Qazaqstan – AQSh qarym-qatynasynyń jańa qyry

Aqorda taratqan málimetke súıensek, Q.Toqaev pen D.Tramp eki eldiń saýda, ınvestısııa salalarynda jáne ıadrolyq qarýdy taratpaý baǵytynda strategııa­lyq seriktestikti damytýǵa be­ıil ekenin rastap, óz kezeginde Memleket basshysy halyqara­lyq kún tártibindegi ózekti máse­le­ler boıynsha Qazaqstan­nyń ustanymyn jetkizdi. Jalpy alǵanda Qasym-Jomart Toqaev pen Donald Tramp ekijaq­ty yntymaqtastyqtyń joǵary qarqynyn saqtaý maqsatyn­da udaıy baılanysta bolýǵa ýaǵdalasty.

Qos saıasatkerdiń sóılesýi qarsańyn­da 30 qarashada jaryq kórgen «The National Interest» basy­ly­myndaǵy «Qazaqstanmen saýda-sat­tyqty shekteýdiń jóni joq» atty ma­­qa­lada avtor Darren Spınk Donald Tramp­tyń kezekti márte Prezı­dent bolyp saılanýy Amerıka Qurama Shtat­tary men Ortalyq Azııa arasyn­daǵy ynty­maqtastyqtyń jańa múmkindik­terine jol ashýy yqtımal ekenin alǵa tartqan.

«AQSh-ty tórt jyl boıy asa ıdea­lıstik kózqaraspen basqarǵan Baıden ákimshiliginen soń birpolıarly álemdik tártip ydyrady, onyń ornyn bir údeden tabyla bermeıtin kóppolıarly júıe almastyrady. Atlant muhıty­nyń arǵy-bergi jaǵyndaǵy elder qaıtadan naqty saıasatqa (realpolitik) bet burdy. Taýar jet­kizý tizbegindegi kidirister, tehno­­logııalyq sektorlardyń ból­shek­­tenýi jáne tabıǵı resýrs­tarǵa qol jetkizý­diń shektelýi tran­satlantıkalyq áriptes­tiktiń saýda strategııasyn qaıta qaraýy­na alyp keldi», deıdi maqala avtory.

Sondaı-aq atalǵan maqalada resmı Vashıńton men Londonnyń jáne olar­dyń jaqyn odaqtastary strategııalyq básekelesterinen irgesin aýlaq salýǵa jáne jetkizý tizbek­teriniń turaqtylyǵyn nyǵaı­týǵa umtylyp jatqan kezeń­de Donald Tramptyń prezıdent­tikke qaıta saılanýy AQSh pen Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy yntymaqtastyqqa jańa jol ashýy ábden múmkin ekeni aıtylady. Ol jol kommýnıkasııa, energetıka jáne strategııalyq mıneraldar sala­laryna qaıta esik ashary anyq.

Bul tujyrymdy maqala avtory «AQSh Ortalyq Azııanyń iri ekonomıkasy sanalatyn, mol tabıǵı resýrstarǵa ıe Qazaq­stanmen turaqty saýda qarym-qaty­na­syn jolǵa qoımaı, aımaq­pen or­nyqty ári jan-jaqty yq­pal­das­tyqty ornata almaıtyny belgili» degen joldarmen nyqtaı túsedi.

Jalpy, AQSh úkimetine 1974 jyly qabyldanǵan «Saýda týraly» zańynyń 402-bóliminiń talabymen damyp kele jatqan naryqtarmen jáne emıgra­sııa­ny shekteıtindermen saýda-sattyqty retteýge tyıym salynǵan eken. Bul ty­ıym Keńes ókimetiniń evreılerge qatys­ty saıasatymen de tyǵyz baılanys­ty. Ol kezde Qazaqstan KSRO quramynda bolǵandyqtan osy tyıym kúni búginge deıin Qazaqstanmen baılanysty nyǵaı­týǵa kóleńkesin tıgizetin sııaqty.

«KSRO taraǵannan keıin Armenııa, Grýzııa, Qyrǵyzstan, Moldova, Reseı (2022 jylǵa deıin) jáne Ýkraına bul túzetýlerdiń qatysy bar aýmaq­tan shyǵyp, PNTR aldy. Qazaqstan Ázerbaıjan, Tájikstan jáne О́zbek­stan elderimen birge «Djekson-Venık túzetýleriniń» talabyna saı kelse de, áli kúnge ýaqytsha, jyl saıyn shektelgen mólsherde saýda qarym-qatynasyn júrgizip keledi. 118-Kongreske Joldar men qarajat komıtetinen kongresmen Djımmı Panetta usynǵan zań jobasy Qazaqstannyń óz azamattaryna emin-erkin kóship-qonýǵa ruqsat beretinin rastaıdy», deıdi maqala avtory.

Sondaı-aq jýrnalıst D.Spınk elimizdegi demokratııalyq progress baǵytyndaǵy jetistikke de toqtalypty.

«Qazaqstandaǵy demokratııa­landyrý men adam quqyqtary boıynsha progress toqtaǵan joq. Mysaly, Prezıdent óki­let­­tigin shekteýge, «ókildik bılik­ti nyǵaıtýǵa», sybaılas jemqor­lyqqa qarsy kúreske jáne tur­mystyq zorlyq-zomby­lyqqa qarsy zańdardy qatańda­týǵa baǵyttalǵan birneshe zań qabyl­dandy. Álbette, áli de atqarylatyn jumys kóp. О́ıtkeni Qazaqstanda demokratııalyq turǵydan damýshy basqa da elderdegi­deı aıaqtalmaǵan is az emes. Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Kez kelgen tarıhı ózgeris saıası batyldyqty qajet etedi» dep atap ótken edi. Batys álemi Qazaqstannyń aıt­qanyna senýi qajet», depti avtor.

Avtor AQSh-ty qorǵanys salasy men kúndelikti tehnologııalyq óndiriske aýadaı qajet sırek kez­desetin materıaldardy jet­kizýdi qamtamasyz etýge umtylyp, sondaı-aq sanksııalar men strate­gııalyq básekelesterdiń yqpa­ly­na ushy­ra­maǵan balama baǵyt­tar izdep otyrǵan el retinde qarastyrǵan.

«Al Vashıńton mundaı jaǵdaıda reformaǵa kúsh salyp jatqan Qazaq­standy elemese, tek utylady. Senator Krıs Mıorfı «ekijaqty kedergi» dep ataǵan Djekson-Venık túzetýleriniń kúshin joıý 119-shy Kongrestiń Qazaqstan qol jetkizgen progresti pragmatıkalyq turǵydan moıyndaýy jáne Amerıkanyń Ortalyq Azııamen strategııalyq qarym-qatynasyn nyǵaıtý úshin qajetti qadam bolýy múmkin», dep túıindepti D.Spınk «The National Interest» basylymyndaǵy «Qazaqstanmen saýda-sattyqty shekteýdiń jóni joq» atty maqalasyn.