Dana, dara, bala...
Ábish týraly áńgime taýsylmaıdy.
Aqtaýda 27 qyrkúıekte Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanovtyń qatysýymen dúrkirep ótken mereıtoı sharalarynan keıin Ábish Kekilbaev jaıyndaǵy keı oılardy taǵy bir ortaǵa salýdyń oraıy bar sııaqty.
Dúnıege erekshe jaratylyp kelgenimen, Ábish ortadan oǵash shyǵyp, oqshyraıyp turatyn výnderkınd bolǵan emes. Ol da bala bolǵan. Ol da mektepte júrip-aq ǵashyq bolǵan. О́zine Lıra, Klarasyna Mýza dep at qoıyp, hattar joldaǵan. Ol hattardy Mýzanyń partalasy Saıyn Nazarbekov tasyǵan. Ol da basqa balalarmen qosylyp, ýnıversıtettegi alǵashqy emtıhannyń aldynda parktegi stadıonǵa baryp, túnniń bir ýaǵyna deıin boks kórgen, sodan tańerteńgi emtıhanǵa keshigip te qalǵan, janashyr oqytýshy apaıdyń: «Balshyqqa batqyr, boksta basyń qalǵyr, boksty ne qylasyń, oqýyńa túsip almaısyń ba!» dep urysqanyn estı júrip, bastalyp ketken emtıhanǵa (shyǵarma jazý) kirgizip jibergenine rıza bolǵan... Ol da jigit bolyp, aıtysqan-tartysqan, alysqan-julysqan, ádiletsizdikti kórgende tózbeı, tipti tóbelesken de. Tumanbaı Moldaǵalıev «Erekshe ómir» degen maqalasynda Vınogradov kóshesindegi ataqty jataqhanaǵa bara qalǵanynda oıda joq jerden eki-úsh jigit jaǵasynan alyp, súıreı ketkenin jazady: «Bir kezde, qaıdan paıda bolǵanyn bilmeımin, uzyn boıly, jińishke qara jigit jetip kelip, álgilerdiń olaıǵysyn olaı, bylaıǵysyn bylaı ushyrdy, kádimgideı tóbeleske kiristi. Qolym bosaǵan men de arashashy qamqoryma ilesip, qaırat kórsete bastadym. Sóıtip, tóngen qaterden álgi uzyn qara jigit meni bosatyp aldy». Sol qara jigit Ábish eken. «Sondaı bir oqıǵanyń bolǵany ras. Jaqsy kóretin aqyn aǵany tentekterdiń tálkeginen bir qutqarǵan sııaqty edik», dep Ábekeń kúletin de qoıatyn. Kóńili qatty qalǵanda kúıinip te ketetin. Áıtse de, qaıtymy tez edi. Ondaıyn Temirhan Medetbek: «Ádildik úshin týys pen jaqynyn da jatsynǵan. Shamyna tıse bolattaı, Kúıinip ketse kimge de Shamyrqanyp shart synǵan! О́ńmeninen ótkizip, Jetesine jetkizip, Aıtam dese, aıta alǵan. Jibekteı sonsoń esilip, Bárin de, bárin keshirip, Qaıtam dese, qaıta alǵan» dep ádemi keltirgen.
Ábish – dana bola júre, dara bola júre, balalyǵyn da saqtaı alǵan baqytty adam. Oǵan paıǵambar jasyna jetkenshe Aısáýledeı anasynyń aldynda júrgeni de áser etken shyǵar. О́ziniń de nemeresi bar atanyń «mamalap», kádimgideı erkelep otyrǵanyna júregimiz tolqıtyn. Klara apaı: «Enem Aısáýle qaıratty adam edi ǵoı. Aıaýly anamdaı boldy. О́zimdi de, balalarymdy da sol kisi tárbıeledi desem bolar. О́mir súrýdi sol kisiden úırendik qoı. Ábish alpystan asqanda da enem, jaryqtyq, oǵan kishkentaı balasyndaı qaraıtyn», deıdi.
Temirhan Medetbektiń Ábekeńniń jazýshylar tobyn bastap, Ýkraınaǵa, Kıevke barǵandaǵy qyzyǵyn aıtyp bergeni este. «Qonaqúıden shyǵyp, Kreshatıktiń boıymen Joǵarǵy Keńeske kele jatyrmyz. Jaıaý baratyn jer. Ábekeń balmuzdaq kórse boldy, pıonerlerdiń sońynan baryp kezekke tura qalady. Sál júrgennen keıin taǵy balmuzdaq kórse boldy, taǵy tura qalady... Sóıtip Ábekeńniń eki birdeı balmuzdaqty jep bolýyn kútip júrip, aqyry, Joǵarǵy Keńes tóraǵasynyń qabyldaýyna keshigip jettik...», deıdi. Ana bir jyly aǵanyń jaqyn inisi Zeınolla Alshynbaevtyń úıine qonaqqa bararda biz jolaı balmuzdaq salatyn ádemi ydys ala qoıyp, onymyzdy qonaqtan qaıtarda Ábekeńe aıta qoıyp, túngi on eki shamasynda sol mańdaǵy bir restorannan balmuzdaq taýyp, «Nursaıadaǵy» úıine kirgenimiz bar... Osynyń bári Ábish aǵanyń alyptyǵyna syıa beretin.
О́zi táttini jaqsy kórgenimen, Ábish ómiriniń ashysy da az bolmaǵan. Ekige tolmaı maıdanǵa attanǵan ákesiniń soǵysta qaza tabýy, ákesiz ósýi sol zamannyń mıllıondar kórgen tragedııasy desek, jasy otyzǵa tolǵan, úıli-barandy shaǵynda aıaqastynan áskerge alynýyn, jaı alynyp qoımaı, dál sol aılarda shekarada qandy qaqtyǵys taıap turǵan Jalańashkól okopyna dáldep jiberilýin belgili bir toptardyń jas daryndy qysastyqpen oq astyna aıdaýy demeske amalyń qalmaıdy. Áıtpese, Keńes armııasynyń kúni Kekilbaevqa qarap qalǵan joq edi. Sondaǵy Ábishtiń bar aıyby jastyq maksımalızmimen ádebı aıtystarda ádiletti tilip aıtqany, kimniń kim ekenin bilip aıtqany ǵana. «Shyǵandap shyǵa shaýyp áp degennen, Barady dáýren ótip áttegenmen. Áýelden áýseleńdi bilgenimde, Júrmes pe em ózgelerdeı áktep óleń. О́ıtpedim, aıtqysh degen ataqqa azdym, Ataqty qııady ma shataqty azǵyn. Aqıqat izdegish eń, kórip kel, dep, Jóneltti jer túbine, okop qazdym», dep sol kezde jazǵan. Eki ápkesi men qaryndasynyń arasynda erkelep ósken, kúndelikti tirshilikke tipti beıimsiz Ábishke áskerı ómir ońaıǵa túspegeni belgili. Áıtse de, synaqta saǵy synbaǵan. О́zine ózi: «Bulǵańdaýdy qoıamyn bula jastaı, Arzymsyzǵa aýzymdy turam ashpaı. Zymyrandaı zyrqyrap shyǵam kókke, Raketamen atpasa qulamastaı», degen sert sózin sol kezde aıtqan.
Zymyrannyń zyrqyraýy
Ásker qatarynan kelgennen keıin Ábish Kekilbaevtyń qyzmettik joly basqasha jalǵasty. Saıasatqa aralasa bastady. Qýanysh Sultanovtyń: «Meniń paıymdaýymsha, sol jyldarda da, qazirgi zamanymyzda da Ábekeńniń saıasatqa qulshynǵan qushtarlyǵy bola qoıǵan joq. Ábekeń óz bastamashyldyǵymen saıasat izdep umtylmady. Saıasatqa Ábish Kekilbaev sııaqty tulǵa qajet boldy. Ábekeńniń ishki daıyndyǵy jetkilikti bolǵan soń, reti kelgende odan bas tartpady. Jelkendi qaıyqqa mindi. Jelkenine jel esti. Saıasatta da ónerdegideı joly boldy. Bir jaqsysy – saıasattyń yqpyl-jyqpyl oıyndarynan boıyn aýlaq ustap, jeke daralyǵyn saqtady. Mundaı daralyq túptep kelgende tazalyqqa tán» degen sózi oryndy aıtylǵan.
1970-1989 jyldar aralyǵynda ol «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń bas redaktory, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń Mádenıet bólimi kórkem ádebıet sektorynyń meńgerýshisi, Mádenıet mınıstriniń orynbasary, Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń ekinshi hatshysy mindetterin atqardy. Odan keıin Tarıh jáne mádenıet eskertkishterin qorǵaý qoǵamy tóralqasynyń tóraǵasy boldy. Bul jumysqa qulshyna barmaǵanyn jaqsy bilemiz. Kóldeneń kók atty Kolbınniń tepkini edi ol. Muny Janbolat Aýpbaevqa bergen suhbatynda bylaı aıtqan: «О́zi qandaı adam? Kelip ketpes pe eken?» dep bopsalapty... Qashqalaqtap júrgenimdi sezip: «Soǵan anadaı qyzmet, mynandaı qyzmet qalaı bolar eken», dep te emeksitip kóripti. Ondaı qańqý ózgelerdiń qulaǵyna qalaı tıetinin biledi... Barsam, elbektep, mańaıyna úıirilsem joǵarylap ketpegenmen, orynsyz sezikten aýlaq bolatynymdy bildim. Biraq bireýlerdiń bir-birine dúrdarazdyǵyna bola, qosaq arasynda bosqa kúıip, ábden mańdaıyma tıgendikten, báribir tyrp etpedim. Aqyry, demalysqa shyqqan aǵalarymyzdyń qalǵan ómirine talshyq bolatyn bir shetqaqpaı mekemeden baryp bir-aq shyqtym».
Tarıh jáne mádenıet eskertkishterin qorǵaý qoǵamyn basqarǵan tusta Ábish aǵany Ortalyq komıtettiń Ideologııa bólimindegi mádenıet jáne óner sektorynyń meńgerýshisi retinde men ózimiz qosa alatyn tizimniń bárine qosyp, ózimiz shaqyra alatyn jerdiń bárine shaqyryp, áıteýir, kóńilin aýlaýǵa tyrysyp jatatynmyn. Ol kezde jer-jerdegi partııa, keńes qyzmetkerleriniń Almatyda uıymdastyrylatyn bir aılyq bilim kóterý kýrstary degen bolatyn. Sol bir aıdyń ishinde bólimdegi ár sektor kýrsqa shaqyrylǵandarmen bir-birden kezdesý uıymdastyryp, bir laýazym ıesiniń áńgimesin tyńdatatyn. Bizdiń sektordyń jıi qolqa salatyn adamy Ábish aǵa edi. Ondaı kezdesýlerge kýrsqa jınalǵandardyń túgel keletini, uıyp tyńdaıtyny, neshe túrli suraq qoıatyny, Kekilbaevtyń aǵyl-tegil sheshendigine ań-tań qalatyny áli esimde. Belgili bir dárejede sol jyldarda respýblıkalyq partııa aktıviniń arasynda Ábish Kekilbaevtyń, búgingi tilmen aıtqanda, saıası ımıdji jańasha qalyptasty deýdiń de artyǵy joq. Ásirese onyń kez kelgen taqyrypqa qoıylǵan suraqtan, tosyn taqyryptardan tosylmaıtyny, orys tilinde sonshalyqty tógiltip ári kórkem sóıleıtini (ol kezde partııa, keńes aktıvi aldyndaǵy sózdiń bári tek oryssha aıtylatyn), óz oıyn erkin, ekpindetip aıtý máneri, eń bastysy – saıasattyń názik máselelerin sonshalyqty jetik biletindigi buǵan deıin Kekilbaevty tek ádebıetshi retinde tanyp kelgen partııalyq fýnksıonerlerdiń aýzyn ashqyzyp, kózin jumǵyzatyn.
Áıtse de, qyzmettik mártebeniń aty – qyzmettik mártebe. Shaǵyn mártebe – shaǵyn múmkindik. Dál sol tusta Kekilbaevtaı kemeńgerdiń úlesine tıgen jalǵyz minber partııa, keńes qyzmetkerleriniń Almatyda uıymdastyrylatyn bilim kóterý kýrstary bolyp qalǵan edi. Soǵan qorlyǵym kelip, shyr-pyrym shyǵyp, sózim jetken jerge aıtyp júretinmin. Bólim meńgerýshisi Myrzataı Joldasbekovke taǵy bir kezek kirip: «Ábishke obal boldy ǵoı. Osyny sheshe almasaq, nemenege otyrmyz bul jerde?» degenimde ánsheıinde salqyn sabyrynan aınymaıtyn, meni inisindeı jaqsy kóretin Myrzekeńniń ózi: «Shyraǵym, qaıta-qaıta qoımaısyń. Nemene, osy senen basqa eshkim Ábishtiń kim ekenin bilmeı me? Álde senen basqa eshkim Ábishti oılamaı ma? Álde biz adam tanymaımyz ba? Oıymyzda júr ǵoı. Oraıyn keltire almaı jatyrmyz ǵoı» dep kádimgideı keıip qalǵan bolatyn. Myrzekeńniń olaı aıtatyn jóni de bar: «Úrker» men «Eleń-alańdy» Memlekettik syılyqqa ózi rektor kezinde Taldyqorǵan pedagogıka ınstıtýtynyń ǵylymı keńesi usynǵan.
«Ashyny da, tushyny da túgel tattym deýge bolady. Ashysynyń tusynda jasqanǵan, tushysynyń tusynda mastanǵan jerim joq sııaqty. Jeńip te kórdim, jeńilip te kórdim. Biraq sonyń bárin bir basymnyń baǵy men astymdaǵy taǵym úshin istegen emespin. Sony seziný maǵan saıası ómirdiń eń bir qıyn sátterinde eń berik rýhanı medet boldy», dep aıtqany bar bir suhbatynda. Sondaı qıyn synaqtyń birin Ábish Kekilbaev 1995 jyly bastan keshti. Tatıana Kvıatkovskaıanyń Ortalyq saılaý komıssııasyna jazǵan shaǵymy boıynsha parlament saılaýy kezinde «bir adam – bir daýys» qaǵıdaty buzylǵan dep tabylyp, qalamger basqaryp turǵan Joǵarǵy Keńes aıaqastynan taratyldy. Oljastyń: «Dlıa razgona parlamenta v Rossıı potrebovalıs tankı, a v Kazahstane hvatılo odnoı Tankı» deıtini sol kez. Sóıtip, odan bir jyl ǵana buryn asa joǵary bılik laýazymyna kóterilgen Ábish Kekilbaevtyń saıası mansaby synaqqa salyndy. Bul názik jandy jazýshynyń janyn jaralap ótken oqys oqıǵa edi. «Attan aýǵan aqyret emes. Taqtan aýǵan taqsiret emes. О́z basyńnan baq aýsa da, el basynan baq aýmasyn» degen sózin Ábish Kekilbaev sol kúnderi aıtty. Danalyǵyn, daralyǵyn kórsetti.
Kemeńger ómiriniń keıingi kúnderinde súıinishten kúıinish kóp boldy. Aıaýly perzenti Áýlettiń avtomobıl apatynan kóz jumýy orny tolmas qasiretke aınaldy. Ol kúnderdegi, ol aılardaǵy Ábish aǵanyń jaǵdaıyn sózben aıtyp jetkizý qıyn. Klara apaıdyń bir suhbatyndaǵy: «Áýletten aıyrylǵannan keıin Ábish qolyna múlde qalam almady ǵoı» degen biraýyz sóz bárin de uǵyndyra alady. Áleýmettik jeliniń álimjettigine áreń shydaǵan júrekti perzent kúıigi birjolata janshyp tyndy. О́mirden Ábish ótti.
Baıanaýyldaǵy baılam
Ábishtiń adaldyǵyna, aıtqyshtyǵyna, ádildigine dálel bolarlyq birer jaı oıǵa oralyp otyr.
1991 jyly Ábekeń Baıanaýyldan Parlament saılaýyna túskende neshe túrli jaǵdaıdy bastan keshkenbiz. Ol kezde partııanyń Ortalyq Komıtetinde birge jumys isteıtinbiz. Syn saǵatta meni janyna erte ketken edi.
Aýdan ortalyǵyndaǵy kezdesýde bir aqsaqal ornynan turdy da, mynandaı qyńyrlaý suraqty qoıyp qaldy: «Shyraǵym, sózińniń bári durys, bárin uǵyndyryp-aq otyrsyń. Degenmen, mynanyń basyn ashyp aıtshy – osy seni bizdiń Oljaspen arasy nashar degen bir áńgimeni estidim. Osy ne sóz? Túsindirshi bizge». Oljastyń tegi Baıanaýyldan ǵoı. Oljabaı batyrdyń tikeleı urpaǵy. Aqyn-jazýshylar arasynda kelispeýshilik, minez syıyspaýshylyǵy degen bola beredi. Sondaı-sondaıdy keı aǵaıyndar alaýlatyp-jalaýlatyp ta jatady. Onyń ústine sodan eki-úsh jyl buryn Jazýshylar odaǵynda Oljas birinshi hatshy, Ábish ekinshi hatshy bolǵany, Ábishtiń Eskertkishterdi qorǵaý qoǵamyna sol jerden aýystyrylǵany da ras. Bastary pispese pispegen shyǵar dep qısyndaýǵa ilik te bar. Biraq Ábishtiń Jazýshylar odaǵyndaǵy basshylyq jumystan ketýiniń sebebi Oljastyń ekpini emes, Kolbınniń tepkini bolatyn. Ony jańa ǵana aıttyq. Sodan Ábish jaýapqa kirisip, attyń basyn jiberdi deısiz. Oljastyń qadir-qasıetin, onyń otty jyrlarynyń Odaqta qandaı qurmetteletinin, búkil álemdi aralap shyqqan azamat ekenin, shetelderde esimi Evtýshenko, Voznesenskıı, Rojdestvenskıı degen atyshýly aqyndarmen qatar atalatynyn, Máskeýdi bylaı qoıǵanda, Parıj, Nıý-Iork, London sııaqty qalalarda jyr keshterin ótkizgenin, óleńderin orys tilinde jazǵanymen, búkil rýhy qazaqy ekendigin, sonysymen halyqtyń jaqsy atyn shyǵaryp júrgenin tógilte túsindirip, ózi Oljastyń óleńderin alǵash aýdarýshy, Oljas týraly qazaqsha jazylǵan alǵashqy maqalanyń avtory ekenin aıshyqtap aıtyp keldi de, Oljas talantyn qurmetteý onymen aı saıyn dastarqanda bas qosyp júrýdi mindettemeıtinin, baz bir máselelerde árkimniń óziniń jeke pikiri bolýy múmkin ekenin, biraq túptep kelgende eldiń isi jolynda Oljaspen dáıim bir toptan tabylatynyn jetkizdi. Zal siltideı tynyp qaldy da, kenet serpilip qol soǵyp jiberdi.
Áńgime sodan bastapqy jaıma-shýaq arnasyna túsip qalyp edi, endi basqa bir aqsaqal qolyn kóterdi. «Aınalaıyn, seniń ózińe shataǵymyz joq. Úlken azamat ekensiń. Degenmen, biz de elmiz ǵoı. Baıanaýyl degen atymyz bar. Bizdiń de osy báıgege salyp otyrǵan azamattarymyz bar. Olar da elge qyzmet etip júr. Sózimizdi sóılep, sol jerde otyratyn shyǵar dep kútip edik. Endi olarǵa ne aıtarymyzdy bilmeı qaldyq. О́zińniń de eliń bar emes pe? Ol jaqtan nege túspediń?», dedi. Zal tym-tyrys. Ábish bul joly jaýapty qysqa qaıyrdy: «Aǵasy, qazaqta sóz bar ǵoı, «Tulparlyǵyńdy synaǵyń kelse, arǵymaq baptaǵan jerge bar – qulyn kezińdi kórgen joqpyz dep qaıtara qoımas baǵyńdy, jigittigińdi synaǵyń kelse, azamat ósirgen elge bar – ákeńmen tabaqtas bolmadyq dep syndyra qoımas saǵyńdy» degen. Men baǵymdy arǵymaq baptaǵan jerden, azamat ósirgen elden synaıyn dep kelip otyrmyn. Qalǵanyn ózderińiz sheshińizder».
Álgi aqsaqal myqty eken. Sol sátinde-aq: «Aý, aǵaıyn, myna jigit tekti adamnyń sózin aıtyp otyr ǵoı, sózdi qoıyp, bárimiz osy jigitke daýys bereıik», dep qalyń jurtshylyqqa qarap edi, zal toly jurt dýyldata qol soqty. Keıin saılaýda Ábish jeńip shyqty. Dál sondaı naqyl halyqta bar-joǵyn áli bile qoımaımyn, ony Ábishtiń sol arada sýyryp salyp aıtýy da múmkin, olaı bolmaǵan kúnniń ózinde de taban asty sóz taýyp ketkeni jáne onysyn bir ózinen on shaqty akademık shyqqan Baıanaýyl eline qurmetin kórsete kelistirip jetkizgeni barshamyzdyń aıyzymyzdy qandyrdy. Sheshendik dep te, kósemdik dep te osyndaıdy aıtady ǵoı.
«Úrkerdiń» úıreteri
Alyp dalanyń Mańǵystaý atty alys bir qıyrynyń órkenıet shyrmaýyǵyna shyrmala qoımaǵan shaǵynda, qaımaǵy buzylmaǵan tup-tunyq qazaqy ortada dúnıege kelýi, boıy da, oıy da qatpaı turǵan kezinde ákeden aıyrylý kataklızmin kórýi, jastyq, jigittik dáýreninde totalıtarlyq qoǵamnyń kúrdeli kelbetin sezinýi, oıǵa tusaý, tilge shider salynǵan sol ýaqyttyń ózinde qoǵam shyndyǵyn, zaman shyndyǵyn aıtýdyń joldaryn izdeýi sııaqty qat-qabat jaılar bir-birine qosyla kelip, Ábishti jas kúninen shyńdap, shıratyp shyǵardy. Tabıǵatynan daryndy týǵan, bala kúninen elden erek qabiletimen aýyl-aımaǵyn, stýdent kezinen asqan aqylymen, jasyna saı kelmeıtindeı bilimimen, aqtaryla aǵylatyn sheshendigimen Almatynyń zııaly jurtyn rıza etken Ábish ádebıettiń qazanynda qaınap, adamzattyq aqyl-oı alyptaryn ıgerip, shyn mánindegi jahandyq tanymǵa ıe boldy. Alǵashqy kitaptarynan-aq «sóz ónerine úlken murat, bıik talap, tereń talǵam, taza júrekpen qaraýdyń» (Saǵat Áshimbaev) úlgisin kórsetti. Jas kúninde-aq ulttyq sóz óneriniń álemin jaryp shyqqan «Kúı», «Hansha-darııa hıkaıasy», «Shyńyraý» syndy klassıkalyq povesteri Ábishtiń atyn alysqa jaıdy. Olar Máskeýdiń bedeldi jýrnaldarynda jarııalandy. Eýropada birneshe tilge aýdaryldy. Qaıta-qaıta aýdaryldy. Mysaly, nemisshe qos tomdyǵy qazaqsha qos tomdyǵynan buryn shyqty. Ádebıet áleminde abyroıly «Folk ýnd Velt» baspasy anyqtaǵan «Jıyrmasynshy ǵasyrdyń 100 úzdik jazýshysy» qataryna keshegi keńes eli qalamgerlerinen Sholohovpen, Pasternakpen, Ahmatovamen, Aıtmatovpen, Ǵamzatovpen, Evtýshenkomen, Bondarevpen birge turyp qosylyp, qazaq kórkem sóziniń ataǵyn alysqa asyrdy.
«Sýretker retinde Ábish tek qana qazaq ádebıetine ǵana emes, tek qana túrki halyqtarynyń ádebıetine ǵana emes, menińshe, álemdik ádebıetke olja salǵan qalamger. Qalaı ómir súrýdi emes, ne úshin ómir súrýdi shegine jetkize ýaǵyzdaǵan Ábishtiń qońyr dombyrasynyń úni álemdik ádebıet orkestriniń ishinde aıqyn estiledi», degendi Aqseleý Seıdimbek aıtqan.
«Eger Ábish Kekilbaev Orta Azııada týmaı, basqa bir jerde, álemdik tilderdiń bireýi keń jaıylǵan elde, máselen, Latyn Amerıkasynda týsa, álemdik oqyrmanǵa áldeqashan keńinen málim bolǵan bolar edi ǵoı dep oılaımyn», degendi jazýshy shyǵarmalaryn vengr tiline aýdarýshy Katona Erjebet aıtqan.
«Reseıde sóz sheberleri kóp bolǵan: Paýstovskıı, Týrgenev... áıtse de, ensıklopedııalyq bilimine, sózdi alaqanda oınatqan sheberligine qaramastan, olar Tolstoıdan alys tur. Qazaq ádebıetinde Tolstoıǵa eń jaqyn turǵan qalamger – Ábish Kekilbaev. Oıdyń aýqymdylyǵy, planetalyq motıvter, tógilgen til – mine, Ábish oqyrmanyn osy qasıettermen baýrap alady», degendi Oljas Súleımenov aıtqan.
Qazaq halqynyń álemdik órkenıet bıigine kóterilý jolyndaǵy eń jarqyn jeńisteriniń qatarynda Kekilbaevtyń shyǵarmashylyǵyn da alǵa tosa alamyz. Kekilbaev qazirgi álemdegi qalam ustaǵan adamǵa qoıylar eń bıik talaptyń, sýretker ataýly salynar eń qatal synaqtyń qandaıyna da shydas beredi. Ábishtiń kitaptarynda álem ádebıetindegi uly jazýshylarǵa tán qasıetterdiń bári bar. Munyń ústine, ol – asa iri oıshyl.
Bir mysalmen shekteleıik.
«Úrkerdiń» uly ıdeıasy roman sońynda ulyn amanatqa attandyryp turǵan Ábilqaıyrdyń myna oıymen jetkiziletin:
«Túh, tún netken qarańǵy edi! Juldyzdar da shilde ortasyndaǵydaı shúpirleı qapty. Anaý Temirqazyq, anaý Jetiqaraqshy. Anaý Aqboz, Kókboz... Anaý... Apyraý, mynaý at qulaǵynyń arasynan qylańytqan kúldeı bozań shoǵyr Úrker ǵoı! Jaryqtyq, budan usaq, budan solǵyn juldyz joq shyǵar. Biraq soǵan qaramastan, qanshama samala shyraqtar samsaǵan túngi aspanda ony kóziń birden shalyp tur-aý! Onyń sıqyry nede eken? Álde jup ajyratpaı birge týyp, birge batatynynan ba? Juldyz ekesh juldyz da neǵurlym sany az, neǵurlym jaryǵy solǵyn bolǵan saıyn jıi turmasa, kózge túse almaıtyndaryn bilgen ǵoı! О́zderi netken yńǵaıtók edi! Jazdyń jańbyrly, qurǵaq, qystyń jaıly, jaısyz bolaryn jurt osy Úrkerge qarap bile qoıady. Bárin aldyn ala osy bir shókim solǵyn shyraqtar sezip qoıatyndaı. Bálkim, mynaý birin-biri ıyqtap, birin biri tóbeden nuqyp jatqan áýmeser dúnıede az halyqtarǵa da osy Úrker minez kerek shyǵar! Bálkim, olar da mynaý uıytqymasy kóp alasapyran dúnıede tek Úrkerdeı tyǵyz turyp, daýyl men borandy Úrkerdeı aldyn ala bilip, aldyn ala yńǵaıǵa aýnap otyra alsa ǵana aman qala alatyn shyǵar...».
Aıtqan-aq qoı. Budan artyq sol zamanda qalaı aıtsyn endi! Sýretkerlik pen oıshyldyqtyń úzdik úılesimi osyndaı bolmaǵanda, qandaı bolmaq!
Janǵara Dádebaevtyń «О́lmeıtin óner úlgisi» atty maqalasynda Ábilqaıyrdyń taǵdyrsheshti tilegi qandaılyq kúrdeli saıası-tarıhı ahýal jaǵdaıynda pisip-jetilgeni, bul ıdeıanyń hannyń basynan ǵana shyqpaı, Bókenbaı sekildi batyr tarapynan da qoldaý tapqany roman-epopeıada sýrettelip otyrǵan oqıǵaǵa belgili bir dárejede halyqtyq sıpat darytatyny dáleldengen. Romanda Ábilqaıyr han: «Azǵa bastyń amandyǵy men irgeniń tynyshtyǵynan basqa murat joq. Kóptiń ańsaıtyny – asqan, azdyń oılaıtyny – qatardan qalmaǵan. Kóp óz maqsatyna kúshpen de jete alady. Az aqyl-aılasymen ǵana kún kóre alady. Aqyly bolsa, kóptiń kózdegenin óz múddesimen oraılastyra alsa, az da esesin jibermeıdi. Bul álemdegi barlyq nárseni tek kúsh sheshetin bolsa, aqyl men bilik áldeqashan adyra qalmas pa edi. Biraq olaı emes qoı», dep oıǵa batpaıtyn ba edi?
Bul sózderdi biz de umytpaýymyz kerek.
Qazaq – az halyq. Azǵa aqyl men aıla da, bilim men bilik te, qajyr men qaırat ta, eldik pen birlik te kópterge, kúshtilerge qaraǵanda kóbirek qajet etiledi. Talap etiledi!
Qalamgerdiń óz sózin paıdalanyp aıtsaq: biz «mynaý uıytqymasy kóp alasapyran dúnıede tek Úrkerdeı tyǵyz turyp» qana aman qala alamyz. «Mynaý birin-biri ıyqtap, birin-biri tóbeden nuqyp jatqan áýmeser dúnıede» iri bolýdyń da, tipti tiri bolýdyń da basty sharty – bir bolý.
Abyz Ábish bizge osyny amanattap ketti. Amanatqa qııanat júrmesin.
Saýytbek ABDRAHMANOV,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty, fılologııa ǵylymdarynyń doktory