Bala kezimizde «Aıaz bı» ertegisin qyzyǵa oqyp, onyń bıik parasaty men qarapaıymdylyǵyn kókeıimizge toqyp óstik. О́mirde bolǵan burynǵynyń ataqty bıleri de qara qyldy qaq jarǵan ádildigimen tanylyp, ańyzǵa aınalǵany málim. Al qıly zamanda úsh júzdiń basyn qosyp, ult birliginiń rámizine aınalǵan Tóle, Qaz daýysty Qazybek, Áıteke bılerdiń ardaqty esimderi elimizdiń tarıhynan óshpes oryn aldy.
«Bıler qazaq handyqtarynyń tarıhynda aıtarlyqtaı ról atqardy. Olar rýlyq ujymdardyń ortasynda qalyptasyp, bılik tizginin qolǵa alǵan soń, rýlastarymen tyǵyz baılanys jasap, rýaralyq jáne rýlardan tys qarym-qatynastarda olardyń «tabıǵı» ókilderi ári «qorǵaýshylary» retinde tanylǵandyqtan, sultandar men qojalardyń aldynda mereıi ústem boldy. Onyń ústine bıler rýlardyń ishindegi áldeqaıda baı, belgili de yqpaldy tuqymdardan shyqqan edi. Birde-bir qazaq hany aıryqsha jáne tótenshe jaǵdaılarda asa mańyzdy áleýmettik-eknomıkalyq jáne áskerı-saıası máselelerdi aqyldasyp sheshý úshin shaqyrylatyn bıler keńesine júginbeı tura almady. Bılerdiń pikirin elemeý han áýletiniń bedelin túsirip, elden oqshaýlanyp qalýyna ákelip soqty», dep jazdy ǵulama ǵalym Salyq Zımanov.
Keıingi kezde elimizde bıler ınstıtýtyn qoǵamdyq birlestikter formatynda jańǵyrtý qolǵa alynyp jatyr. Bul halyqtyq bastama Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń 2022 jylǵy 16 naýryzdaǵy «Jańa Qazaqstan: jańarý men jańǵyrý joly» Joldaýynda qoǵamdyq uıymdardyń qyzmeti elimizdi ornyqty jáne jan-jaqty damytýdyń mańyzdy faktory bolyp sanalatyny, sondyqtan qoǵamdaǵy azamattyq belsendilikti jandandyryp, memleket pen qoǵamnyń sanaly ári syndarly seriktestigine jol ashý qajettigi jónindegi ustanymymen úndes ekeni sózsiz. Sondaı-aq búginginiń bıleri Memleket basshysy Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysynda atap aıtqan ultymyzdyń jańa kelbetin aıqyndaıtyn negizgi qundylyqtardyń biri – elimizde Zań men tártip ústemdigin qamtamasyz etý isine de aıanbaı atsalysary anyq. Qazirdiń ózinde olar osy baǵytta qyrýar jumys tyndyryp úlgerdi.
Osydan on jyl buryn Qazaqstan halqy Assambleıasy ótkizgen Qoǵamdyq kelisim keńesteriniń qyzmetin úılestirýge arnalǵan respýblıkalyq semınarǵa qatysqanymyz bar. Sol jıynda sóz alǵan Qazaqstan halqy Ońtústik Qazaqstan (qazirgi Túrkistan) oblystyq assambleıasynyń ókili tústik óńirde Qoǵamdyq kelisim keńesteri aýyldyq jerlerde Bıler alqasy túrinde qurylyp, oıdaǵydaı qyzmet istep jatqanyn baıandaǵan.
«Bir mysal keltireıin. Bir aýylda turatyn baýyrlas eki etnos jastarynyń arasynda turmystyq negizde janjal shyǵyp, sońy tóbeleske ulasqandyqtan, jaraqat alyp, aýrýhanaǵa túskender boldy. Bul aıaqastynan týyndaǵan kıkiljińge jergilikti Bıler alqasy dereý aralasyp, eki jaqty tez arada bitimge keltirdi. Kináliler at-shapan aıyptaryn tólep, keshirim surap, tatýlasyp tyndy. Áıtpegende polısııaǵa aryz jazylyp, jastyq qyzbalyqpen bir-birine judyryq ala júgirgender sottalyp ketetin edi. Munyń ózi oń men solyn tanyp úlgermegen balalary túrmege toǵytylatyn ata-analardyń júregine qaıǵy salyp, etnosaralyq arazdyq týyndaýy múmkin edi. Bıler alqasy, mine, osyndaı qaýipti aldyn ala bildi», dedi ol.
Oǵan: «Aýyl bıleri aýdandyq máslıhattar depýtattary men aýyldyq okrýgter ákimderi aýdan basshylaryna aıtýdan taısaqtaıtyn kókeıkesti máselelerdi kótere alyp júr me?», degen suraq ta qoıyldy.
Bul saýalǵa: «Árıne! Mysaly, bizdiń bir aýdandaǵy sýmen qamtamasyz etý júıesi kezinde jekeshelendirilip ketkendikten, onyń jumysy jurt kóńilinen shyqpaı, renish kóbeıip tur edi. Osy máseleni ózge emes, Bıler alqasy aýdan ákiminiń aldynda batyl kóterip, nátıjesinde turǵyndardy sýmen qamtamasyz etetin memlekettik kommýnaldyq kásiporyn quryldy», degen nyq jaýap berilgen.
Soǵan qaraǵanda ana tilimiz ben ata salt-dástúrimizdiń qaımaǵy buzylmaǵan qasıetti óńir Túrkistan oblysynda Bıler alqalary qurylyp, baıaǵy zamandaǵy dala demokratııasyn jańasha jalǵastyryp jatqan sııaqty. Osy ıgi bastamaǵa uıytqy bolǵan – Qazaqstan halqy Assambleıasy. Onyń el óńirlerinde Qoǵamdyq kelisim keńesterin qurý týraly usynysyna oraı túrkistandyqtar jergilikti turǵyndardyń dildik ereksheligin eskere otyryp, Qazaq eliniń ejelgi halyqtyq bılik organy bolǵan bıler ınstıtýtyn búgingi zamanǵa úılestire jańǵyrtýdy qolǵa alǵan. Bıler alqasynyń músheleri de, onyń tóbebıi de aýyldaǵy eń bedeldi adamdardyń arasynan tańdalyp saılanady eken. Aralarynda aqsaqaldarmen qatar, kelesheginen úmit kúttiretin jastar da bar bolyp shyqty.
«Aýyldyq okrýgterde burynnan ardagerler keńesteri jumys isteıtindikten, mundaı qoǵamdyq uıymnyń qajeti qansha?» degen saýalǵa da oryndy jaýap berilgen. Sebebi ardagerler keńesteriniń kúndelikti tirshilikte atqaratyn negizgi sharýasy – muqtajdyq kórip júrgen qarttarǵa qamqorlyq jasaý ekeni málim. Elge beretinin berip, búginde qurmet tórinde otyrǵan aqsaqaldardan aýyldaǵy irili-usaqty máselelerdiń bárine aralasyp, keıde jergilikti sheneýnikterdiń minderin betterine basatyndaı asa belsendilik kútýdiń ózi qısynsyz sııaqty. Ardagerler keıde ózderiniń «bazardan qaıtqan jandar» ekenin moıyndap aıtyp qoıatynyn estip júrmiz. Al Bıler alqasynyń músheleriniń kóbi – «bazardyń naǵyz qaınaǵan ortasynda júrgender». Sondyqtan da máslıhattarǵa «qoı aýzynan shóp almaıtyn momyndardy» saılaýdy unatatyn jergilikti ákimderdiń «súzgisinen» ótip baryp, saılanǵan depýtattardyń aıtýǵa dáti barmaıtyn kókeıkesti máselelerdi solardyń ǵana kótere alatynyna kúmán keltirýge bolmas. Syn túzelmeı, min túzelmeıtini de anyq.
Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń aqparatyna qaraǵanda, bıler atyn ustanǵan 15 úkimettik emes uıym «Kommersııalyq emes uıymdar týraly» zańǵa sáıkes «Úkimettik emes uıymdar derekqoryna» óz jumysy týraly esep tapsyrǵan. Solardyń ishinde «Ádil bıler» jáne «Qazaq bıleri alqasy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestikteri (RQB) jáne «Elorda bıler keńesi», «Shymkent bıler alqasy», «Kereký bıler alqasy» jáne «Aqmola bıler alqasy» syndy qoǵamdyq birlestikter (QB) belsendiligimen kózge túsken.
Máselen, 2022 jyly Túrkistan oblysynda qurylǵan «Ádil bıler» RQB-nyń qazir osy óńirdegi Túrkistan qalasynda, Tólebı jáne Saryaǵash aýdandarynda, sondaı-aq Shymkent qalasy men Qyzylorda oblysynda fılıaldary bar. Olardyń músheleri qystygúni 3 aı boıy joldardy qardan tazalaý jumystaryn uıymdastyrǵan. 15 aýyldyń araq-sharaptan bas tartýyna uıytqy bolǵan. Saryaǵash, Ordabasy, Saıram aýdandarynda 3 áleýmettik dúken ashqan. Byltyr ártúrli etnos ókilderiniń arasynda týyndaǵan 3 máseleni daý shyǵarmaı sheship, taraptardy tatýlastyra bilgen. Jetim-jesirlerge 8 turǵyn úı salyp berýge bastamashylyq jasaǵan. Halyqty aldap-arbaǵan alaıaqtarmen sóılesip, medıasııa arqyly 52 mln teńge qarajatty ıelerine qaıtarýǵa yqpal etken. О́zderiniń qarajaty esebinen 120 úıge gaz tartýǵa járdem bergen. Buǵan qosa jergilikti bıler bıýdjet qarjysynyń jumsalýyna baqylaý ornatyp, atqarylǵan jumystardyń sapasyn qadaǵalap júr.
«Atyraý oblystyq bıler keńesi» QB músheleri de belsendi. Olar 2019 jyldan bastap medıasııamen jáne janjaldardyń aldyn alý máselesimen aınalysyp, jergilikti turǵyndardyń yqylasyna bólengen. Bıler keńesi men oblystyq sot ózara memorandýmǵa qol qoıǵan. Nátıjesinde, 168-i daýly másele bitimgerlik jolmen sheshilgen. Qaralǵan isterdiń qatarynda otbasyn saqtaý, alıment tóleý, páterden shyǵarý, bereshekti óteý, jol-kólik oqıǵalary saldarynan keltirilgen zalaldy qalpyna keltirý, kórshiler arasyndaǵy kıkiljińdi sheshý sııaqty daý-damaılar bar.
Alaıda «Qazaqtyń bas bıi», «Oblystyń aǵa bıi» sııaqty laýazymdardy oılap shyǵaryp, soǵan umtylý dana Abaı babamyz synaǵan bes dushpanymyzdyń biri – maqtanshaqtyqtyń belgisi. Osyndaı dańǵoılyqtan arylyp, qoǵamǵa paıdaly istermen aınalysý, ulttyq qundylyqtarymyzdy nasıhattaý jáne áli de tyıylmaı turǵan sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúresý búgingi bılerdiń bedelin kótereri haq. Sonda halqymyzdyń ataqty bıleri ornatqan dala demokratııasy qazirgi zańnama aıasynda jańǵyra jalǵasyn taýyp, Ádiletti Qazaqstan qurý isine eleýli úles bolyp qosylary kúmánsiz.