Atbasarǵa at basyn burǵan kóziqaraqty jolaýshy ult tarıhy kórkem beınelengen kórnekti jazýshy, Alash murasynyń janashyry Ilııas Esenberlınniń ádebı mýzeıine soqpaı ótpes edi. Shaǵyn qalaǵa rýhanı shyraı berip turǵan da osy mýzeı. Tirnektep jınaǵan jádigerlerden qaısar rýhty qalamgerdiń jankeshti eńbegi jarqyraı kórinip turǵandaı.
Murajaı bıyl óziniń jıyrma bes jyldyǵyn atap ótýde. Áýel basta salynýyna jazýshynyń janashyrlary men artynda qalǵan qara ormandaı qalyń eli, oıly oqyrmandary túrtki bolǵan. О́tpeli kezeńniń ókpek jeli eldiń apshysyn qýyryp turǵan kezde salyndy. Irgetasy qalanǵannan keıin el ıgiligine jaraǵansha bes jyl ótken. Ajarly bolyp shyǵýyna Qazaqstan Respýblıkasynyń qurmetti arhıtektory Birlik Erejepov kóp eńbek sińiripti. Balasy Qozykórpesh pen baýyry Raýnaqtyń arqasynda úsh myńnan astam jádiger jınaqtalǵan.
– Ádebı mýzeıdiń tórt zaly bar, – deıdi mýzeı meńgerýshisi Ulbolsyn Kombatýrova. – Birinshisi jazýshynyń balalyq jáne jastyq shaǵyn qamtıdy, ekinshisi Dúnıejúzilik soǵys kezi, odan soń qalamgerdiń qajyrly eńbeginiń arqasynda jalpaq jurttyń rýhanı jan dúnıesine jyly aǵys bolyp quıylǵan ádebı eńbekteri.
Eń bir qundysy – qaısar qalamgerdiń ózi jumys istegen bólmesi. Myna bir jerde aq plashy, qoljazbalary, jazýshynyń óz daýsy jazylǵan taspa tur. Oqyrmanǵa oı salý úshin taǵy bir derek keltire ketelik. Asqaq rýhty jazýshy 1924 jyly Atbasar qalasynda azapty kezeńdi basynan ótkerse kerek. О́zi tárizdi jetim balalarmen birge kópirdiń astyn panalaǵan. Janashyr adamdar bir top jetim balany balalar úıine tapsyrǵan. Arada biraz ýaqyt ótken soń balalar úıi Qyzylorda qalasyna kóshirilipti. Sóz arasynda aıta keteıik, osy Atbasar qalasynda jazýshynyń ákesi 1895 jyly salǵan úı de saqtalyp qalypty. Alys-jaqyn aǵaıyny da osynda. Baıaǵyda jetimdiktiń azabyn tartyp júrgen kezinde baýyrlaryna basyp, meıirim tógýge múmkindikteri bolmapty. Tek kishi baýyry Raýnaqty ǵana panalatsa kerek. 1940 jyly alapat soǵystyń aldynda áli eshkimge belgisiz Ilııas aǵa Atbasarǵa atústi soqsa kerek. Áıtse de qalanyń kónekóz qarııalary bul oqıǵadan beıhabar. 1950 jyly da at izin salǵan. Onda da qushaq jaıyp qarsy alǵan eshkim bolmaǵan. Áke-sheshesiniń qabirin izdegen desedi. Taba almapty. Balapan basyna, turymtaı tusyna saǵalaǵan zamanda qaı jerden topyraq buıyrǵany belgisiz. Áıteýir, osy qalanyń mańynda ekeni anyq. Jalǵyz áke-sheshesi ǵana emes, et jaqyn týystarynyń da qaıda jerlengeni belgisiz. Qonaqúıde bir qonyp shyǵyp, tańerteń júk tasıtyn poıyzǵa minip, attanyp ketken desedi. Munyń barlyǵyn táptishtep jazyp otyrǵanymyz, qalamgerdiń tirshilikte teperishti az kórmegenin uqtyrý.
Ulbolsyn Danııarqyzy jazýshynyń maıdan dalasyndaǵy erligi týraly táp-táýir taratyp aıtady. «Jaýyngerlik erligi úshin», «Lenıngradty qorǵaǵany úshin» medaldaryn kórsetip, aýyr jaraqaty týraly da áńgimelep berdi. Osy jaraqatynan keıin múgedek bolýy sebepti ásker qatarynan bosatylǵan. Alashtyń arǵy-bergi tarıhyn, jaýyngerlik rýhyn, el qorǵaǵan erlerdiń teńdessiz is-qımylyn kórsete bilgen jazýshynyń osynshama aýyrtpalyqty basynan keshe júrip, rýhynyń synbaǵandyǵy talaıdy tań-tamasha qaldyrady.
– Biz Almaty, Máskeý, Brıýssel qalalarynda turatyn týysqandarymen habarlasyp turamyz, – deıdi ádebı mýzeıdiń meńgerýshisi. – Osyndaı baılanystyń arqasynda keıingi urpaqqa ádemi úlgi beretin jádigerler sany jyl ótken saıyn molaıyp keledi. Mádenıet jáne sport mınıstrligi uıymdastyrǵan «Rýhanı qazyna-2018» respýblıkalyq konkýrsynda úzdik ujym retinde tanyldyq.
Ádebı ortadan shet jatqan mýzeıge Alashtyń ıgi jaqsylarynyń talaıy at basyn burypty, rýhyna bas ıgen. Keler jyldyń qańtar aıynda Ilııas Esenberlınniń týǵanyna 110 jyl tolady. Ádebı mýzeı ujymy osy mereıtoıǵa qapysyz qamdaný ústinde. Jan alyp, jan berisken san shaıqasta el qorǵaǵan erlerdiń esimin tiriltip, ǵasyrlar qoınaýynan arshyp alyp, týǵan halqymen tabystyrǵan talantty jazýshynyń óz esimi taǵy bir áıgilense artyq emes qoı.
Aqmola oblysy,
Atbasar aýdany