kóteriledi. Kýrstarǵa muǵalimder mektep dırek­torlarynyń joldamalary negizinde qatysady. Basty maqsat – bilim sapasyn kóterý. Osy úshin Úkimet mıllıardtaǵan qarjy bólip otyr. Osynsha qarajat jumsalyp kýrstar ótkizilip, ony támamdaǵan ustazdarǵa qosymsha teńge berip jatqanda, bilim sapasy artty ma, kýrs úmitti aqtady ma? О́kinishtisi, ony eshkim de sarapqa salyp otyrǵan joq. «Sýdyń da suraýy bar», – deıdi dana halqymyz. Damyǵan elderde ustaz­darǵa qosymsha eńbekaqy olardyń eńbek jetistikterine baılanysty taǵaıyndalady emes pe? Ustaz eńbeginiń kórsetkishi bilim sapasynyń deńgeıi. Demek, qosymsha eńbekaqy osy kórsetkishke súıenip berilýi kerek. Bul – dúnıejúzilik tájirıbe. Qazirgi ýaqyttarda mektepterde balalarǵa jaqsy bilim beretin tálimger ustazdarǵa qaraǵanda, 3 deńgeılik kýrsty bitirgen, biraq áli de jaqsy dáris bere almaıtyn ustazdar mol jalaqy alatyn bolyp júr. Bul muǵalimder arasynda ala-qula áńgime týdyrýda. Bilim deńgeıiniń kórsetkishine qaraı aqy taǵaıyndaýdy iske asyrǵan Polsha eli PISA halyqaralyq zertteý kórsetkishteri boıynsha álemde 2006 jyly 20-21-oryndardy ıelense, 2009 jyly 19, al 2012 jyly 11-oryndy ıelenip, júldeger elder ilegine qosyldy. Bul tájirıbeni iske asyrý úshin bilim sapasyn naqty anyqtaý kórsetishterin jasaý qajet. Bizde áli bilim sapasyn anyqtaıtyn monıtorıng júıesi jasalmaǵan. Al damyǵan elderde bul tirlik iske asyrylǵan. Eger nıet bolǵan jaǵdaıda bizde de ony jasaýǵa bolady. Tárbıe deńgeıi men bilim sapasyn shynaıy anyqtaý júıesi jasalmaıynsha, qalǵan árekettiń bári bos áýreshilik bolatynyn álemdik tájirıbe kórsetip otyr. Egerde biz aldaǵy 4-5 jylda, basataýysh mektepterde oqıtyn balalardyń tárbıe deńgeıi men bilim sapasyn kótere alsaq, onda sapaly orta jáne joǵary bilim berý problemasyn 40-50 paıyzǵa sheshken bolar edik. Ol úshin aldaǵy ýaqyttarda pedagogıkalyq bilim berý júıesin jetildirý baǵdarlamasyn daıyndaý qajet. UBT Bul másele keıingi ýaqyttarda bas­pasóz betterinde mol aıtylyp júrgen taqyryptardyń biri bolyp tur. 2007 jyly «Egemen Qazaqstanda» jarııalan­ǵan «Sapaly bilim – zaman talaby» degen maqalamda: «UBT-ny bizdiń elge endirý osydan 10 jyl buryn bastalsa da, osy ýaqyt ishinde ony jetildirý maqsatynda pálendeı ózgerister jasalǵan joq. Al, ǵylymı testologııa búginge deıin eshkimge belgisiz, ne pedagogıkalyq joǵary oqý oryndarynda, ne ýnıversıtetterde oqytylmaıdy. Kórip otyrǵanymyzdaı, bizdiń UBT-da qoldanyp júrgen testiler shetelderde qoldanylatyn testilermen salystyrǵanda, áldeqaıda qaradúrsin. Osyndaı testilermen qarýlanǵan joǵary synyp oqýshylary 1998 jyldan bas­tap UBT boıynsha emtıhan tapsyratyn pánderdi tereń zerdelep oqymaıtyn boldy. Testileýdiń eń qaradúrsin ádisin elimizde endire otyryp, sońǵy 8 jylda balalardyń barlyq pánderden irgeli bilim alýǵa talpynystaryn qaıtaryp tastadyq. Joǵary synyp oqýshylary oqýlyqtardy, kórkem ádebıetti oqýdy, máseleniń mánisine úńilýdi, teorııalardy, qurylystardy, beınelerdi taldap-túsindirýdi, óz oılaryn júıeleýdi, negizdeýdi qoıdy. Sonymen testileýdiń bul júıesi elimizdiń bilim berý júıesine orny tolmas nuqsan keltirdi», dep jazǵan edim. Sodan beri taǵy da 7 jyl ýaqyt ótken eken. Men búgingi kúnderi UBT-ǵa qatysty osy aıtqandarymdy tolyǵymen qaıtadan qaıtalaımyn. Bul másele hakim Abaı aıtqandaı, «Baıaǵy jartas – bir jartas, qańq eter túkti baıqamas», qalpynda qalyp otyr. Qaıtalap aıtam, elimizde, kúni búginge deıin bilim sapasy monıtorıngi júıesi jasalmaǵan. Bilim jetistigin baǵalaý jóninde biryńǵaı qurylym joq. Bilim jetistigin baǵalaýdyń pedagogıkalyq ólshemi týraly ǵylym-testologııa damymaǵan. Pedagogıka ǵylymy – balalardy sapaly bilimmen qamtamasyz etý mańyz­dylyǵyna qansha kóńil bólse, bilim jetistigin baǵalaýǵa sonsha kóńil bóledi. Mysaly, AQSh-ta ótken ǵasyrdyń 90-jyl­darynyń basynda oqytý nátıje­si boıynsha baqylaý júıesin damytý shyǵyny eldegi bilim berýdiń jalpy ­shy­ǵynynyń 25%-yn quraǵan. Iаǵnı, AQSh bilim sapasyn damytýǵa júzdegen ­mıl­lıard dollar qarjy bólip otyrǵan dep aıta ketýimiz kerek. Álem elderinde bilim sapasyn baǵa­laýdyń kóptegen júıeleri bar. Sonyń ishinde elimizge qatysy bar PISA, TIMSS halyqaralyq zertteýler ortalyǵyn aıtsaq ta jetkilikti bolady. Mysaly, PISA zertteýlerinde 6 deńgeıli tapsyrmalardy oryndaý qarastyrylǵan. Bizde 3 deńgeıli, keıbir oqýlyqtarda ǵana 4-deńgeıli tapsyrmalar beriletinin baıqadyq. Al 5, 6-deńgeıli tapsyrmalar múlde joq. Bul jaǵdaıda biz qalaı bilim sapasyn ozyq elder dárejesine kóteremiz deı alamyz? Árıne, bul úlken suraq. Demek, bilim sapasyna monıtorıng júıesin jasaý kezek kúttirmeıtin problemalar qatarynda tur. Elimizde bilim sapasyn kóterý úshin, eń aldymen, bastaýysh mektepte oqytylatyn barlyq pánder boıynsha balalardyń bilim sapasyn anyqtaıtyn monıtorıng júıesin jasap, sol boıynsha jumys jasaıtyn monıtorıng ortalyqtaryn uıymdastyrý kerek. UBT júıesin jetildiretin ǵylymı ortalyq qurylýy qajet. *  *  * «Meniń armanym, oıym – Qazaq­stannyń máńgilik bolýy. Sondyqtan men Máńgilik El degen ıdeıany usynamyn», dedi Elbasy,Ulytaý tórinde bergen suhbatynda. Máńgilik el – damyǵan el. Qandaı bolmasyn eldiń ekonomıkalyq jáne ǵylymı-tehnıkalyq damýy, báse­kege qabilettiligi, ult bolashaǵy, adamı kapıtalynyń deńgeıi men memlekettiń qaýipsizdigi sol eldiń bilim berý júıesiniń damýy men bilim sapasyna tikeleı táýeldi bolatynyn eskere otyryp, ony damytý maqsatynda ǵylymı negizde júıeli jumys júrgizý qajet. Asqarbek QUSAIYNOV, professor.