Ǵarysh óndirisiniń qarqyny

Ǵaryshty ıgerý maqsatynda álem elderi men jeke kompanııa­lar mıllıardtaǵan dollar jum­­sap jatyr. Atap aıtsaq, «NASA», «ESA» uıymdarynan bó­lek, jeke sektorda «SpaceX», «Amazon», «Virgin Galactic» syndy ká­siporyndar ǵarysh logıstıka salasyn damytýǵa den qoıyp otyr. Mysaly, «Starlink» jobasy arqyly «SpaceX» ınternet qyzmetterin búkil álemge taratýǵa múmkindik aldy. Al Eýropa ǵarysh agenttigi men «NASA» ǵarysh mıssııalaryn turaqty túrde qarjylandyryp otyr. Qytaı da ǵarysh salasynda óz ornyn nyǵaıtyp keledi. Bul elde keıingi jyldary 9200-den astam jańa ǵarysh kompanııalary tirkelgen. Olardyń kóbi telekommýnıkasııa, jerserikter óndirisine baǵyttalǵan. Ǵaryshty ıgerý úrdisi tek ekonomıkalyq tabystar ákelip qoımaı, bolashaqta adamzattyń ómir súrý shekarasyn keńeıtýdiń mańyzdy tetigine aınalmaq.

«PwC»-tiń zertteýlerine súıen­sek, ǵalamdyq ǵarysh sektorynyń quny 2022 jyly 469 mıllıard dollarǵa jetip, jyl saıyn qar­qyndy ósip keledi. Bul sa­­la­ǵa ınvestısııalar negizinen ven­chýr­lyq qorlardan, jeke kapıtal­dan, telekommýnıkasııa, «IT», aero­ǵarysh salalaryndaǵy iri kompanııalardan túsedi. Jeke kapıtal jalpy ınvestısııa kóleminiń 80%-yn qurap otyr. 2015 jyldan beri ǵarysh sektoryna 600-den astam kompanııaǵa baǵyttalǵan 47 mıllıard dollardan astam ınves­tısııa quıylǵan. Bul kórsetkish ǵarysh tehnologııalarynyń ekono­mıkalyq tartymdylyǵynyń artyp kele jatqanyn kórsetedi. Búginde AQSh pen Ulybrı­ta­nııa ǵarysh ınvestısııalary boıynsha aldyńǵy orynda tur. Máselen, 2015 jyly ınvestı­sııalardyń tek 56%-y tabysty jobalarǵa tıesili bolsa, 2022 jyly bul kórsetkish 95%-ǵa deıin ósken. «Morgan Stanley Research» konglomeratynyń boljamy boıynsha, 2040 jylǵa qaraı ǵarysh ındýs­trııasyna quıylatyn ınvestısııa 1 trıllıon dollardan asýy múmkin.

Ǵarysh salasyn kommersııalandyrý 2000 jyldardyń basynda bastaldy. Bul kezeńde memleketter ǵarysh baǵdarlamalaryn qarjylandyrýǵa jeke sektordy tar­týǵa basymdyq berdi. «SpaceX» sııaqty kompanııa­lar qaıta paı­dalanýǵa bolatyn zymy­ran tehno­lo­gııalaryn engizý, orbı­taǵa júk­terdi jetkizý qunyn aıtar­lyqtaı tómendetti. 1960–1980 jyl­dary orbıtaǵa 1 kg júkti jet­ki­zý quny ınflıasııany eseptegen­de 10 000-110 000 dollar aralyǵynda bolsa, «SpaceX» bul kórsetkishti 200 dollarǵa deıin tómendetti. Mundaı jańalyq ǵarysh mıssııa­laryn qoljetimdi etip, je­ke kompanııalardyń ǵarysh qyzmetter naryǵyna erkin enýine múmkindik berdi.

Ǵarysh tehnologııalary salasynda kóp ınvestısııa tartatyn kompanııalardyń ishinde «Iridium Communications Inc» erekshe oryn alady. Ol 66 serikten turatyn spýtnıktik jelisi arqyly jahandyq mobıldi baılanys qyzmetterin usynady. 2024 jyldyń úshinshi toqsanynda kompanııanyń abonentter sany 2 mıllıonǵa jetip, jyldyq kórset­kishpen salystyrǵanda 11%-ǵa ósken. Olardyń spýtnık baılanysy qyzmetteri men memlekettik kelisimsharttar arqyly tabys taýyp otyr. Kompanııanyń qazirgi aksııa baǵasy 27,9 dollar bolsa, bir jyldyń ishinde 40,6 dollarǵa jetýi múmkin degen boljam bar. Bul kiris 45,5%-ǵa ósedi degen sóz.

Al joǵary tehnologııalyq júıe­ler men qyzmetterdi ázirleýge, ón­dirýge mamandandyrylǵan aero­ǵarysh jáne qorǵanys kompanııa­sy memlekettik kelisimsharttar men turaqty dıvıdendtik tólem­deri ar­qyly ınvestorlardy tartyp otyr. «Lockheed Martin Corporation» 2024 jylǵy úshinshi toqsanda aksııa qunyn 3,30 dollarǵa deıin, ıaǵnı 5%-ǵa arttyrdy. Sarapshylar kompanııanyń turaqty úkimettik kelisimsharttar men qorǵanys shyǵystarynyń arqasynda myqty pozısııasyn saqtap qalady dep otyr.

«Ball Corporation» alıýmınıı qaptama óndirýmen tanymal. Sondaı-aq ǵarysh apparattaryn qurastyrý salasynda da belsendi. Onyń aksııa baǵasy 60,42 dollar bolsa, boljam boıynsha kelesi jyly 71,2 dollarǵa jetýi múmkin. Bul kompanııanyń tabysyn 17,8%-ǵa ósiredi. Al «Globalstar Inc» ǵarysh kompanııa­sy shalǵaı óńirlerde spýtnıktik baılanys qyzmetterin usynyp, Apple kompanııasymen seriktestik ornatty. Bul kelisim onyń tabysyn eki esege arttyrǵan. Atalǵan kompanııalardyń árqaısysy ǵarysh tehnologııalary salasynyń túrli segmentterin qamtıdy. Sony­men qatar ártúrli táýekel deńgeıi men kiris múmkindikterin usynady.

Sarapshylardyń sózinshe, ǵarysh tehnologııalaryna ınvestısııa salǵysy keletinderge erkin saýdalanatyn qorlar qolaıly tańdaý. Olardyń ishinde «UFO» qory ǵarysh tehnologııalarymen baılanysty kompanııalarǵa ınvestısııa salady. Sondyqtan qor ǵarysh salasynyń ártúrli segmentterine qol jetkizýge múm­kin­dik beredi. Al «ARKX» ınnova­sııalarǵa baǵyttalǵan. «ARK Invest» basqarýyndaǵy bul qor ǵaryshty zertteýge, orbıtalyq ınfraqurylymdy, ǵarysh ap­parat­taryn óndirýge jáne tehno­logııalyq damýdy qoldaıtyn kom­panııalarǵa basymdyq beredi. Bul eki qordyń strategııalary ár­t­úrli. UFO turaqty ári árta­rap­tandyrylǵan tásilmen jumys isteıdi, al ARKX jańa tehnolo­gııalarǵa den qoıady.

2010 jyldan bastap uzaqmer­zimdi kommersııalyq múmkindik­ter­ge baǵyttalǵan jobalar qar­qyn­dy damyp, olardyń ishinde ǵaryshqa saıahattaý múmkindigi erekshe nazar aýdartty. Mundaı saıahattyń quny kompanııa men ushý túrine qaraı ózgerip otyrady. Mysaly, qosalqy orbıtaldy saparlar 250 000–450 000 dollar aralyǵynda bolsa, orbıta­lyq mıssııalardyń baǵasy ondaǵan mıllıon dollarǵa deıin jetedi. Teh­nologııanyń qarqyndy damýy men básekelestiktiń kúsheıýi ǵaryshqa saıahat baǵasynyń tómendeýine áser etip, bolashaqta ony kópshilikke qoljetimdi etetin kezeń de alys emes. Máselen, «Virgin Galactic Holdings Inc» ǵarysh týrızmine mamandanǵan kompanııa retinde Delta ǵarysh kemelerin ázirlep, 2026 jyly ǵaryshqa aqyly saıahattaý jobalaryn bastamaqshy. Kompanııanyń qazirgi aksııa baǵasy 6,7 dollar bolsa, 1 jyldyń ishinde 12,2 dollarǵa deıin ósýi múmkin. Bul kompanııa tabysyn 82,2%-ǵa arttyrady.

Ǵarysh salasy jahandyq eko­no­mıkaǵa aıtarlyqtaı úles qosyp otyr. Búginde Jer orbıtasynda shamamen 5000 belsendi serik jumys isteıdi. Olar jasyl ekonomıkaǵa kóshý, salalar­dy sıfrlandyrý, azyq-túlik qaýip­sizdigin qamtamasyz etý sııaqty kúrdeli máselelerdi sheshýge kómektesedi. «PwC» málimeti boıynsha, aldaǵy onjyldyqta ǵaryshqa 100 000-ǵa jýyq serik ushyrylady. Mundaı serikter sanynyń artýy baılanys, Jerdi baqylaý, logıstıka jáne basqa da mańyzdy salalardy damytýǵa múmkindik beredi.

Zamanaýı ǵarysh ındýstrııasy memlekettik jáne ǵylymı saladan bólinip, jeke kapıtal basym bolatyn serpindi kommersııalyq sektorǵa aınaldy. Ǵaryshty kommersılandyrý men ǵaryshqa saıahattaý múmkindikteri qazirgi zaman­nyń tehnologııalyq, ekono­mıkalyq jetistiginiń anyq kórinisi. Jeke kompanııalar engizgen ınnovasııalar men salǵan ınvestı­sııalar ǵarysh salasynyń jańa múm­kindigin ashyp, onyń qolje­timdili­gin arttyrdy. Qaıta paıda­lanýǵa bolatyn zymyrandar men jańa tehnologııalar ǵaryshqa saıa­hattaý shy­ǵyndaryn tómendetip, kópshilik­ke qoljetimdi etti. Sony­men qatar ǵarysh týrızmi tabys ákelýmen qatar, ǵylymı zertteý­ler men tehnıkalyq progresti jedel­detýge yqpal etip otyr. Buǵan spýtnıktik baılanystar men orbıtadaǵy qoqystardy basqa­rýǵa deıingi jasalyp jatqan joba­lar dálel bola alady. Aldaǵy jylda­ry bul sala odan ári damyp, jahandyq eko­nomıkanyń mańyzdy bóligin qu­raı­tyny anyq.