О́tken ǵasyrdyń 20–30-jyldarynda keńestik ımperııa «halyq jaýy» degen jalamen qazaq halqynyń myńdaǵan asyl azamattaryn jazyqsyz jazalaǵanyna tarıh kýá. Bir ǵana Soltústik Qazaqstan oblysynan on myńnan astam adam túrmege qamaldy, atý jazasyna kesildi, jer aýdaryldy. Sondaı qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń biri – Hamza Ybyraev edi.
Onyń úlken atasy Sámtik bı biraz jyl osy óńirde bolys bolǵan. Hamza bala kezinen Sámtiktiń balasy Ybyraıdyń qolynda tárbıe kórgen. Alǵashqyda aýyl moldasynan oqyp, keıinirek 1908-1910 jyldary áıgili Abylaı qajy Ramazanovtyń qazaqsha-oryssha ashqan úshjyldyq mektebinde saýatyn ashqan. Bul mektepte onymen birge E.Dosbolov, Q.Smaǵulov, B.Jaqypov, Q.Alpysov, Q.Qosshyǵulov, E.Baıgaskın, A.Súleımenov, Sh.Baımaqanov, Sh.Bashırov syndy adamdar oqyǵan. Olar sol kezdegi qazaq ıntellıgensııasynyń qatarynda sanaldy. О́kinishke qaraı, birazy qýǵyn-súrginniń qurbanyna aınaldy. 1911 jyly Abylaı qajy Ramazanov jol kórsetip, sol kisiniń basqarýmen Sámtik bı nemeresi Hamza men inisi Qanapııanyń balasy Ǵabbasty Ýfa qalasyndaǵy «Ǵalııa» medresesine aparyp oqýǵa túsiredi.
Hamza Ybyraev medresede úzdik oqýmen qatar qazaq shákirtteriniń ana tili men qazaq ádebıetin damytý jolyndaǵy talpynystaryna belsene qatysady. Bul týraly fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Tursynbek Kákishev «Sadaq» atty kitabynda jazady: «1913 jyly «Qazaq» gazetiniń 8 jáne 15 jeltoqsanynda «Emle haqynda» degen taqyryppen medrese «Ǵalııanyń» 17 shákirti, atap aıtqanda: Ábilǵazy Imanbekov, Bekmuhamet Husaınov, Ahmetjan Kúzembaev, Ǵaısa Toqtarbekov, Shahmardan Ǵumarov, Nuǵyman Manaev, Kamallıden Jaısaqov, Ǵabbas Qonqaev, Nurjan Elenov, Hamza Ybyraev, Munarbek Ermektasov, Myrzahmet Qojaqpanov, Zákir Ǵabdýllın, Mannan Turǵanbaev, Moldahmet Esjanov, Qapan Ǵabdylkeev, Husaıyn Ajarov qol qoıǵan maqala jarııalanady. Ol negizinen Ahmet Baıtursynulynyń arab alfavıti negizinde qazaq tilinde laıyqtalyp, yqshamdalyp kúni búginge deıin qoldanyp kele jatqan ómirsheń de yńǵaıly tóte oqý jazýy – sulý jádıt emlesin keńinen qoldanyp, qazaq mektepterinde dáıekti oqytý jaıyna toqtalǵan oıly maqala bolatyn».
Hamza Ybyraev Beıimbet Maılın men Jıenǵalı Tilepbergenovtiń redaktorlyǵymen qoljazba túrinde shyǵyp turǵan «Sadaq» gazetinde de biraz qyzmet jasaıdy. «Qazaq» gazetine maqalalaryn jiberip turdy. Máselen, gazettiń 1915 jylǵy 20 mamyrdaǵy 128-nómirinde jarııalanǵan «Muǵalim qýý» atty maqalasyn atap aıtamyz. Ol medreseni 1917 jyly úzdik bitirip, «ımam hatıb ýá múddárıs» degen ataqqa ıe bolady. «Imam» degen sóz jalpy jurtqa belgili. «Hatıb» degen «elge ýaǵyz aıtýǵa», «múddárıs» degeni «medresege dáris oqýǵa jaramdy» degen maǵynany bildiredi. Sol jyly medreseni bitirgen 69 qazaq jastarynyń ishinde osy ataq tek úsheýine ǵana berilipti. Sonyń biri – Hamza Ybyraev. Ol medreseni bitirip, elge qaıtyp kele jatqanda 1917 jyldyń shilde aıynda Orynbor qalasynda Birinshi búkil qazaq sezine qatysady. Bul jıynda Alash partııasynyń kósemderi Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly jáne taǵy bacqalarymen kezdesip, tanysady.
Elge oralǵannan keıin mektep ashyp, bala oqytady. Tek bul jumysy iske aspaı, tóńkeris pen Azamat soǵysynyń áserinen mektep jabylady. Jańa ekonomıkalyq saıasat jyldary saýda isine jaqsylap kirisken Abylaı qajy medrese bitirip kelgen saýatty Hamzany jumysqa shaqyrady. Qajy ekeýi Qyzyljar qalasynda birneshe dúken ustap, saýdamen aınalysady. Bul is Hamza otbasynyń materıaldyq jaǵdaıyn táýir qylady. Bul tynyshtyq ta uzaqqa sozylmady: úkimetke qarsy dep Hamza men Abylaıdy túrmege qamaıdy. Keıin Hamza Maǵjan ekeýi saıası aıyppen taǵy da toǵytylady.
Bostandyqqa shyqqan soń da alǵan bilimin iske asyra almaı Reseı jerinde biraz qıynshylyqqa tap bolady. Soǵys kezinde Hamza eńbek áskerinde bolǵany bar. Bar kórgen qııanaty men bir-aq sátte tórt balasynan aıyrylǵany júrekke salmaq túsirmeı qoımady. Sonda da moıymady, otbasyn aman saqtap, balalaryn oqytýmen aınalysa berdi.
Osy tulǵanyń biraz shyǵarmasy qoldy bolyp, «Áýbákir molda», «Etekbaı qart» eńbekteri ǵana basylyp shyqty. Hamza bar bolǵany 65 jas ómir súrdi. Sol az ǵumyrynda talaı adamǵa kómektesip, aqyl-keńesin aıtyp, aǵartýshylyqpen aınalysyp, kópshiliktiń esinde qaldy. Onyń zor adamgershiligi men qaıyrymdylyǵy, bilimdiligi men parasattylyǵy, kishipeıildiligi men meıirimdiligi týraly kózkórgen jandar áli kúnge deıin ańyz qylyp aıtyp júredi.
Hamzanyń jubaıy Aqyq – áıgili Quleke batyrdan taraıtyn Maqashtyń Ilııasynyń qyzy. Aqyq týraly da jaqsy sóz kóp aıtylady. El-jurty Hamzany «Sary Hamza» dese, jasy kishileriniń barlyǵy Aqyqty «Aq apa» dep ataǵan.
Hamza Ybyraev balalarynyń saýat ashqanyn, bilim qýǵanyn qalady. О́kinishke qaraı, olardyń eseıip, óskenderin kóre almady. Dúnıeden óteriniń aldynda jubaıy Aqyq Ilııasovaǵa balalardy oqyt dep ósıet qaldyrǵan.
Qazirgi ýaqytta Hamzadan taraǵan urpaq ósip-ónip, birtalaı jetistikke jetti. Nııazbek – fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qaraǵandy ýnıversıtetiniń Molekýlalyq nanofotonıka ınstıtýtynyń dırektory. Qyzdary – Saltanat biraz jyl pedagogıka salasynda jumys atqardy, Gúlnaz – zańger, Qaıyrken – kitaphanashy, Alma – esepshi, bári de otbasyn quryp, bala, nemere ósirip jatyr.
«Tar jol taıǵaq keshýde» qýǵyn-súrginniń qurbany bolyp, boıyndaǵy bar qabilet-darynyn tolyq asha almaı armanda ketken Hamza Ybyraev sııaqty azamattardy eske alyp, olardyń adal eńbegin jas urpaqqa nasıhattaý – búgingi urpaqqa paryz. Asyl azamattardyń esimin ardaqtaıtyn osy ıgi joldan taımasaq eken.
Samat Jumataıuly,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri