Eskilikti áńgime

Bilmese nesin aıtady... Shúıkedeı ǵana qara kempir túıdegimen sóz tógedi. «Ospan qoja babaǵa el aǵalary sálem berýge barypty. Sonda Ospan qoja: Sender, osy maǵan kelerde soqyrǵa soǵyp baryp kelesińder me? (Baımyrzamen qurdas eken sondyqtan solaı ataǵan). Áýeli oǵan atbasyn buryp, sosyn maǵan kelmeseńder joldaryń bolmaıdy, depti de, áı, bilmeımin, aldaryńda aýyr ómir tur, denderiń saý, árqaısylaryńnyń otbasyń aman bolsyn, dep biraz únsiz qalyp baryp, Torǵaıda 4 adam keshegi sahabalar zamanynda ómir súrýleri kerek edi. Átteń, kesh týyp qalǵan, qadirine jeter kim bar. Baıtursynnyń Ahmeti, Imanquldyń Ábdirahmany, Tókeniń Smaǵuly, Qozannyń Myrzaǵalıy. Átteń, sabazdar ómirge kesh kelip qaldy-aý», – deıdi. Aqsaqal, nege olaı dedińiz, endi ne isteımiz? degende: Ne isteısińder, senderdiń Allaǵa álderiń kelmeıdi ǵoı. 70 jyl dinnen aıyrylasyńdar, sodan keıin ǵana dindi qaıtadan kerek qylasyńdar, ol edáýir ómir ǵoı dep baryp, olaı deıtinim, túsime ákem kirdi. Qolymda ákemniń taıaǵyn ustap tur ekem. Taıaqta 7 jerden qap-qara shor, býnaq barlyǵyn kórip, áke, myna qaralardan taıaǵyńyzdy tazartyp bereıin degenimde, ákem joq, bizdiń oǵan álimiz kelmeıdi, Alla ózi solaı qylǵan. 70 jyl ǵoı, 70 jyl dep aıtty, deıdi. Ospan qoja babamyzdyń sol aıtqany aına-qatesiz bolǵan joq pa? Qandaı áýlıe kisiler, bizdiń atalarymyz», degen betin ájim aıǵyzdaǵan qara kempirdiń aýzyna jınalǵan jurt qarap qalǵan. Júzine qaraımyn. Buryn kezdestirmegen adamym. Biraq sóz saptasy, adamǵa shalt qaraıtyn janaryndaǵy oty, ájim aıqyshtaǵan júzindegi áldebir ishki qýat ózine tartady. Otyrǵan ornymnan turyp, qasyna qalaı jetip barǵanymdy sezbeppin. Apa, kópshilik jerde kósheli áńgime aıtar qarııalar azaıǵan zamanda sizdeı adamdy jolyqtyrǵanyma qýanyshtymyn, qolyńyzdy taǵy bir alyp, durystap amandasaıyn, tanysaıyn, dep edim degenimde, e, qulaǵyńnyń tesigi bar eken ǵoı. Mendeı kempirmen tanysyp ne qylasyń? Al aıtaıyn, Torǵaıda mergen Tókeniń Qambary degendi estýiń bar ma, sonyń qyzymyn, qyryqmyltyqtyń kempirimin, atym–Ǵalııa degeni. Oıyma ózimniń anam aıtqan bir áńgime sap ete qaldy. Ol bylaı edi. Adamdar túrli ǵoı. Keı jigitter bar qara basyn alyp júre almaı otbasyna, mańaıyna zııanyn tıgizedi, endi bireýi basqaǵa emes, tek óziniń otbasyna ǵana jaqsylyq jasaıdy, al úshinshi bireýdiń saıasy otbasynan artylyp, týysqandaryna shapaǵaty tıip jatady. Taǵy bireýine bul masshtab tar, ol aýdan kóleminde oılaı alatyn, sonyń namysyn jyrtyp, qanatymen sý sepken qarlyǵashtaı júrgen jerinde eldiń abyroıyn asyratyn azamat. Endi bir jigit bolsa, onyń aýqymy odan da keń. Kóptiń aýzynda, jalpaq jurt qımyl qareketine qarap, áldebir sharýaǵa «pálenshekeń» bul iske qaıter eken dep otyrar, qamqorlyǵymen el aǵasyna aınalǵan, aqyl ıesi, bedel ıesi naǵyz kisilikti adam. Onyń úlken laýazym ıesi bolýy da shart emes. Budan da joǵary júrek jylýy, janashyr­lyǵy bútindeı elge jetetin, usaq bólikterdi emes tutastyqty oılaıtyn azamat bolady. Bular tym sırek keledi, al endi bir jigit, bir ǵana halyq emes, mysalǵa, túrki tildesterdiń qamyn oılaı alatyn, naǵyz marqasqanyń ózi, bul tipten az, al sońǵysy, adamzat ıgiligi úshin týǵan ǵalamdyq qundylyqtardy qasterleıtin, sonysymen álem aýzyna qaraǵan tulǵa. Jigitter-aý, kózderińdi keńirek ashsań­dar­shy, aýmaqtaryńdy keńitseńdershi. Kóbine bir aýyl, bir ǵana rýdyń aıasynan aspaı jata­syń­dar. Masshtabtaryń qashan keńeıedi? Senderge óz basymnan ótken bir áńgime aıtyp bereıin. Arqalyq qalasynda turatyn kezimiz. Birde qonaqta otyrǵanbyz. Shaqyrylǵan meımannyń biri – Tókeniń Qambary degen Torǵaı boıynda aty bar, ári jasy úlken kisi. Dastarqan basynda Qaqań maǵan birneshe ret ázil aıtty. Jasynyń úlkendigin syılap, eki-úsh ázildi basymnan asyrǵan soń, tórtinshide Qaqa, manadan beri birneshe ret qaǵyttyńyz, jasyńyz úlken ǵoı dep shydap-aq edim, biraq bolatyn emessiz, men osyny túsinbeı otyrmyn, mánisi qalaı, degenimde Tókeniń Qambary shyraǵym, Kúlándam, bul sózińdi apańa arnaýyń kerek edi, suradyń ǵoı aıtaıyn, dedi. «Baıaǵyda jas kezim Shaqshaq Jánibek batyrdyń tuqymy Qorǵanbektiń qyzyna úılendim. Ol da bir dáýren eken. Sodan úıden syrtqa shyǵyp, bir aýylǵa tússem, úlkenderi kúıeý keldi, kishileri jezdem keldi dep qarsy alady. Áńgime aıtylyp, tamaq ishilip bolǵan soń keteıin dep qoshtasyp, ornymnan tura bersem, otyrǵan kórpem jabysyp birge kóteriledi. Baldyzy qurǵyrlar kórpemdi shalbaryma kóktep qoıypty. Endi birde, basqa aýylǵa atbasyn tiresem olar da jik-japar bolyp qarsy alyp jatady. Aýzy kúıgen baıǵus turmastan buryn basqalarǵa baıqatpaı aldymen kórpem tigilip qoıǵan joq pa dep qarap alyp, ýh aman shyqtym ba, dep attanaıyn desem álgi qý baldyzdar er-toqymymnyń astyna mújilgen súıek qoıypty, sodan atym móńkip, týlap, jerge jalp ete túsem, birde tipten, betimdi súrteıin dep apalaryń kestelep bergen oramalymdy alyp qalsam, arasynan sıyrdyń jas japasy shyǵa keldi. Uıalyp jerge kire jazdadym. Sodan úıge kelip, jubaıyma aıtshy, sen ózi qaı aýyldyń qyzysyń, qaıda barsam da jezde dep bir oıyny qanbaı júrgen baldyzdar, ábden óletin boldym ǵoı, dep keıidim. Sonda apalaryń turyp Qambar-aı, aınaldyrǵan úsh myń úı tútin Shaqshaqqa kúıeý bola almasań Qorǵanbektiń qyzynda neń bar edi, degen bolatyn. Sodan ǵoı shyraǵym, apańnyń sol sózinen keıin ózimnen kishi Shaqshaq balasyn baldyz kóremin. Kóńilińe kelse renjime», dedi. Endi men uıaldym, Qaqańnyń aldynda tar sheńberden shyǵa almaı jatqan baldyzyńyzdy keshire kórińiz, dep keshirim suradym. Solaı qaraqtarym, keńirek qarap, kóp atynan oılaı bilińder, degen edi, siz sol kisilerdiń kózi ekensiz ǵoı degenimde, meıirli shýaǵyn tóge aınalaıyn, biledi ekensiń ǵoı, meniń anam, senderdiń apalaryń qandaı edi. Meniń ajarym ákeme tartyp ketken ǵoı, áıtpese, anama uqsasam aıdaı aq júzdi, sulý bederli bolar edim, dep baýyryna tarta sóılegen apa maǵan 2-3 kún ýaqytyńdy qı, qasymda bol, áńgimeleseıik, degen. Men demalysymnyń aıaqtalyp qalǵanyn, erteń ketetinimdi aıtyp, ol kisini Astanaǵa qonaqqa shaqyrdym. Arada aı shamasy ótkende telefon arjaǵyndaǵy Ǵalııa apanyń qyzymyn dep tanystyrǵan áıel ol kisiniń erteń Qostanaıdan Astanaǵa poıyzǵa otyratynyn jetkizdi. Ǵalııa apa áńgimesin endi bizdiń úıde qona jata aıtqan. – Qalqam, Anar, – deıdi qonaǵym– osy kúngi 70-ten asty degenderdiń áńgimesine esh rıza emespin. Qostanaıdaǵy bas ımam Ertaı qajy (qazir bul dúnıede joq marqum) meni ózi izdep kelip, ókil balam boldy. Bir kúni sol balam Qostanaıdyń ıgi jaqsylaryn qonaqqa shaqyrypty. Ondaıda meni arnaıy kólikpen kelip, alyp ketedi. Sodan otyryp aıtatyn áńgimelerine qulaq salsam, páterin qanshaǵa satqany, kóliginiń baǵasy deısiń be, ylǵı bir alǵan-bergen, paıda tapqandary, anaý-mynaý, usaq-túıek, qıqym-sıqym. Bireýi turyp, qazir ádemilep oıýlap jasalǵan astaýlardyń barlyǵyn, úlkeniniń baǵasy qansha, ortashasy qansha ekenin aıtyp áńgime sapyrsyn. Sóıtip otyrǵanda Ertaı aýyz úıge shyǵyp ketip edi, astaý kóterip, mynadaı astaý ma, dep kelip tur. Terime syımaı kettim. Áı, dedim balama qarap, bastaryńa oramal tartasyńdar ma túge, manadan beri tyńdap otyrmyn, bireýińniń aýzyńnan esti áńgime shyqpaıdy, erkeksińder me, álde bárińe jaýlyq kerek pe? O neǵylǵandary, anaý-mynaý ózin syılaıtyn qatyn aıtpaıtyn áńgimelerdi sóz etip, dep aıǵaı saldym. Barlyǵy únsiz qalyp, arasynan bireýi apa, biz eskiniń jaqsy áńgimesin bilmesek, nemizdi aıtamyz, siz aıtyńyz, biz shamamyz kelgenshe qulaǵymyzǵa quıyp alaıyq, degeni. Qaıyrsyz dúnıe Naǵashym Birimjannyń Qorǵanbegi týmysy bólek kisi bolypty. Ol kisiniń áıeli Kúlmaı Tileý tóreniń qyzy eken. Ol áýelde Qorǵanbektiń aǵasy Dáýrenbektiń aıttyrylǵan qalyńdyǵy bolypty. Dáýrenbek atam dúnıeden ozyp, Qorǵanbek jyly ótken soń qalyńy tólengen jesirin óziniń nemere, shóbereden qosylatyn týysyna laıyqtap otyrǵanyn aıtyp tórege habar salady. Sonda tóreniń qyzy: «Maǵan nemere, shóbere týys kerek emes, tek Qorǵanbektiń ózine ǵana tıemin», dep shart qoıady. Sodan Kúlmaı ájemdi Qorǵanbek atam alady. Osy nekeden tuńǵyshy Ahmet, (Memlekettik dýmanyń depýtaty bolatyn) odan keıin meniń sheshem Qazımash, Jumahan, Batyrhan, Muhtar týady. Ájem tóreniń qyzy emes pe, músinim buzylady dep bir de bir balasyn ózi emizbepti. Anam aıtatyn, ájem jetisine bir kelip, qasymyzda otyryp, áńgime aıtyp, oınatyp ketedi. Saýsaǵymyzdy búgip, apam qashan keledi dep sanap otyratynbyz. Qorǵanbek atam men Kúlmaı ájem páýeskemen júrip, el aralaǵanda jurt aıaqtary shań bolyp qalady dep túsken jerlerine 40 kilem tósep qoıady eken. Ájem ári sulý, ári ádil jáne óte qaıyrymdy kisi bolypty. Ol kisiniń ómirden ótýi de ańyz. Balalarynyń úlkeni Ahmet oqýda, qalǵan 4 balasy elde ómir keship jatqanda Qorǵanbek atam dúnıe salady. Sonda atamnyń qyrqy berilgende Kúlmaı ájem esiktiń kózinde turyp alypty. «Maǵan endigi jerde ómirdiń keregi joq, osy kisiniń qyrqynda endi meni jóneltińder, maǵan ólim tileńder», dep eki kózinen parlap aqqan jasy etegin jýyp, qolyn jaıyp turyp alypty. Sonda bir qypshaqtyń shaly Kúlmaı, sen óıtip aqymaqtyq jasama, sen anasyń ǵoı, balalaryńa kereksiń, degende, joq-joq dep esikti kerip, bir adamdy da shyǵarmaı turyp alypty. Halyqtyń batasynyń qudireti qandaı deseńdershi, sol kúni túnde Kúlmaı ájem qaıtys bolyp, úıdiń úlkeni bolyp 18 jastaǵy boıjetken meniń anam qalady. Sonda Kúlmaı ájem 40 jasta eken. Anam aıtatyn, Qorǵanbek atama Alashtar – Ahmet, Mirjaqyptar da, bálshebekter – Amangeldi men Álıler de kelip turatyn. Biraq bir-birimen eshqashan kezdesken emes, ylǵı túnde kelip, ákemmen aqyldasyp ketetin, seniń ákeń Hakimbek Tókın de keletin, kórdim deıtin. Atam men ájem anama «Zınger» máshınesin alyp berip, tigýdi de úıretipti. Úıren, osy seni asyraıdy, senderdiń zamandaryń qıyn bolady, dep. Qorǵanbek atam úıine qajettiń barlyǵyn Varshavadan aldyrady eken de, naǵashy atamnyń saltanatymen aıaq jeter jerde sanaspaıtyn jan bolmapty. Birde ol Tórtýyl Janaıdar Meıramnyń qyzyn inisine alyp bermek bolady. Qudasy túsip, qalyńy tólenip, qyzyn Arqanyń beldi myrzasy, «qaradan shyǵyp han bolǵan» deıtin Shaqshaq Jánibektiń tuqymyna uzatýǵa saılanǵan baı qyzynyń jasaýyn ózi kórmekshi bolypty. Pálen túıege artylǵan bar jasaýdy aldynan ótkizgende sender meni Qorǵanbektiń aldynda ábden kúlkige qaldyra jazdapsyńdar, túıelerdiń ústine jabylǵan kilemderi birdeı jáne eń qymbatynan bolsyn, buıdalaryn aq jibekten qaıtadan esińder dep, óziniń ábden kóńili tolǵan soń baryp, jasaýyn attandyrǵan eken. Sonda naǵashy atamnyń aldynan mynaý kelinniń dúnıesi edi, dep ótkizbeı me, sol kezde Qorǵanbek turyp oıboı, Janaıdar eshteńe bitire almaǵan eken ǵoı, mynaý kilemderdiń barlyǵy jıylyp, meniń Varshavadan aldyrǵan bir kilemime turmady ǵoı, depti. Sheshem aıtady Kúlmaı ájem qaıtys bolǵan soń bizge Barsha deıtin ájem bas-kóz bolyp qaldy da, sol kisi Qazımash, endi sen úıdiń úlkeni bolyp qaldyń, endi Batyrhandy úılendir, dedi. Sodan 15 jastaǵy Batyrhan aǵany úılendiredi de, erteńine Barsha ájem otyryp, myna Batyrhan ózi qolymen kómsin, Qorǵanbekjannan qalǵan dúnıeni jer astyna jasyrýymyz kerek. Senderdiń qoldaryńda qaldyrmaı, erteń myna úkimet tartyp alady degen soń, ne qylarymdy bilmeı jylap edim, ájem, járaıdy, sen jylama, jigittermen ózim sóılesemin dep, 3 jigitke Bóbekeı bógetiniń janynan jer qazdyrdy. Olar áje, kisi boıy jáne qol sozym etip qazdyq, jaraıdy ma dep surady. Jetedi dep, ishinen meniń jasaýyma kerek dep birshama qaldyryp, odan keıin Qorǵanbek atanyń patshadan alǵan eki medalin berip, mynany qysylǵanda ǵana jumsarsyń dep qolyma ustatyp, qalǵanyn úlken týyrlyqqa orap, 4 jigit áreń kóterip, orǵa salyp, betin kómdirdi deıdi. Jańa úkimet kelgesin bizdiń tuqym jappaı qýdalaýǵa ushyrap, elde NKVD-da jumys isteıtin Qambarǵa kúıeýge shyqqan men ǵana qaldym, dep jylaıtyn anam. Sodan araǵa kóp jyl salyp, alapat qýǵyn basyldy-aý degen bir zamanda Batyrhan naǵashym elge qaıtyp kóship keldi. Bir kúni jumystan kelsem anam ebil-debil jylap otyr. Shoshyp kettim, tez kúıeýiń mashınasyn qyzdyrsyn, baýyrym kóship kelipti, deıdi. Anar-aý, sondaǵy eki eresek adamnyń jylap kóriskeni, kúni búgin kóz aldymda. Júıe-júıeleri bosap, bir-birinen habar ala-almaı, qýǵynnyń neshe atasyn kórgen eki baýyr solyqtaryn biraz basa almady ǵoı. Saı-súıegiń syrqyraıdy, bastarynan dáýreni ushsa da kisilik qalyptarynan tanbaǵan qaıran anam, qaıran naǵashym. Úıge kelgesin, kúıeýim otyryp apa, siz aıtatyn Batyrhan aǵa osy kisi me, baryp aıtsańyzshy, anaý kómilgen dúnıeni ókimetke ótkizsek, sonyń 25 paıyzy bárimizge molynan jetedi, degen soń naǵashyma bardyq. Anam aqyryn sóıleıtin, asyqpaı babymen Batyrhan-aý, myna balam sol dúnıeni qajetke jaratsaq qaıtedi deıdi degeninde naǵashym, qos qolyn birdeı kóterip apa, atamańyz, ol qaıyrsyz dúnıe, erteńgi kúnnen úmittimiz ǵoı, odan búldirgi alyp ońbaımyz, qozǵamańyz, dedi. Tóke qalaı Tóke bolǵan nemese batanyń qasıeti – Áı, Shaqshaqtyń qyzy (maǵan aıtady) meniń naǵashy atam ǵana keremet dep júrme, óz atam Tóke de osal bolmaǵan. Beri qara, durystap tyńdap al, – deıdi apa. – Meniń Tóke atamnyń Tóke bolǵany batanyń arqasy. Tókeniń ákesi Baımyrza 13-ke kelgen jyly jaýgershilikte Tókeniń aǵasy qalmaqtyń bir batyryn túırep óltiripti. Qalyń qalmaq jıylyp, kek almaqqa jer qaıysqan qolmen Torǵaı topyraǵyn tapap keterdeı tónip, aldymen jekpe-jekke shaqyrady. Sonda 13 jastaǵy Baımyrza seniń eki balań jetim qalady ǵoı, men shyǵaıyn, batańdy ber dep aǵasyna qıylyp turyp alady. Áli kishkentaısyń degenge bolmaı, saýytty kıip, qalmaqqa qaraı attanaıyn degende, arǵyn-qypshaqtyń batagóı aqsaqaldary batasyn beripti. Sonda Baımyrza ortaǵa shyǵa kelgende qalmaqtyń eń úlken aqsaqaly qoıyńdar, qan tókpeńder, ana qazaqtyń qarshadaı ulynyń eki ıyǵynda aýzynan ot jalyndaǵan qos jolbarys otyr. Tekke qantógis bolmasyn, kelisimge keleıik, degende toqtamapty. Jasy úlken qalmaq batyry kezekti birinshi alyp, kózdegende Baımyrzaǵa oq darymaıdy. Sodan Baımyrza jeńip, qalmaqtar raıynan qaıtyp, moıyndaıdy. Sol Baımyrza batyrdyń saýyn eki-aq tor sholaq bıesi bar eken, biraq úıine qansha adam kelse de qymyzy taýsylmaıtyn kórinedi. Sodan senderdiń Musa atalaryń Baımyrzany synamaqqa qasyna 50 adam ertip onyń úıine túsedi. Qymyz tasyp júrgen kisi 50 adamǵa bir qotarǵanda saba sarqylyp, qyljıyp qalady. Baımyrza taǵy qymyz ákel degende tasyp júrgen jigit, myna shal ne deıdi, jańa ǵana sarqyp ákeldim emes pe dep sabanyń qasyna kelse saba tik turyp, aýzynan kóbigi aǵyp tur deıdi. Pisip-pisip alyp keledi. Ne kerek, Musanyń 50 adamy tegis qymyzǵa qanady. Sonda seniń atań turyp, bolmaıdy eken, buǵan Qydyr daryǵan, baq qonǵan eken, senbeı kelip edim, meniki beker eken depti. Sodan álgi qymyz tasyǵan jigit bul sabanyń ne qudireti bar dep ishine úńilmeı me, sonda bir kózi aǵyp túsipti. Sodan sol kisi soqyr Sadyq atanyp ketipti. Endi joǵaryda Ospan qoja aıtqan Baımyrza batyr atam 88-ge kelip, ýaqyty taıanǵanda el-jurty kelip jylap boıyńdaǵy qasıetińdi, artyńdaǵy bizdi kimge qaldyrasyń, batańdy kimge beresiń, degende jylap otyryp, Súttibaıdan týǵan ana jabaǵynyń arasynda jatqan jamandy ákelińder, dep tyrańdap jatqan Tókege batasyn berip, halqymdy saǵan tapsyrdym depti. Oý, mynaý kishkentaı emes pe, degenderge, reti osy boldy, 17 jyldan keıin bárińdi jıyp osy el etedi, oǵan deıin berekeleriń bolmaıdy, depti. Tóke 17-ge kelgenshe Súttibaı ákesinen 9 ret enshi alypty. Biraq, alǵan maldy sol zamatta taratyp jiberedi. Sodan 9-shy ret barǵanynda ákesi bulaı bolmaıdy, sen osy maldyń birin soıyp, bata al. Áıtpese, jurt bolmaısyń depti. Ony eskerer Tóke bar ma, taǵy taratady. Sonda bir janashyr týysy, dosy, sońǵy qalǵan qoıdy ustap turyp, qoı, sen osy maldy soıyp bata al deıdi. Á, sol bar eken ǵoı, sen myna maldy soıa ber, men jolǵa shyǵaıyn, qazir aldymnan kim jolyqsa sodan bata suraımyn dep shaýyp ketedi. Qara joldyń ústine shyqsa, úsh attyly kele jatyr eken. Ol ýaqytta bata tileýshi jol ústine tizesin búgip, qolyn jaıyp otyrady. Shalmen birge kele jatqan eki jigit, kip-kishkentaı qara balanyń úlkenniń jolyn kes-kestep, ruqsatsyz otyryp alǵanyn jaratpaı, qamshysyn úıirip, shyq bylaı, nege joldy bógeısiń demeı me. Sonda shal toqtatyp, úıiń qaıda, basta dep Tókemen erip onyń aýylyna keledi. «Jalańash baǵyń basyńnan ketpesin, halqyńnyń qalaýlysy, elińniń eleýlisi bol, dastarqanyń jıylmasyn», dep bata beredi. Bul bata bergen torǵaılyq 7-shi aýyldyq, zamanynda bı bolǵan Sharabastyń Quljabaıy. Dýaly aýyz kisi eken. Sol bata alǵan soń 2-3 kún ótkende Birimjan búkil eldi jıyp jatyr. Bir arǵynnyń, bir qypshaqtyń eki qyzy dalaǵa tezek terýge shyqqanda shómekeıdiń Shóje atty batyry masqaralap, sol qyzdardan elderińde Shóje batyrdan kek alatyn ul týǵan joq, dep habar aıtypty. Qyzdardyń shesheleri jylap, búıirlerin taıanyp, daýys qylyp, senderdiń atalaryńa kelip, Shójeni tirideı ákeldirseńizder Bı-aǵa aýyzyna uıalmastan s... edim, ishim qanap barady dep zar jylaıdy. Sodan meniń naǵashylarym, senderdiń atalaryń balaǵynda bıti bar degen jigitterdi túgel jınap aý, halqym, qalaı senderdiń uıqylaryń keledi, qalaı tamaqtaryńnan as ótedi, ul bop týǵan qaısyń barsyń qane, Shójeni tirideı baılap aldyma ákelseńder armanym bolmas edi, depti deıdi. Ataǵy jer jarǵan Shójege qaraı betteýge bireýi baspaı, arǵyn-qypshaq jer shuqyp otyryp qalady. Sonda shynashaqtaı Tóke men baramyn, batańyzdy berińiz, degeninde otyrǵandar, tegis kúlip, myna beısharany ajal tartyp turǵan shyǵar depti. Tókeni qoldap Quljan sýyrylyp, men baramyn serik bolyp degende kúlgen halyqty toqtatqan Birimjan atań arýaq qoldasa, bata alsa osy alyp keledi, deıdi. Sóıtip búkil jıylǵan halyq pen Birimjan ata ekeýine bata beredi endi ne suraısyń degen eken. Qalaı ákelesiń deıdi. 12 qulash arqan men Quljanǵa qosa taǵy bir balýan jigit qosyńyz, basqa eshteńe keregi joq, deıdi meniń atam. Kelse Shóje batyr shań tıedi dep úıin jeke tigip, ońasha ordasynda jatyr eken. Assalaýmaǵaleıkóm, dep kirip kelgen jigitti mensinbeı aıaǵyn usynǵanynda Tóke tuzaqtap daıyndap kelgen arqandy aıaǵyna salyp jiberip, syrttaǵy 2 jigitke «tart» deıdi. Shóje ońaı berise me, eki bosaǵany eki qolymen ustap shyqpaýǵa áreket jasaǵanda shańyraq qulap ortasyna túskende, taqymy myqty Quljan tartyp ketedi. Úshinshi jigit, Tóke-aý seni qaıtip tastaımyz, qyrshyn ketesiń ǵoı, dep qaıyryla bergende, qatyn bolmasań tart, esh jerge toqtamastan týra elge, elge dep aıqaı salypty. О́zi atyna jetip qasha bergende artynan Shójeni alyp ketti dep habar jetken attyly shómekeı tegis shabady. Arýaq qoldasa, eshteńe túk emes, atam alǵa qarasa sol eldiń túıeleri sýǵa qulap kele jatyr eken. Tóke atam shómekeılerdi aldap, ońǵa, solǵa eki jarylyńdar, qaptalǵa alyp qorshańdar dep aıqaılaǵanda, óz túıeleri ózderine ásker bolyp kóringen qýǵynshy shamamyz kelmeıdi, mynaý toptyń qarasy úlken dep keıin qashypty. Shójeni sol boıymen Birimjan atańnyń aldyna ákelgende, baıaǵy qatyn uıalmastan kelip Shójeniń aýzyna dáret syndyrypty. Namystan Shóje batyr ózin jaryp jiberipti. Tóke osydan keıin el aýzyna iligedi, al óz ákem Qambar da osal bolmaǵan, ol bir aýyz sózimen el qurmetine bólengen. Qalaı deısiń ǵoı? Ony da aıtaıyn. Naǵashym saǵan aıtpasam jıen el bolmaıdy dersiń dep kúlgen apa áńgimesin ári jalǵady. 1917 jyly bizdiń el Alash, bálshebek bolyp eki jaryldy emes pe, sonda 16 adamdy qamap myńbasy Hakimbek Tókındi taba almaıdy. Almasov Omar Alashtyń komıssary Hakimbekti taýyp bergen adamǵa bir úıir jylqy beremin degende baıaǵy Shójege attanǵanda serik bolǵan atalas týysy Quljannyń balasy Shaıhy ustap beredi. Hakimbekti ákelip 17-shi etip túrmege kirgizip jibergende Tynymnyń Omary óz barmaǵan qyrshyp alypty. Áttegen-aı, endi tegis óldik qoı dep, sonda barmaq jerde shorshyp jatypty. Bálshebek jeńip, baıaǵy ustap bergen Shaıhyny alyp kelip, arǵyn, qypshaq jınalyp, Qambardan endi buǵan ne isteısiń, kegińdi al, kesimin óziń aıt degende ákem birshama ýaqyt únsiz tómen qarap otyryp qalyp, artynan basyn kóterip halyqqa qarap, bul kisige aǵa kerek bolmaǵasyn ustap bergen shyǵar, al maǵan aǵa kerek, degeninde jınalǵan halyq «arýaq, arýaq» dep tegis jylapty. Sonyń erteńine meniń ákem Qambar, Tókeniń Qambary atanyp, óle-ólgenshe qurmetpen ótti. Qol jetpes qyz – Qazıma Anam bala bolyp, jer basyp júgirip oınamapty. Mektepke kúımemen alyp baryp, alyp keledi eken. Sonda kúımeniń ishinde otyryp shymyldyǵynan syǵalap, dalaǵa qarap, jalańaıaq shaýyp júrgen balalarǵa qatty qyzyǵatynmyn. Bar asyldy boıyma taǵyp, bolyskeı (polskıı Torǵaı qazaqtary ertede Varshavadan aldyrǵan zattardy solaı ataǵan) kerýette jatyp, kútýshiler as ákelip, tamaǵymdy berip, kıimimdi kıgizetin deıtin qaıran apam. Keıin qandaı qymbat taptyrmaıtyn mata ǵoı dep alyp kelsem de, ustap kórip, «nashar ǵoı» deıtin meniń anam. Keıýananyń aıtar áńgimesi taýsylar emes. 15 jasynda ójettiginiń arqasynda qurbysyn zorlyqqa bermeı aman alyp qalǵany, qarsha­daı bolyp, soǵys ýaqytynda Orqash kólinen alyn­ǵan tuzǵa aıyrbastalǵan 6 qap astyqty Shubalańǵa jetkizgeni, Quljan-Tókeniń áńgime­­leri deısiz be, Aqqoshqar Saıdaly bıdiń atalarymen dostyǵy jaıly aıtqan esti sózderin tyńdaı bergiń keledi, tyńdaı bergiń keledi... Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan». Qostanaı oblysy.