Bilim, densaýlyq saqtaý salalarynyń sapasyn arttyryp, azamattardy áleýmettik qorǵaýdy nyǵaıtý – kez kelgen memlekettiń keleli máselesi. Elimizde osy mindetterdiń sheńberinde birqatar reforma jasalyp, mańyzdy jobalar júzege asyrylyp jatyr. Bıyl, ásirese, áleýmettik tólemder men jalaqyny arttyrý, turǵyn úı qurylysy, densaýlyq saqtaý, bilim berý salalaryn jańǵyrtýǵa jiti nazar aýdaryldy. Buǵan bıýdjettiń 52,8%-y áleýmettik salaǵa baǵyttalǵany dálel.
Jaǵdaı jaqsara tústi
Elimizde jyl saıyn zeınetaqyny kóterýge áreket jasalady. Bıyl da ol úrdisten tanǵan joq. Primeminister.kz saıtynyń málimetinshe, bazalyq zeınetaqy 7%-ǵa, yntymaqty zeınetaqy 9%-ǵa ındeksteldi. Nátıjesinde, 2,4 mln zeınetkerdiń, onyń ishinde BJZQ jınaqtaý qorynan zeınetaqy alatyn 459,3 myń zeınetkerdiń zeınetaqysy kóbeıdi. Ortasha zeınetaqy kólemi 165 myń teńgeden asty. Buǵan qosa, bazalyq zeınetaqyny kezeń-kezeńimen kóbeıtý jumystary áli de jalǵasyp jatyr. Al 2028 jylǵa qaraı jumys berýshi tóleıtin mindetti zeınetaqy jarnasy 5%-ǵa ulǵaımaq. Bıylǵy 1 qańtardan bastap eń tómengi jalaqy 85 myń teńgege artty. Bul tizbekte 1,8 mln adam, onyń ishinde bıýdjet qyzmetkerleri bar. 600 myń azamattyq qyzmetshilerdiń jekelegen sanattarynyń jalaqysyn kezeń-kezeńimen 20%-ǵa arttyrý jalǵasyp jatyr.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes jumyspen qamtýǵa járdemdesý, áleýmettik qorǵaý sharalary júzege asyrylyp jatyr, tabysy kúnkóris deńgeıinen tómen adamdar sany azaıyp keledi. Sıfrlyq otbasy kartasy arqyly 843 myńnan asa adamǵa memlekettik qyzmetter kórsetildi. 845 myńnan astam adam jumyspen qamtyldy, onyń 401 myńnan astamy – jastar. 9 myńǵa jýyq azamat, onyń ishinde múgedektigi bar jandar jáne erekshe qajettiligi bar balaly ata-analar bıznes-ıdeıasyn júzege asyrýǵa grant aldy.
Memlekettik ınvestısııalar tıimdiligin arttyrý jáne sapaly josparlaýǵa Jobalardyń ınnovasııalyq navıgatory ázirlendi. Bul júıe kadrlarǵa qajettilikti boljap, taldaý jasaıdy, sondaı-aq jobalardy úılestirýge, sapasyn baqylaýǵa, tıimdiligine monıtorıng jasaýǵa múmkindik beredi. Platforma arqyly jalpy quny 33 trln teńge bolatyn 755 ınvestısııalyq joba qadaǵalanyp otyr. Bul jobalar aıasynda 150 myńǵa deıin jumys ornyn ashý josparlanǵan.
Densaýlyq saqtaý satylap damydy
2024 jyly, ásirese aýyldyq jerlerdegi densaýlyq saqtaý ınfrqurylymyn damytý jumystary jalǵasyn tapty. «Aýylda densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» Ulttyq jobasy aıasynda 655 bastapqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek kórsetý josparlanǵan. Oǵan 257 medısınalyq pýnkt, 238 feldsherlik pýnkt, 160 dárigerlik ambýlatorııa kiredi. Qazir 251 nysan qurylysy aıaqtalyp, 1 myńnan astam jumys orny ashylǵan.
Elimizdegi áleýmettik saıasattyń basty mindetteriniń biri – ana ólimin azaıtý. 2024 jylǵy kórsetkishter ótken jylmen salystyrǵanda 15%-ǵa jaqsarǵan. Jańa baǵdarlamalardy engizý, onyń ishinde klınıkalyq hattamalardy qaıta qaraý, bosanýǵa tarıfterdi arttyrý densaýlyq saqtaý salasyndaǵy jaǵdaıdy aıtarlyqtaı jaqsartýǵa septigin tıgizdi. Bıyl ambýlatorııalyq deńgeıde jalpy somasy 212,8 mlrd teńgege 3,5 mln pasıent dári-dármekpen qamtamasyz etildi. Ambýlatorııalyq kómekti jaqsartýǵa basymdyq bere otyryp, dári-dármekpen qamtamasyz etý júıesin jetildirý boıynsha jumys júrgizilip jatyr.
Bilim berýdiń bási bıik
Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda «Jaıly mektep» Ulttyq jobasy belsendi iske asyrylyp jatyr. Joba mektep oqýshylaryn oqytýǵa, jaǵdaıdy jaqsartýǵa, sondaı-aq mektepterdi zamanaýı tehnologııalarmen jabdyqtaýǵa ári ýaqyt talaptaryna jaýap beretin ınfraqurylym daıyndap, bilim berý sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Jobany iske asyrý sheńberinde jańa mektepterdiń 40%-dan astamy aýyldyq jerlerde salyndy. Onda oqý kabınetteri, STEM-zerthanalar, robottehnıka kabınetteri, horeografııa, sport zaldary, demalys aımaǵy men netvorkıng zaldary bar. Erekshe bilim berý qajettilikteri bar balalarǵa da jaǵdaı jasalǵan. Synyptarda ınteraktıvti taqtalar men kompıýterler ornatylǵan. Jalpylama 36 jańa jaıly mektep paıdalanýǵa berildi, onyń 15-i aýyldyq eldi mekenderde salyndy. Al 31 jeltoqsanǵa deıin 76 nysan esigin aıqara ashpaq.
Oǵan qosa mektepke deıingi oqytýdy jaqsartý jumystary jalǵasyn tapty. Búginde elimizde 11,6 myń mektepke deıingi uıym jumys isteıdi, onda 988 myńnan asa bala tárbıelenip jatyr. Mektepterde mektepaldy daıarlyqpen 160 myń bala qamtyldy. Qazir balalardy bilimmen qamtý 92,5%-ǵa jetti, 62,3 myń oryndyq 547 jańa balabaqsha ashyldy. Mektepke deıingi uıymdarda 4,2 myńnan astam konsýltasııa pýnkti jumys isteıdi.
Bilim berýdi sıfrlandyrýǵa erekshe kóńil bólinedi, mysaly, ata-analarǵa bala kútimi týrasynda konsýltasııalyq kómek kórsetetin «Beske deıin úlger» mobıldi qosymshasy iske qosyldy. Sondaı-aq mektep jasyna deıingi balalardy damytýdyń jeke kartasy sıfrlyq formatqa aýdaryldy.
Stýdentterdiń shákirtaqysy ósti
Bilim berý júıesindegi eń mańyzdy qadamdardyń biri – stýdentterge arnalǵan shákirtaqyny kóbeıtý. Memleket basshysynyń tapsyrmalary aıasynda 2020 jyldan bastap elimizde shákirtaqylardy arttyrýda dáıekti jumystar júrgizilip jatyr. 2025 jylǵa qaraı olar JOO stýdentteri úshin eki ese, magıstranttar men doktoranttar úshin 1,75 ese kóbeıedi dep josparlanǵan. Bakalavrıat stýdentteriniń shákirtaqysy 20%-ǵa, 47 135 teńgege deıin, al pedagogıkalyq jáne medısınalyq baǵyttaǵy stýdentter úshin 75 600 teńgege deıin ósti. Internderdiń stıpendııasy endi 85 376 teńgeni, al rezıdentterdiń stıpendııasy 123 122 teńge boldy. Magıstranttardyń stıpendııalary 15%-ǵa, 107 061 teńgege deıin, al doktoranttardiki 240 000 teńgege deıin kóbeıdi.
Halyqaralyq seriktestik serpini
Elimizde joǵary bilim berýdi damytý ári jańǵyrtý, onyń ishinde sheteldik ýnıversıtettermen strategııalyq áriptestik ornatý arqyly da júrip jatyr. 2021 jyly joǵary bilim men ǵylymdy damytý tujyrymdamasy qabyldandy, ol 2025 jylǵa deıin elimizde sheteldik joǵary oqý oryndarynyń keminde 12 fılıalyn ashýdy kózdeıdi. Osy tujyrymdama aıasynda 12 eldiń, sonyń ishinde Ulybrıtanııa, Germanııa, AQSh, Fransııa, Ońtústik Koreıanyń ýnıversıtetterimen 23 strategııalyq seriktestik pysyqtaldy. 2024 jyldyń qazan aıynda strategııalyq seriktester – 67 sheteldik ýnıversıtettiń 120 ókili qatysqan forým ótti. Osylaısha jańa oqý men ǵylymı áriptestik qurý elimizge jahandyq bilim berý keńistigine kirigýge kómektespek.
Ǵylymdy damytýǵa den qoıyldy
Ǵylymdy damytý – órkendeýdiń mańyzdy qadamy ekeni anyq. Osy baǵytta bási bıik jobalar bar. Sonyń biregeıi – jas ǵalymdardy qoldaýǵa baǵyttalǵan «Jas ǵalym» jobasy. 2021 jyldan 2024 jylǵa deıin granttyq qarjylandyrýǵa 16 konkýrs ótkizildi. Nátıjesinde jas ǵalymdar 2 myńnan astam ǵylymı jobany júzege asyrdy. Onyń ishinde 686 joba ınjenerlik bilim men tehnologııalardy akademııalyq zerdeleýdi damytýǵa baǵyttalǵan doktorantýradan keıingi baǵdarlama aıasynda júzege asyrylyp jatyr.
Sondaı-aq «Jas ǵalym» baǵdarlamasy boıynsha 2025–2027 jyldarǵa arnalǵan jańa konkýrs jarııalandy, bul elimizdiń ǵylymı áleýetin odan ári damytýdy qamtamasyz etedi.
Al ǵylymı ázirlemeler men tehnologııalardy kommersııalandyrý – ınnovasııalyq ekonomıkany qurýdyń mańyzdy mindetteriniń birine aınaldy. Ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrýda 5 konkýrs iske asty. Sonyń sheńberinde ǵylymdy qajetsinetin ónimdi satýdan túsken kiristerdi, qosa qarjylandyrý men salyqtyq túsimderdi qosqanda 97 mlrd teńgeden astam qarajat alyndy. Bul rette ǵylymı zertteý óniminiń eksporty 571 mln teńgeni qurady.
О́nim órken jaıdy
Otandyq ǵylymnyń mańyzdy jetistigi – biregeı ónimderdi damytý. Mysaly, tazartylǵan selen 2023 jylǵa deıin bizde óndirilmegen. Selen – farmasevtıka, jartylaı ótkizgish ónerkásibi men metallýrgııa sııaqty ártúrli salalarda qoldanylatyn mańyzdy element. 2023 jyly «Qazaqmys Progress» JShS óndiristik qýaty arqyly selendi tazartý maqsatynda ýchaske paıdalanýǵa berildi. Tehnologııa sapasy 99,5%-dan asatyn joǵary tazalyqtaǵy selen alýǵa múmkindik beredi. Bul atalǵan joǵary tehnologııalyq salada jańa perspektıvalar ashady. Aldaǵy jyldary qýatyn keńeıtý, quramynda seleni bar materıaldardy qaıta óńdeýdiń jańa ádisterin engizý josparda bar. Bul elimizde kiristerdi ulǵaıtýǵa ári jańa jumys oryndaryn ashýǵa yqpal etedi.
Sonymen qatar elimizde onkologııalyq aýrýlarmen kúresýge baǵyttalǵan jańa dárilik preparattar belsendi ázirlenip jatyr. Osyndaı jobalardyń biri – D-ızoaskorbın qyshqyly negizinde dári-dármek jasaý. Ol KRAS mýtasııasy bar qaterli isikterdi emdeýge qoldanylady. Nazarbayev University qoldaǵan joba farmasevtıka salasyndaǵy mańyzdy qadam boldy ári onkologııalyq aýrýlardy emdeýdi aıtarlyqtaı jaqsarta alady. Bıyl joba odan ári klınıkalyq zertteýler men emdeý ádisterin ázirleýge 2,1 mlrd teńge quımaq.