Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy «Ádiletti Qazaqstan: zań men tártip, ekonomıkalyq ósim, qoǵamdyq optımızm» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda quqyq qorǵaý organdaryna ekstremızmmen jáne ásire dinshildikpen ymyrasyz kúres júrgizýge tapsyrma bergeni belgili. Ol usaq buzaqylyq pen vandalızmnen bastap, sheteldikterdiń zańsyz kóship kelýine jáne basqa da aýyr qylmystarǵa qatań tosqaýyl qoıyp, dereý jolyn kesý jóninde aıta kele: «Túrli ekstremısterdiń, onyń ishinde ásire dinshilderdiń de elge iritki salatyn áreketterine qatysty ustanym dál osyndaı bolýǵa tıis», dedi.
Ekstremıstik qylmys din atyn jamylyp jasalady
Terrorızm men ekstremızmge, sonyń ishinde dinı sıpattaǵy atalǵan keleńsizdikterge qarsy kúres – memleket aldynda turǵan basym mindettiń biri. Eldiń qaýipsizdigi men turaqtylyǵyna syzat túsiretin zaman qasiretine qarsy baǵyttalǵan sharalardyń memlekettik júıesin Ulttyq qaýipsizdik komıteti úılestiretin bolsa, Ishki ister mınıstrligi kúshtik qurylym retinde sonyń quramynda óz quzyreti shegindegi mindetterin júzege asyrady.
IIM Ekstremızmge qarsy is-qımyl departamenti basshysynyń orynbasary Darhan Razýevtiń aıtýynsha, terrorızm men ekstremızm kórinisterine qarsy kúreste IIM-niń birneshe jumys baǵyty bar. Sonyń biri túsindirý is-sharalary bolsa, ekinshisi – aldyn alý jumystary. Atap aıtqanda, ekstremıstik, terrorıstik qylmystarǵa ákep soǵatyn qaterlerdi ýaqtyly anyqtaý, jolyn kesý, boldyrmaý, táýekel toptarmen jumys júrgizý, radıkal nemese ekstremızmge beıim adamdardy anyqtaý. Úshinshi mindet – ishki ister organdary bólinisteriniń terrorızm men ekstremızm kórinisterine qarsy áreket etý daıyndyǵyn pysyqtaý úshin túrli oqý-jattyǵý jıyndaryna qatysý. Tórtinshisi – terrorıstik turǵydan osal nysandar, ıaǵnı adam kóp shoǵyrlanatyn saýda úıleri, áýejaı, vokzal, strategııalyq ǵımarat sekildi oryndardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý.
Ol qazirgi tańda elimizde terrorıstik jáne ekstremıstik qylmystardyń ósý dınamıkasy baıqalmaıtynyn, alaıda bul qol qýsyryp qarap otyrýǵa sebep emes ekenin aıtady. О́ıtkeni ishki turaqtylyǵymyz ben qaýipsizdigimizdiń tunyǵyn laılaýy múmkin qaýip-qaterler áli de seıilgen joq.
«Biz terrorıstik jáne ekstremıstik qylmystardyń jasalýyna túrtki bolýy múmkin sebepterdi jiti nazarda ustaýymyz kerek. Aınaladaǵy kórshiles elderde bolyp jatqan saıası daǵdarystar osyǵan ıtermeleıdi. Aýǵanstandaǵy jaǵdaı, Sırııa men Irak ahýaly bizdiń ishki jaǵdaıymyzǵa áser etedi. Bul – syrtqy faktorlar. Sonymen qatar ishki faktorlar da bar. Elimizde destrýktıvti dinı aǵymdar, dinı kózqarasy burmalanǵan adamdar men toptar jeterlik. Biz osy jaǵdaıdyń bárin jiti qadaǵalap, eń aldymen halyq arasynda túsindirý jáne qylmystardyń aldyn alý jumystaryn júrgizemiz. Jalpy, terrorıstik jáne ekstremıstik qaýip-qater dinmen baılanysty bolyp keledi. О́ıtkeni qazirgi tańda búkil álemde mundaı qylmystar kóbine dinniń atyn jamylyp jasalady. Buǵan dinniń ózi kináli emes, sol dinniń qaǵıdalaryn burmalap, óz múddeleri úshin teris maqsatta paıdalanatyn qylmyskerler kináli ekenin túsinýimiz kerek», deıdi ol.
DAISh ıdeologııasyn nasıhattaǵan
D.Razýevtiń aıtýynsha, quqyq qorǵaý organdarynyń tıimdi aldyn alý is-sharalary arqyly elde asa aýyr terrorıstik qylmystardyń aldyn alyp keledi. Negizinen terrorızm ıdeologııasyn nasıhattaý, terrorıstik áreketterge shaqyrý, dinı alaýyzdyqty qozdyrý, dinaralyq óshpendilikti tutatý sekildi quqyqqa qaıshy áreketter tirkeledi. Atap aıtqanda, bıyldyń ózinde radıkaldy áreketteri úshin 35 adam ustalyp, olardyń 13-i sottalǵan. Sonyń biri – Túrkistan oblysynda DAISh halyqaralyq terrorıstik uıymynyń qyzmetin belsendi qoldaǵany, onyń ıdeologııasyn nasıhattaǵany úshin Tájikstan azamaty quryqtalypty.
«Biz basqa dinge senýshilerge nemese senbeıtinderge qarsy dindi jamylyp paıdakúnemdik pen zorlyq-zombylyq qylmystaryn jasaıtyn dinı radıkaldarǵa qarsy kúresemiz. Olar kóbine aqsha bopsalaýmen, adam tonaýmen, alaıaqtyqpen aınalysady. Jyl basynan beri osyndaı 264 qylmys ashylyp, 247 adam ustaldy, olardan 42 qarý, oq-dári tárkilendi. Keı jaǵdaıda radıkaldar turaqty top quryp áreket etedi. Bıyl osyndaı 18 qylmystyq-radıkaldy top joıyldy. Mysaly, Aqtóbe oblysynda 4 krımınaldy radıkaldan turatyn top kásipkerden 4 mln teńge qarajat pen avtokólikti bopsalaǵan. Ustalǵan kezde olardan qarý-jaraq tárkilendi», deıdi IIM ókili.
2017 jylǵy 1 qańtardan bastap «Terrorızmge jáne ekstremızmge qarsy is-qımyl máseleleri jónindegi keıbir zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań sheńberinde ishki ister organdaryna terrorıstik-ekstremıstik qylmystardyń tórt túrin sotqa deıingi tergep-tekserý boıynsha ókilettikter bergen zańnamalyq túzetýler kúshine engen. Iаǵnı Qylmystyq kodekstiń 255-babynyń 1, 2-bólimderi (terrorızm aktisi, eger ol qoǵamdyq qaýipsizdikti buzý, halyqty úreılendirý maqsatynda, birneshe ret qarý, jarylǵysh zattar nemese jarylǵysh qurylǵylar qoldanylyp jasalǵan bolsa); 256-baby (terrorızmdi nasıhattaý nemese terrorızm aktisin jasaýǵa jarııa túrde shaqyrý); 258-baby (terrorıstik nemese ekstremıstik áreketti qarjylandyrý jáne terrorızmge ne ekstremızmge ózge de dem berýshilik) jáne 259-baby (terrorıstik nemese ekstremıstik áreketti uıymdastyrý maqsatynda adamdardy azǵyryp kóndirý nemese daıarlaý ne qarýlandyrý) boıynsha tártip saqshylary ulttyq qaýipsizdik organdarymen birge balama tergeý áreketterin júrgizedi. Bul ózgerister qylmys oryn alǵan jaǵdaıda kináli adamdardy tezirek anyqtap, quryqtaýǵa, jedel is qozǵaýǵa baǵyttalǵan tıimdi sheshim boldy.
Sot tyıym salǵan terrorıstik uıymdar
«Buryn terrorızm men ekstremızm ıdeıalary, teris dinı aǵym ıdeologııasy kóshede, meshitter mańaıynda, úı-úıdi aralap júrip taratylatyn bolsa, qazir ınternet arqyly onlaın nasıhattaý beleń alyp otyr, – deıdi IIM ókili. – Ásirese ınternet-resýrstarda sheteldik halyqaralyq terrorıstik uıymdar medıa ortalyqtary men radıkaldy ýaǵyzshylardyń beıne nemese mátindik faıldaryn jiberý arqyly júzege asyrylady. Álemde júrip jatqan sıfrlandyrý úrdisi radıkaldar úshin de qolaıly jaǵdaı jasady. Endi olar shetelde otyryp-aq kez kelgen eldegi jaqtastaryn qashyqtan kóbeıtýge múmkindik alyp otyr. Sol arqyly terrorızmdi nasıhattap, ásirese jastardy óz qataryna azǵyryp shaqyrýdy jalǵastyryp jatyr. Qazir áleýmettik jeliler men messendjerlerdegi jabyq chattar men arnalar negizgi úgit-nasıhat alańdary bolyp otyr».
D.Razýevtiń aıtýynsha, ınternettegi radıkaldy ıdeologııany nasıhattaýǵa qarsy 2017 jyly iske qosylǵan «Kıberqadaǵalaý» aqparattyq júıesi arqyly elektrondyq BAQ, otandyq jáne sheteldik ınternet-resýrstar men áleýmettik jelilerge turaqty monıtorıng jasalyp turady. Jyl saıyn osy júıege múddeli memlekettik organdar ekstremızm men terrorızm belgilerin qamtıtyn 35 myńnan asa materıal ornalastyrady.
«Radıkaldy ıdeıalardy syrttan eksporttaý qaýpi artyp keledi. Halyqaralyq terrorıstik uıymdar elimizdi ekstremızm ıdeologııasyn odan ári taratý, qoldaýshylardy tartý, sondaı-aq sodyrlardyń tranzıti úshin alań retinde qarastyrady. Negizgi syrtqy faktordyń biri – Aýǵanstandaǵy terrorıstik áleýet. Bul el halyqaralyq terrorıstik toptar úshin «tartymdy» ortalyq bolyp otyr. Syrtqy jáne ishki qaýip-qaterdi azaıtý maqsatynda keıingi on jylda terrorızm men ekstremızmniń profılaktıkasy boıynsha eki memlekettik baǵdarlama iske asyryldy. О́tken jyly Úkimet úsh jylǵa (2023-2025 jyldar) arnalǵan kezekti keshendi jospardy bekitti. Zańǵa qaıshy kórinisterge tıimdi qarsy turýǵa múmkindik beretin zańnamalyq baza qalyptastyryldy. Búgingi tańda elimizde 25 terrorıstik jáne ekstremıstik uıymnyń qyzmetine sot tyıym salǵan», deıdi IIM ókili.
Túrmede terakt jasaýǵa daıyndalǵan
Qazirgi tańda elimizdiń abaqtylarynda terrorıstik jáne ekstremıstik qylmystary úshin sottalǵan 300-den asa adam jazasyn ótep jatyr. Olardyń qatarynda «Jýsan» operasııasymen shetelden elge ákelingender, ózge memleketter aýmaǵyndaǵy terrorıstik qaqtyǵystarǵa qatysý úshin shekaradan shyǵý kezinde quryqtalǵandar, terrorızm men ekstremızm ıdeıalaryn nasıhattaǵandar, t.b. bar. D.Razýev mundaı adamdar abaqtyda ózge sottalǵandarǵa teris dinı ıdeologııasyn juqtyrmaýy úshin turaqty aldyn alý jumystary júrgiziletinin aıtady. Olar jalpy sottalǵandarmen bir mekemede otyrady, alaıda radıkaldy pıǵylynan qaıtpaǵandar oqshaýlanǵan bólek kamerada ustalynady. Degenmen temir tordyń arǵy jaǵynda otyryp ta terrorıstik-ekstremıstik qylmys jasaýǵa talpynatyn sottalǵandar da joq emes.
«Taıaý kúnderi biz UQK-men birlesip, Almaty, Qostanaı jáne Jetisý oblystarynyń qylmystyq atqarý júıesi mekemelerinde 10 radıkaldy dinı ıdeologııa jaqtasy áreketiniń jolyn kestik. Olardyń biri abaqtyda otyryp terrorlyq akt jasaýǵa ázirlengeni, al basqalary terrorlyq áreketterdi uıymdastyrý maqsatynda adamdardy óz qataryna tartýmen aınalysqany belgili bolyp otyr. Túrmelerdiń ishin tintý barysynda olardan sýyq qarý, smartfondar men basqa da zattaı aıǵaqtar tárkilendi», deıdi D.Razýev.
Balalar baqylaýda bolsyn
Jalpy, Qylmystyq kodekste terrorıstik jáne ekstremıstik sıpattaǵy qylmystar úshin jaýapkershilikti kózdeıtin 25 bap bar. Jańa qaýipterdiń paıda bolýyn eskere otyryp, keıingi on jylda mundaı qylmystardyń tizimi keńeıtildi. Sondaı-aq bulardyń bári de aýyr jáne asa aýyr qylmystar sanatyna jatady. Aıta ketsek, terrorıstik jáne ekstremıstik qylmys jasaǵandarǵa atalǵan baptar boıynsha 3 jyldan 20 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qarastyrylǵan. Al asa aýyr qylmys jasaǵandar ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna kesilýi de múmkin.
«Qazirgi tańda ár balanyń qolynda smartfon júretindikten, olar úshin, ınternettegi túrli «ekstremıstik qaqpanǵa» túsip qalý qaýpi de óte joǵary. Lańkester qatarlaryn kóbeıtý úshin eń aldymen jas býynǵa nazar salady. Sondyqtan árbir ata-ana óz balalarynyń ınternette qandaı resýrstarǵa kiretinin, kimdermen sóılesip júrgenin, minez-qulqynda qandaı ózgerister bolyp jatqanyn jiti qadaǵalaýy kerek. Mundaı keseldiń alǵash paıda bolǵan kezinde aldyn alǵan ońaı, al dendep ketse, adamdy teris pıǵylynan qaıtarý qıynǵa soǵady. Bul árqaısymyzdan qyraǵylyq pen tııanaqtylyqty talap etedi», deıdi polısııa polkovnıgi D.Razýev.