Asyl qazyna jınalsa eken

Máskeýdegi «Izvestııa» gazetiniń 13 maı 103-sanynda myna bir habar basyldy:

«Qazaqtyń myń áni» degen kitaptyń shyǵarýshysy Qazaqstannyń halyq ártisi Zataevıch óz mamandyǵy jó­ninen jýyrda Lenıngradta eki qyzyq baıandama istedi: birinde Lenıngrad ýnıversıtetiniń jaǵrapııa fakýltetinde, endi birinde memlekettik jaǵra­pııa qaýymy qasyndaǵy halyq mýzykasyn zertteýshi komıs­sııada. Komıssııa biraýyz­dan Zataevıchti ózderine múshe qylyp saılady. Eki baıan­da­manyń ekeýine de jınalǵan profes­sorlar, akademııa jas­tary qyzyqtap tyńdap, qulshyna pikir aýysty. Túrik halyqtarynyń jaıy-kúıine kánigi Shternberg, Samoılovıch, Tan-Bogoraz, Kaganovıch sııaqty professorlar Zataevıchtiń munan bylaı da ózge kúnshyǵys halyqtarynyń, soltústik el­deriniń óleń qazynasyn zert­teýine tileýlestigin bildirdi. Glazýnov degen professor Za­taevıchtiń jumysyn asa maq­tady. Bul eńbekke artyqsha úlken baǵa beretin fransýz aqy­ny Romen Rollan ol Shve­sarııadan hat jazady. Hatynda Zataevıchtiń eńbegine súısinip bylaı deıdi: «Saharanyń sar dalasyna sáýlet bergen sulý saıran ánine súısinemin. 1920-1922 jyldardaǵy eldi asharshylyq, dert kernep jat­qanda mynadaı mýzyka eń­begin jaryqqa shyǵarý mýzyka jú­zindegi erlik, jan kúshiniń umy­tylmas órnegi dep ataımyn».

Mine, qajymaı eńbek qyl­ǵan erge, onyń eńbegine Eýropa bilimdarlary, ónerpazdary osylaı baǵa berip otyr. Onymen birge qazaqtyń «sary dalasyna sáýlet kirgizgen sulý, saıran ánine» súısinip otyr. Eýropalyqtar muny aıtyp otyrsa, búkteýli jatqan asyl qazynasyn jınap, álemge áıgilep, rýh baılyǵyn tanytqan Zataevıchke qazaq odan da zor baǵa berýge tıisti.

Baıaǵydan beri qazaq keń dalada qur qoıyn qurttap, aıranyn urttap jatqan joq eken, oqymasa da, nadan da bolsa, qııal, sezim baılyǵy bar eken, júreginiń tereń syryn, janynyń alýan-alýan qubylǵan názik tolǵaýyn án-kúı degen aınasyna túsire bilgen eken. Endi ol aınany ónerli jurttar kórdi, jaman tymaq qazaqta da bir shaǵym qý bar ekenine kózderi jetti. Muny kórsetip otyrǵan Zataevıch adamshylyqty, ónerdi súıgen taza júrekte bireýdi olaı, bireýdi bylaı ustaıtyn tar minez bolmaıdy. Adam tabysy – adam balasyna ortaq. Qazaqstan Zataevıchterdi adal ulyndaı kórý kerek.

Qazaq kúneltý jaǵynyń má­denıe­tinen mesheý qalsa da, aqyl, qııal, sezim jaǵyna, bi­lim tilimen aıtqanda, rýh máde­nıetine kende emes ekeni mynaý myń ánnen tanylyp otyr. Qa­zaq­stan jeriniń astynda asyl qazyna, ken baılyǵy mol dep ańyz qylysady. Sondaı mol qazyna Qazaq eliniń ishinde de jatyr. Ol ne deseńiz: ádebıet, án-kúı. Kún kórý tásilin syrttan juq­tyryp, úırene berýge bolady. Rýh mádenıetin bótennen qa­ryzǵa ala berýge bolmaıdy. Alsaq ta, halyqtyń kókeıine kópke deıin qonbaıdy. Endeshe, ózi­miz de bar dáýletti jaryqqa shyǵaryp, iske jaratýǵa talpyný kerek.

Biraq sol asyl qazynasy jınaý qolyna kele beretin adam qazaqtan neken-saıaq tabylady. Erinbeı eńbek etýge taýdaı úmit, tabandy qaırat, shamdaı murat (ıdeıa), jalyndy júrek, tereń bilim kerek. Ondaı erler qolǵa túse bermeıdi. О́ner-bilimdi elder jankeshti erleriniń eńbegi­men el bolǵan. Keshegi surapyl oktıabrde Amerıkanyń Jon Reıd deıtin jazýshy erleri ot pen oq­tyń, qaýip pen qaterdiń orta­synda janyn shúberekke túıip júrip, maǵlumat jınap, ki­tap shy­ǵardy. Bilim izdep talaı oqy­­mystylar aýyr beınetke basyn baı­laǵan, alys sapar jol shegip, qur­ban bolǵan. El bolǵan el­der­diń mańdaı adamdarynyń isi osyn­daı bolady. Qazaq eliniń oıa­nýy, ser­pi­lýi, mádenıetti ań­saýy ras bolsa, eńbek erleriniń shy­­­­ǵýynda sóz joq. Endigi bizdiń aıt­­­­qaly kele jatqanymyz mynaý:

Manaǵy aıtqan asyl qazy­nany keleshekke qaratyp qoıa turamyz ba, joq tabýǵa, dúnıe júzine shyǵarýǵa qam qylamyz ba? Qylmaımyz dep eshkim de aıtpas, qam istelip te jatyr dermiz. Áıtse de taǵy bir qozǵap ótý artyq emes. Sol eńbek qylǵan Zataevıchti áli de Qazaqstan kerek qylý kerek.

Qazaqtyń myń áni jazylypty. Jaq­sy. Qazaqta jalań án ǵana emes, sol sha­maly kúı de bar. Kúı áli jazylǵan joq. Án­nen de kúı tereń, kúı qadirli. Án­niń aıta almaǵanyn kúı aıtyp beredi. Mýzyka jóninde qazaqtyń áni ǵana jaryqqa shyǵyp, kúı kómýli qalsa, qazaq júreginiń jarymy kórinip, jarymy qaltarysta qalǵanmen bir esep. Án­nen de kúı artyq, kúı qymbat. Ándi kim bolsa, sol­ úırene alady, kúı­di kim bol­sa, sol tarta, sherte almaı­dy. Ándi orkestr de tar­ta berýge bolmaıdy, bolsa da kelte, óńsiz keledi. Kúıdi aspappen tartýǵa qo­laıly, sándi, sáýletti. Qyzylordada eki-úsh skrıpkamen «Azamatqoja» kúıin tartqanyn estigende dombyradan álde­qaıda áserli, kúshti kórindi. Adamdy jel­pindirip, jeliktirip, eliktirip áketti. Án olaı emes. Ánnen de kúı kári. Kúı qar­taıyp, joǵa­lyp barady, azyp barady. Kúı­di kúıt­teıtin el azaıyp barady. Kúı­siz oıyn-saýyq qurýǵa bolmaı­dy. Kúı­siz ásker bolyp, jaýǵa shabýǵa bolmaı­dy. Kúısiz qazaq mýzykasynyń ajar-kór­ki kirmeıdi, kúıi kelmeıdi. Olaı bol­sa, Qazaq­stan oqý komıssarıaty kúı­di tas­qa bas­tyrýǵa salaqsymaı qam qylý kerek.

Men eki joba usynam. Biri, kúıdi jazdyrýǵa Zataevıch sııaq­ty adamdy aldyryp, fanograf aspabymen elge shyǵarý kerek. Endi biri, áz eldegi ataqty kúı­shilerdi ordaǵa aldyryp, jazyp alý kerek. Qaı ońaıyn, arzan­ǵa túsetinin isteý tıis. Qaı elde qan­daı kúıshi bar ekenin suras­tyryp, gazetke jazyp bilý­ge bolady. Mysal úshin, men bir-eki kúıshini ataımyn. Semeı Buq­tyrma úıezi, Kúrshim-Altaı bolysy, 5-aýylda Rysbaı Talysbaıuly, О́skemen úıezi, Ulan bolysy 4-shi aýylda soqyr aqyn ári kúıshi Áýbákir deı­tin jigit. Sońǵynyń jatqa bilmeı­tin qıssasy kem. Qurandy jat­qa bi­letin qarı bolsa kerek. Kúr­shim-Altaıdyń 2-aýylynda Shaı­qy Qusaıynuly degen kúıshi bar.

Bulardy óz qulaǵymmen estigenim joq, syrttan suras­tyr­ǵanda eldiń aýyzsýy qurı­tyn kúıshiler.

Jer-jerdegi úıezdik, gú­bir­ne­lik qalalarǵa aldyryp, jer­­gilikti synshy­lar­dyń syny­nan ótken kúıshilerdi Qyzyl­ordaǵa shaqyryp, 5-10 kúıshiniń bilgenin qaǵazǵa túsirse de bir­ta­laı nárse jınalar ma edi, qaıter edi.

Oqý komıssarıaty pikirin bildirýin tileımiz.

«Eńbekshi qazaq» gazeti 27.05.1926 jyl 

Basqarma: Aımaýytulynyń bul usynystary teris emes, kúıdi jınaý máselesi qozǵalýǵa tıis. Bilim ıeleri adamdardy qadirleý degeni de maqul. Qazaqstan respýblıkasy ondaılardy ornymen qadirleıdi de, máselen, aıtylyp otyrǵan Zataevıchke sińirgen eńbegi úshin «Qazaq­stannyń qadirli halyq ártisi» degen at berilgen. Bitirgen isine qoshemet pen kómek kórsetilgen. Jazýshynyń muny aıtpaǵany orynsyz.

Daıyndaǵan – Ushqyn Seıdirahmanuly