Keıingi jyldary jastar arasynda ishki-syrtqy kóshi-qon máselesi ótkir tur. Iаǵnı jas býyn, ásirese bilikti mamandar ornyǵýdyń ne ýaqytsha turýdyń qamymen biri shekara assa, endi biri respýblıkanyń iri megapolısterine kóship jatyr. Bul úrdis turaqty tabys kózine aınalǵan jańa mamandyqtardy ıgerýge, ıntellektýaldy turǵyda kókjıegin keńeıtýge, turǵyn úı men áleýmettik qorǵaýǵa qol jetkizýge, balalaryna sapaly bilim berýge, tegin medısınalyq kómek alýǵa jáne basqa da túrli ekonomıkalyq faktorlarǵa baılanysty jıilep ketti. Muny retteýdiń joly bar ma?
Shekara asqandar
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń byltyrǵy deregine súıensek, elden 9 148 adam kóship ketken. Al bıyl qonys aýdarǵandardyń sany jyl aıaqtalmasa da 8 myńǵa jýyqtap tur. Kóńilge qaıaý túsiretini – olardyń 70 paıyzy eńbekke qabiletti azamattar, al tórtten biri – joǵary bilimdi mamandar. Arasynda tehnıkalyq sala ókilderi, ekonomıster, pedagogter, medısına qyzmetkerleri, zańgerler, sáýletshiler bar.
Máselen, amerıkalyq «Meta» kompanııasynda 50-ge jýyq, «Booking»-te 50-den asa, «Google», «Yelp» sekildi Londondaǵy álemge tanymal IT kompanııalarda 100-ge tarta daryndy qazaq jastary eńbek etip júr. Atyn jasyrýdy ótingen otandasymyz Ulybrıtanııadaǵy ataqty «Google» kompanııasynyń IT salasynda baǵdarlamashy bolyp jumys isteıdi. 27 jastaǵy keıipkerimiz ázir Qazaqstanǵa oralǵysy kelmeıtinin ashyq aıtty.
– Alǵash magıstratýraǵa oqýǵa keldim. Támamdaǵan soń jergilikti kompanııalardan usynys túse bastady. Jalaqy da, túrli áleýmettik paketi de bizdiń elge qaraǵanda áldeqaıda joǵary. Sonyń ózinde oılanyp júrip, «Google» kompanııasyna qujattarymdy ótkizip kórdim. Irikteýden ótken soń, osynda qalýǵa bekindim. О́ıtkeni ózińe yńǵaıly ýaqytta jumysqa kelesiń, «búgin ne ishem, ne kıemin?» dep alańdap otyrmaısyń. Ofıste fıtnes, uıyqtaıtyn oryn bar, oǵan qosa as-aýqatymyz daıyn turady. Barlyǵy – tegin. Men elimizde de jumys istep kórdim. О́zińniń startap kompanııańdy qurmasań, ózgelerge jumys istegende eńbegińe saı aqy tólenbeıdi. Mansaptyq ósý de shekteýli. Sondyqtan ázirge múmkindik barda osynda qalyp, tájirıbe jınaqtaǵym keledi. Aıtpasqa bolmas, qajettiliktiń bási óskendikten, elge qaıtyp barý da qıyn, – dedi ol.
Sheteldik kompanııalardyń suranysyndaǵy maman bolmasa da, alqaptaǵy aýyr jumys pen óndiris oryndary, zaýyt-fabrıkalarda tómengi qyzmetterge jaldanyp, ál-aýqatyn jaqsartqysy kelip júrgender de kóbeıip barady. Baıqaǵanymyz, ýaqytsha ne turaqty qonys aýdarǵandardyń kópshiligi Ulybrıtanııa, AQSh, Kanada, Aýstralııa, Ispanııa, Fransııa, Germanııa men Ońtústik Koreıany tańdaǵan. Kelesi keıipkerimiz Suńǵat Asylbekuly da Ońtústik Koreıaǵa ýaqytsha qonys aýdarǵan.
– Bul jaqta jumys tabý bizdiń elge qaraǵanda ońaıyraq. Kelgenime bes jylǵa jýyqtady. Jazda alqapta, qysta kún batareıalarynyń bólshekterin óndiretin zaýytta eńbek etemin. Zańdy, zańsyz júrgenińe qaramastan, jalaqymyzdy ýaqtyly beredi. 7 qazaq jigitimen páter jaldap turamyz. Aıyna orta eseppen 1 mln – 700 myń teńge shamasynda taýyp júrmiz. Al bizdiń elde mundaı tabysty shekteýli kompanııalar men mekemeler ǵana beredi. Osynda júrip, Túrkistannan eki bólmeli, Astanadan bir bólmeli páter aldym. Endi kólik alýdy josparlap otyrmyn, – dedi 32 jastaǵy otandasymyz.
Megapolıster halyqty «jutyp» jatyr
Elimizde jyl saıyn qordalanatyn, alaıda túbegeıli sheshimin tappaı júrgen ózekti máseleler bar. Bulardyń aldyńǵy qatarynda – jumyssyzdyq, qansha qazaqtyń bas qaıǵysyna aınalǵan baspana, ınflıasııamen teńespeıtin mardymsyz jalaqy. Saldarynan joǵaryda atalǵan keıipkerlerimiz syndy táýekel etkenderi ne bilim men biligi ozyq bolǵandar ekonomıkalyq turǵyda baqýatty memleketterdi jaǵalaıdy. Al qalǵany Astana, Almaty, Shymkent syndy iri qalalarda halyq sanyn kóbeıtedi.
Táýelsizdik alǵaly beri bul problemaǵa atqarýshy bıliktiń tisi batpaı keledi. Olaı deıtinimiz, «jabaıy» ýrbanızasııa memlekettiń ilgerileýine az kedergi keltirip otyrǵan joq. Ashyp aıtsaq, qala turǵyndary tabıǵı jolmen emes, aýyl halqy esebinen edáýir ósip barady. Iаǵnı qazirgi jastar aýylda qalǵysy kelmeıdi. Balasyna qosaqtap, keı ata-analar da táýekelge bel baılap, eldi mekenin tastap, alyp shaharǵa qonys aýdarady. Qalaǵa kelisimen jasy da, kárisi de usaq-túıek saýdamen aınalysady, az jalaqyǵa jaldanady nemese kóńilge qonǵan kásipti tappaǵandar jumyssyzdar legin toltyrady. Izinshe joqshylyq qylmystyq oqıǵalardyń kóbeıýine, túrli qoǵamdyq-áleýmettik máselelerdiń týyndaýyna túrtki bolady. Bul – eldiń kóńil kúıine áser etip, atqarýshy bılikke degen senimge selkeý túsiredi.
– Keıingi on jylda bir Astana qalasynda ózinde jastar sany 90 paıyzǵa jýyq ósti. Saldarynan mektep pen mektepke deıingi oryndar, medısınalyq kómektiń jetispeýshiligi baıqaldy. Bul is júzinde adamdy sapaly bilim men densaýlyq saqtaýǵa teń qol jetkizýge konstıtýsııalyq quqyǵynan aıyrady. Ári qalalarda «kedeılik beldeýleriniń» paıda bolýyna ákeledi. Jas býynnyń radıkaldanýy jáne olardyń ártúrli dástúrli emes, dinı qozǵalystarǵa tartylýy da erekshe qaýip tóndiredi, – dedi tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıtetiniń «Digital social research» halyqaralyq ǵylymı-zertteý ortalyǵy jetekshisi Janna Áýbákirova.
Ol az bolsa, problemanyń bir ushy – ısi qazaqtyń altyn besigi, temirqazyǵy sanalatyn aýyldardyń azaıýyna ákelip soqtyrady. Ásirese shekara mańyndaǵy aımaqtar halqynan ajyrap jatyr. Bul ulttyq qaýipsizdigimizge de qater tóndirip tur. Máselen, soltústik óńirdegi kóptegen eldi meken qańyrap qaldy. Bıyldyń ózinde halqy 50 adamnan az 45 aýyl jabylýy múmkin.
Sondaı-aq aımaqta jastar saıasaty negizinde qolǵa alynǵan «Dıplommen – aýylǵa!», «Serpin» baǵdarlamalarynyń nátıjeleri kórinbeıdi. Asylynda Soltústik Qazaqstan oblysynda on jylda «Serpin» baǵdarlamasymen 1,4 myńǵa jýyq jas joǵary bilim aldy. Túlekterdiń tek 48 paıyzy oblysta turaqtap qalǵan.
Suranysqa ıe pedagogıkalyq, tehnıkalyq, aýyl sharýashylyǵy mamandyqtaryn meńgertý úshin Almaty, Jambyl, Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan, Mańǵystaý oblystarynyń jastaryna memlekettik bilim granttary berilgen-di. Joba elimizdiń eńbek tapshylyǵy bar óńirlerindegi kadrlyq áleýetti tolyqtyrýǵa, túlekterdi Soltústik Qazaqstan oblysynda jumysqa tartyp, osy jaqta qaldyrýǵa negizdelgen edi.
– 2014 jyldan beri sýbsıdııa bólinip keledi. Alaıda bul tek jastardyń sol jaqqa barýy úshin berilip otyr. Joǵary oqý ornyn bitirgen túlektiń kókeıinde basqa da máseleler bar. Eń ózektisi – «Tájirıbesiz, jumysqa ornalasa alamyn ba?». Eger jumys tabylmasa, baspananyń ne qajeti bar? Baǵdarlamany jasaqtaýshylar jas býynnyń osy jaqta eńbekke aralasyp, ornyǵyp ketýine septesse ıgi. Kúni búginge deıin júrgizilgen esepterge kóz salsaq, júz adamnyń tek jartysyna jýyǵy ǵana turaqtap qalǵan. Demek baǵdarlama bólingen qarajatty aqtap otyrǵan joq. Jastardy soltústik óńirlerge tartý tıimdi júrgizilgenimen, olardy osy aımaqta ornyqtyrý isi aqsap tur, – dedi osy baǵdarlamamen bilim alyp jatqan Dıas Izbasar.
«Serpin» baǵdarlamasymen bıyl M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetin 71 túlek aıaqtaǵan. Olardyń 33-ine bos jumys orny usynylypty. Alaıda oqý aıaqtala salysymen tek 10-y ǵana ornalasqan. Al 36 túlek magıstratýraǵa túsýine, ekeýi dekrettik demalysqa baılanysty bosatylǵan. Sol joǵary oqý ornyndaǵy mamandardyń aıtýynsha, jastardyń qaıtyp ketýine qoljetimdi baspananyń joqtyǵy, jalaqynyń tómendigi, aýa raıynyń qolaısyzdyǵy ári orys tilin jetik bilmeýi áser etken.
«Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jýyrda jarııalanǵan «Shekara mańy óńirlerindegi jastardyń oqý jáne eńbek kóshi-qonynyń erekshelikteri» týrasyndaǵy áleýmettanýlyq qujatynda elimiz úshin jastardyń ishki-syrtqy mıgrasııasy adam kapıtalynyń azaıýyna, ekonomıkanyń damýyn tejep, demografııalyq tepe-teńdiktiń buzylýy syndy túrli sıpatta aıryqsha áser etýi múmkin delingen.
– Biz máseleni áleýmettik saýal arqyly qaradyq. Birinshi kezekte mıgrasııalyq kóńil kúıge jastardyń ıntellektýaldy bóligi beıim. Osyndaı mıgrasııanyń basty sebebi, oqý, al sosyn eńbek mıgrasııasy. Biz bul úrdisti aımaqtyq aspektide de qarastyrdyq. Mysaly, aýyl jastary qalaǵa qonys aýdarsa, qala jastary, Almaty, Astana, Shymkent sııaqty úsh iri qala jastary emıgrasııaǵa kóbirek beıim, – dedi J.Áýbákirova.
Al saıası ǵylymdar kandıdaty, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ dosenti Merýert Tólebaeva jastardyń basym bóligi eńbek naryǵyndaǵy jaqsy jalaqyǵa umtylatynyn, bilim, densaýlyq saqtaý, qaýipsizdik jáne mádenı múmkindik úshin elden ketýge daıyn ekenin aıtyp qaldy.
– Mundaı saryndy ózim jumys isteıtin joǵary oqý ornynda baıqadym. Bakalavrıatty aıaqtaǵan jastardyń basym bóligi «Work and Travel» baǵdarlamalary boıynsha shetelge shyǵýǵa umtylady. Ekinshiden, qazirgi kezde ózge memleketterge oqýǵa múmkindik beretin «akademııalyq utqyrlyq» baǵdarlamalaryna qyzyǵýshylyq joǵary. Úshinshiden, olarda shetelde magıstratýrada, doktorantýrada oqý nıeti basym. Osy faktorlardy eskere otyryp, jyldan jylǵa óz bolashaǵyn óz memleketimen baılanystyrǵysy kelmeıtin jastar sanynyń ósip kele jatqanyn ańǵardym, – dedi M.Tólebaeva.
Endi ne isteý kerek?
Daryndy ári bilimdi jastardy joǵaltý eldiń ınnovasııalyq áleýeti men sıfrlyq tehnologııa ústemdik qurǵan zamanda úrdiske beıimdelý qabiletin tómendetýi múmkin. Demek talantty, talapty kadrlardy ustap qalý maqsatynda ártaraptandyrylǵan strategııalar ázirleý qajet.
– Intellektýaldy mıgrasııanyń saldary qalpyna keltirilmeýi jáne bul birden kórinbeýi yqtımal. Tipti ekonomıka, áleýmettik sala, ındýstrııalyq ınnovasııa, IT, aýyl sharýashylyǵy, tutastaı alǵanda Qazaqstannyń zııatkerlik áleýetine eleýli saldar bolǵanyn ondaǵan jyldardan keıin ǵana sezilýi múmkin, – dedi J.Áýbákirova.
Sarapshynyń pikirinshe, kóshi-qon saıasatyn iske asyrý sheńberinde bilim berý komponentine aıtarlyqtaı nazar aýdarý qajet. О́ıtkeni sapaly ári zamanaýı bilim berý baǵdarlamalary ómirlik daǵdylardy jaqsartýǵa, mádenı túsinik pen tózimdilikti arttyrýǵa yqpal ete alady. Bul salaǵa ınvestısııa salýda tek bilim deńgeıin kóterýge ǵana emes, ulttyq qundylyqtardy nazardan tys qaldyrmaýǵa umytylý qajet.
Sondaı-aq jastardy áleýmettik qoldaýdy kúsheıtý, densaýlyq saqtaý men turǵyn úıge qoljetimdilikti qamtamasyz etý, jastardyń qoǵamdyq-saıası ómirge belsene aralasýyna jaǵdaı jasaý da mańyzdy. Jastar ýrbanızasııasyn ońtaıly basqarý úshin arnaıy monıtorıng júrgizip, qalalyq ınfraqurylymdy damytýǵa zeıin qoıǵan abzal. Orta jáne kishi bıznesti qoldaý, ınvestısııa tartý men ınnovasııa engizý laıyqty jalaqyǵa saı jańa jumys oryndaryn ashýǵa, eńbekpen qamtylý deńgeıin arttyrýǵa jáne jastar arasynda jumyssyzdyq deńgeıin tómendetýge kómektesedi.