Elde transplantasııa boıynsha «kútý paraǵynda» turǵan naýqastar kóp bolǵanymen, máıittik aǵza donorlyǵyn jańa deńgeıge kóterý múmkin bolmaı tur. Biz muny Densaýlyq saqtaý mınıstrligine qarasty Transplanttaýdy jáne joǵary tehnologııalyq medısınalyq qyzmetti úılestirý jónindegi respýblıkalyq ortalyqqa baryp, mamandarmen pikirleskende anyq ańǵardyq.
Respýblıkalyq memlekettik kásiporyn el aýmaǵynda transplanttaý qyzmetin damytýǵa járdemdesý qyzmetin iske asyrý úshin qurylǵan. Iаǵnı transplanttaýdy úılestirýmen aınalysady. Mınıstrlikpen tyǵyz baılanysta jumys isteıdi. Jalpy, transplantologııa – otandyq medısınada burynnan bar, táýir damyp kele jatqan baǵyt. Respýblıkalyq medısınalyq ortalyqtar keıingi úlgidegi joǵary tehnologııalyq qural-jabdyqtarmen qamtylǵan. Dárigerlerdiń tájirıbesi mol. Sol sebepti de bilikti mamandar qol qýsyryp qarap otyrmaı, týystyq donordyń kómegimen transplantologııa jasaýdy myqtap meńgere bastady. Jaǵdaıy kúrdeli naýqastardy aman alyp qaldy.
Jahandyq statıstıkaǵa júginsek, dúnıejúzi halyqtarynyń 80 paıyzy máıittik donorǵa, 20 paıyzy týystyq donorǵa júginedi eken. Bizde dárigerler máıittik donordyń kómegi týraly jıi aıtqanymen, ony quqyqtyq turǵydan retteıtin tıisti zań qabyldaı almaı otyrmyz. Bul jóninde Transplanttaýdy jáne joǵary tehnologııalyq medısınalyq qyzmetterdi úılestirý jónindegi respýblıkalyq ortalyqtyń dırektory Aıdar Seıitqazınov mynadaı pikir bildirdi:
«Donorlyqqa qatysty halyqtyń pikiri ár alýan. Jumystyń negizgi baǵytynyń biri aqparattandyrý bolǵan soń, biz halyqpen meılinshe jıi kezdesip turamyz. Negizi donorlyqtyń ózin medısınalyq jáne halyqpen jumys isteý, ıaǵnı áleýmettik baǵyt dep ekige bólip qaraýǵa bolady. Biz máıittik donorlarmen jumys istegen soń, qoǵam pikirin jaqsy bilemiz. Qazir bul taqyryp elde basy ashyq kúıinde qalyp otyr. Baqılyq bolǵan kez kelgen adamnyń aǵzasyn donorlyqqa alamyz degen zań shyqsa, dál qazir qoǵam muny durys qabyldamaıdy. Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy asa mańyzdy qadamdy ıgerýge el medısınasynyń áleýeti jetkenmen, qoǵam daıyn emes. Dárigerlerdiń ózi ashylyp aıta bermeıdi. Jalpy, bizge óńirdegi koordınatorlardan máıittik donor bar degen habar kelse, bir mınýt ta kidirmeımiz. Jyldam áreket etip, barlyq sharýany nazarda ustaımyz. Elde qazir jeti transplantasııa ortalyǵy bar. Olar máıittik donorlarmen jumys isteı alady. Biz olarmen ár kez tyǵyz baılanystamyz», deıdi A.Seıitqazınov.
Máıittik donorǵa baqılyq bolǵan kez kelgen adamnyń aǵzasy kele bermeıdi. Máıittik donordyń aǵzasyn mıdyń ólimi faktisi tirkelgende ǵana alýǵa bolady. О́ıtkeni jahan ǵalymdary adamnyń mıyn aýystyrýǵa qansha árekettengenimen, qazirgi damyǵan medısınanyń dármeni jetpeı tur. Kezdeısoq apattan qaza tapqandardyń aǵzasy donorlyqqa jaraı bermeıdi. Al mı ólimi tirkelgen jaǵdaıda adam aǵzasyndaǵy júrek, baýyr, búırek synda organdar jumys istep tursa, ol demek apparattyń, dáriniń kúshimen jumys istep tur degen sóz. Dárigerler mı ólimin tirkese, naýqastyń apparattarda neshe kún jatatyny belgisiz, biraq neshe kún jatsa da, aqtyq saparǵa attanady. О́ıtkeni mı ólimi tirkelgen adamǵa tańylǵan apparat toqtasa, aǵzalardyń barlyǵy toqtaıdy. Muny aıtyp otyrǵan sebebimiz, qoǵamda baýyry nemese týysy qaza tapsa, baqılyq bolǵan adamnyń aǵzasyn ruqsatsyz alyp, basqa adamǵa salady degen úreı, qorqynysh bar sekildi.
«Qazir aqparattyń azdyǵynan bolar, turǵyndar kóp nárseniń baıybyna bara bermeıdi. Qaıtys bolǵan adamnyń aǵzasyn aqtaryp, organdaryn alady degen syńaıda qate túsinik bar. Bul – múlde qate oı. Dáriger naýqastyń týystarynyń ruqsatynsyz zańsyz áreketke baryp, jaza arqalaǵysy kelmeıdi. Sosyn mıdyń ólimin dárigerler ońaılyqpen qoıa almaıdy. Mıdyń toqtaǵanyn bir ǵana dáriger rastamaıdy. Konsılıým jasap, 4-5 dáriger derekti naqtylap, qol qoıady. Sonda ǵana dárigerler óńirlik koordınatorlarǵa habar aıtady. Aýrýhana dárigerleri pasıenttiń týystarymen donorlyq týraly tis jaryp sóılespeıdi. Munyń barlyǵy koordınatorlardyń jumysy. Árbir oblysta bizdiń osyndaı bir-bir mamanymyz bar. Mı ólimi tirkelgen azamattyń týystary donorlyqqa kelisim berse ǵana dárigerler iske kirisedi. Máıittik donorlyqtyń basqa joly joq, burynnan solaı», deıdi A.Seıitqazınov.
Búginde elimizdiń árbir azamaty qaıtys bolǵannan keıin aǵzasyn alýǵa aldyn ala ruqsatyn nemese qarsylyǵyn bildire alady. Bul qyzmet elektrondy úkimet portalynda «Transplanttaý maqsatynda aǵzalardyń (aǵza bóliginiń) jáne (nemese) tinderdiń (tin bóliginiń) qaıtys bolǵannan keıingi donorlyǵynan tiri kezinde bas tartý nemese kelisim alýdy tirkeý» týraly bólimde qoljetimdi. Bul da – elde aǵza donorlyǵyn kóbeıtý maqsatynda iske asqan aýqymdy jumystyń biri. Sebebi búginde aǵza donorlyǵy boıynsha «kútý paraǵynda» 4 103 adam tirkelse, onyń ishinde 3 600 naýqas búırek transplantasııasyn kútedi. Bul qatarda shamamen 103 bala bar. Taǵy bir jaıdy aıtalyq, máıittik donorlyqqa qaıtys bolǵan azamat kózi tirisinde ruqsatyn bergenimen, óńirdegi koordınatorlar marqumnyń otbasyna mán-jaıdy baıandaıdy, ruqsatyn taǵy bir márte suraıdy.
Transplantasııany úılestirý jáne donorlyq organdardy bólý bóliminiń basshysy Qaırat Imanbaev elektrondy úkimet portalynda máıittik donorlyqqa qatysty sheshim qaldyrǵan turǵyn derekterdi kez kelgen ýaqytta ózgerte alatynyn aıtady.
«Kútý paraǵynda» máıittik donorǵa zárý pasıent kóp. Al kúni erteń aldymyzdan ne kútip turǵanynan beıhabarmyz. О́kinishke qaraı, aǵza donorlyǵyna qatysty sheshim qabyldaýǵa kelgende júreksinetinder kóp. Kelisimin berse, sońynan ańdyp, ólimin tilep júredi dep oılaıtyndar da kezdesedi eken. Bul endi tipti aqylǵa syımaıdy. Búginde «eGov.kz» portalynda pikir bildirgender sany 120 myńǵa jýyqtaǵan. Onyń ishinde 6 782 adam donor bolýǵa kelisim berse, 100 498 turǵyn kelispeıtinin rastaǵan. Jalpy, bizdiń aıtpaǵymyz, turǵyndar donor bolýǵa kelisse de, elektrondy úkimet portaly arqyly óz oıyn bildirgeni durys. Sosyn azamattar búgin donorlyqqa kelisimin berse, kúni erteń oıynan aınyp, pikirin ózgertse de óz erki», deıdi Q.Imanbaev.
Máıittik donor tabyldy degen habar túskende, aýrýhana, transplantasııa ortalyqtary, respýblıkalyq zerthana, sanavıasııa, taǵysyn taǵy mamandar toby kúsh biriktiredi. Dárigerdiń bir toby máıittik donordy alý úshin shyqsa, ekinshi top naýqastyń densaýlyq jaǵdaıyna qatysty derekterdi «kútý paraǵynyń» bazasyna engizedi. Birinshi top aǵzany alǵansha, álgi avtomattandyrylǵan platforma aǵzanyń «kútý paraǵynda» turǵan qaı naýqasqa keletinin naqtylaıdy. Munyń barlyǵy qas pen kózdiń arasynda jyldam iske asatyn áreket. Nege deseńizder, júrekti ekinshi adamǵa salý jıiligi shamamen tórt saǵattyń shamasy. Sol sekildi baýyrdy 6–8 saǵatta, búırekti 12 saǵatta ekinshi adamnyń aǵzasyna salyp úlgerý qajet. Bıyl jyl basynan beri elimizde 5 máıittik donordyń kómegimen 19 adam aman qalǵan. Bul – árıne, damyǵan medısınanyń jemisi. Ári máıittik donor tabylsa, barlyq sharýany shetke ysyryp, bir mezette iske kirisetin 70-ke jýyq kisiniń eńbegi.
«Eldegi iri ortalyqtar transplantasııa jasaýǵa medısınalyq jaǵynan daıyn. Bilikti mamandar jetkilikti. Shetelde oqyǵandar qanshama. Til kózimiz tasqa, elimizde alǵash júregin aýystyrǵan pasıenttiń ahýaly jaqsy. Ol salamatty ómir saltyn nasıhattap júr. Bizdińshe, halyqtyń donorlyqqa qatysty pikiri ózgerse, sala damıdy. Kópshilikpen kezdesip júrgen soń, donorlyq týraly nebir qańqý áńgimelerdi estımiz. Bul jóninde medısınada eńbek etip júrgen dáriger áriptesterdiń pikiri ekijaqty bolǵanyna keıde qaıran qalamyz. Sondyqtan emhanada da áriptestermen meılinshe jıi kezdesýge tyrysamyz. Transplantasııadan, donorlyqtan árbir azamat habardar bolsa, sonyń ózi bizge olja. Jumys barysynda túrli saýalnama júrgizgende eresekterge qaraǵanda jastar jaǵy donor bolýǵa qarsy emesin bilip jatamyz. Bul da qoǵamdyq kózqarastyń birte-birte ózgerip kele jatqanyn uqtyrsa kerek», dedi Q.Imanbaev sózin túıindep.
Osyǵan deıin salada eńbek etip júrgen bilikti dárigerler máıittik donorlyqty zańmen rettep, donorlardy kóbeıtý týraly usynys tastaǵanymen, oǵan kópshilik asa nazar aýdara qoımady. Máselege qatysty oı-pikirin ashyq aıtatyndar da saýsaqpen sanarlyq. Sebebi máıittik donorlyqty kóbeıtýdi zańmen bekitýge dál qazir qoǵam daıyn emes. Muny dárigerler de jaqsy túsinip otyr.