Umytylmaıtyn jeńis, umytylmaıtyn hat

Keńes halqynyń Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńisine bıyl 70 jyl tolady. Adamzat tarıhynda tereń iz qaldyrǵan bul surapyl kezeńniń oqıǵalary jóninde jańa zertteýlerdiń júrgizilip, jańa tujyrymdardyń jasalýy da tolyq tabıǵı qubylys. О́ıtkeni, bul soǵystyń áli de bolsa oı eleginen ótkizýge laıyq tustary az emes. Osy rette, máselen, aldymen múmkin bolǵansha tolyq anyqtalýǵa tıis nárse, árıne, adam shyǵyny. Respýblıkalyq statıstıka agent­tiginiń kórsetýlerine súıen­sek 1941 jyldyń 1 qańtarynda Qazaq­standaǵy halyq sany 6.425 myń adam bolǵan. Al soǵys bastalǵan 1941 jyldyń 22 maý­symynan 1945 jyldyń 31 jeltoqsanyna deıin respýblıkadan áskerge 1.196.164 adam shaqyrylǵan. Eger bul sanǵa soǵys bastalǵanǵa deıin Qyzyl Ar­mııada qyzmette júrgen 170 myń adamdy qossaq soǵys jyldary ásker qatarynda 1.266 myń qazaqstandyqtyń bolǵanyn baı­qaımyz. Buǵan qosymsha qorǵanys ındýstrııasyna qatysty ónerkásip oryndarynda, transportta jáne qurylysta jumys isteýge 700 myńnan astam adam shaqyrylǵan. Iаǵnı, Qazaqstannan soǵys jyldary áskerı komıssarıattar arqyly 1 mıllıon 900 myńǵa jýyq adam soǵys qajetin óteýge sapqa turǵan. (M.Qozybaev, Q.Aldajumanov. Kúr­­­kirep kúndeı ótti ǵoı soǵys// «Ege­­men Qazaqstan». 1993 j. 8 mamyr). Al osy ásker qataryna shaqy­rylǵan 1.266 myń adamnyń qan­shasy shaıqas dalasynda qaıtys boldy, tutqynnan oralmady, habar-osharsyz ketti degen saýalǵa, ókinishke qaraı, osy ýaqytqa deıin naqty ári dáleldi jaýap joq. Máselen, Reseı Federasııasy Qarýly Kúshteriniń ásker tarıhy ortalyǵynyń qyz­metkeri M.Fılımoshınniń esebi boıynsha soǵystan oralmaǵan qazaq­tardyń sany 125,5 myń adam. (M.Fılımoshın. Voennye poterı voorýjennyh sıl SSSR). Al bizdiń ǵalymdardyń kórsetýine súıensek, maıdannan oralmaǵan qazaqstandyqtardyń sany 602 928 adam. Olar shaıqastarda, gos­pıtaldarda, tutqynda ólgen nemese habar-osharsyz ketken. Al shaıqastarda, gospıtaldarda ólgen nemese habar-osharsyz ketken qazaq­tardyń sany 130 myń adam. Iаǵnı, bul arada taqy­rypqa baılanys­ty zertteý júrgizetin reseılik or­talyq­tar men qazaqstandyq zert­­teý­shi ǵa­lymdardyń arasynda adam shy­ǵynyna qatysty alshaq tu­jy­rymdardyń bar ekendigi baı­qalady. Qalaı bolǵanda da soǵys ke­zin­­degi adam shyǵyny, maıdan dala­syndaǵy jaýyngerlerdiń erligi, tyldaǵy adamdardyń erlik­pen teń eńbegi, sondaı-aq belgili sebepter­ge baılanysty sońǵy ýaqytqa deıin jabyq kúıde qalyp kelgen ta­qy­ryptar, árıne, jańa kózqaras tur­ǵysynan taldaýǵa alynýǵa laıyq. Osy rette mynadaı bir jaǵ­daıǵa kóńil aýdarýǵa týra kele­di. Uly Otan soǵysy týraly ir­ge­li zert­teýler basym túrde ke­ńes­­tik bılik kezeńinde, ıaǵnı ke­ńes­­tik ıdeologııanyń ústemdigi tusyn­da jazyldy. Soǵan baılanysty zertteýshilerge kóptegen taqy­ryptardy aınalyp ótýge týra keldi. Al búgingi táýelsiz memle­kettilik jaǵdaıynda Otan soǵysy taqyrybynyń qaı turǵy­dan alǵan­da da praktıkalyq mańy­zynyń ózek­tiligin moıyndap, onyń jabyq nemese eleýsiz jaqtary bolmaýǵa tıis ekendigin eskergenimiz jón. Mine, sondaı sońǵy ýaqytqa deıin eskerýsiz qalyp kelgen taqy­ryptardyń biri 1943 jyly maı­dandaǵy qazaq jaýyngerlerine qazaq halqynyń atynan joldanǵan hat. «Qazaq halqynyń maıdandaǵy qazaq jaýyngerlerine haty» atalatyn qujatty búgingi kún turǵysynan taldaýǵa alýdyń ózek­tiligi nede? Hat, árıne, ıdeo­logııalyq qujat. Ony daıar­laý jáne nasıhattaý ıdeıa­sy bel­gili bir ómirlik qajet­tilik­ten týyndaǵany daýsyz. Iаǵnı ol bel­gili bir praktıkalyq máse­leni sheshýge qyzmet jasaýǵa tıis boldy. Sondaı-aq, osy mazmunda jarııalanǵan hat jalǵyz emes-tin. Qazaq halqynyń qazaq jaýyn­gerlerine joldaǵan hatynan úsh aı buryn «Pravda» gazetiniń 1942 jylǵy 31 qazandaǵy sanynda «О́z­bek halqynyń jaýyngerlerine olardyń el-jurtynan hat» at­ty qujat ózbek jáne orys til­derinde jarııalandy. Iаǵnı, qazaq halqynyń hatyn osy kontekste taldaýǵa alyp, túsinik bergen oryndy. Sonymen, joǵaryda atal­ǵan hatty taldaýǵa alý birin­shiden, bul qujattyń ómirge kelýin uıymdastyrǵan Orta­lyq bıliktiń soǵys jaǵdaıynda qazaq halqyna baılanysty saıası ustanymyn tereńirek túsinýge múmkindik týǵyzsa, ekinshiden, hat maıdandaǵy qazaq jaýyngerleri men tyldaǵy qarapaıym eńbek adamdarynyń qyzmetine búgingi zaman bıiginen qarap, múmkin bol­ǵansha shynaıy, ádil baǵa berýge kómektesetin derek kózi bolyp tabylady. Aldymen, qysqasha bolsa da hattyń ómirge kelýine negiz bolǵan tarıhı jaǵdaıǵa toqtalaıyq. 1942 jyldyń kóktemi men jazynda keńes­tik Qyzyl Armııaǵa túrli aýyrt­palyqtardy bastan keshirýge týra keldi. Sáýirdiń sońyndaǵy onyń Qyrym­daǵy shabýyly jeńilispen aıaqtaldy. Osy jyldyń 4 shildesinde 250 kúnge sozylǵan qorǵanystan soń keńes áskeri Sevastopoldy tastap shyqty. Osy jyldyń mamyr aıyndaǵy Lenıngradtaǵy qorshaýdy (blokadany) buzyp shyǵý áreketi sátsiz aıaqtaldy. Keńes áskerleriniń Har­kov baǵytyndaǵy shabýyly jeńilispen jáne 20 dıvızııasynyń qorshaýda qalýymen aıaqtaldy. Sol sııaqty Volhov maıdanyndaǵy 2-shi shabýyldaýshy armııa da qor­shaýǵa túsip talqandaldy. Armııa qolbasshysy general A.Vlasov fashıster jaǵyna ótip, keıinirek gıt­lerlikter jaǵynda soǵysqan Orys azattyq armııasyn (ROA) qurdy. 1942 jyldyń jazynda gıt­lerlik basshylyq birden eki ba­ǵytta shabýyl­ǵa kóshti: Stalın­gradqa («B» ar­mııalar toby) jáne Kavkazǵa («A» armııalar toby). 1942 jyldyń 6 shildesinde 4-shi nemis tanki armııasynyń bólikteri Voronejdiń oń jaq betin basyp aldy. Odan ary ońtústik shyǵys baǵytta júrip Donnyń oń jaq betin­degi jerlerdi, Donbastyń shy­ǵys betindegi ónerkásip oshaq­taryn ózi­ne qaratty. 24 shildede Rostovty al­dy. Endigi ýaqytta Kavkazǵa qaýip tóndi. Kavkaz úshin shaıqas shildeniń sońynda bastalyp, Soltústik Kav­kazdyń biraz bóligin nemister basyp aldy. Osymen bir mezgilde «B» armııa­lar toby Stalıngradqa shabýyl­dy bastap ketti. Qoryta aıtqanda, birneshe je­tiniń ishinde nemis áskeri ke­ńes jerine 400 kılometrge jýyq tereńdep endi. Soǵys qımy­lyn­da Qyzyl Armııanyń mun­daı sát­sizdikke ushyraýy ásker qata­rynda tártiptiń kúrt quldyraýyna jol ashty. Tártip buzýshylyq jáne úreı keń aýqym ala bastady. Máseleniń kúrdelene túsýinen qaýiptengen Stavka jaǵdaıdy turaqtandyrý úshin endigi ýaqytta Stalınniń qolymen bekitilgen ataqty №227 buıryqty shyǵardy (1942 j. 28 shilde). Áskerde temir­deı qatal tártip ornatýdy kózdegen bul buı­ryq ruqsatsyz shegingen jaýyn­gerlerge eń aýyr jaza qoldanýdy belgilep berdi. Qyzyl Armııa qatarynda baı­qalǵan berekesizdik pen ba­syń­qy kóńil-kúıdi tez arada óz­gertýge baǵyttalǵan ıdeo­logııa­lyq sharalar barlyq Kav­kaz óńirinde antıfashıstik mı­tıngiler ótkizýden bastalyp, onyń arty ortaazııalyq jeke ult­tardyń atynan olardyń maı­dandaǵy jaýyngerlerine hat uıymdastyrýǵa ulasty. Bul ıdeo­logııalyq sharalardy ótki­zý barysynda basymdylyq buryn­ǵydaı partııalyq-bolshevıktik ustanymǵa emes, ulttyq-patrıot­tyq sezimge qozǵaý salyp, ony kúsheıte túsýge berildi. Máselen, «Pravda» gazetiniń 1942 jylǵy 1 qyr­kúıektegi jarııalanǵan materıalda: «Taý halyqtary... baýyrlar, Kavkaz taýlarynda, Donnyń, Kýbannyń, Terek pen Sýnjıdiń erkin jazyqtarynda, Qalmaqııa men Stavropoldyń dalalarynda týyp-ósken erjúrek jigitter! Aq­tyq shaıqasqa shyǵyńdar!.. Soltústik Kavkazdyń keńistikteri men Kavkaz taýlaryna kire beris nemis qaraqshylarynyń molasyna aınalsyn!», degen mazmundaǵy úndeý aıtyldy. Sonymen birge, Kavkazdyń musylman halyqtaryna senim­siz­dikpen qaraǵan stalındik ortalyq úkimet, ortaazııalyq orys emes halyq­tarǵa tolyq senimmen qara­dy dep aıtý bir jaqtylyq bolar edi. Keshe ǵana, ıaǵnı 20-30-shy jyldary ortaazııalyq ult-azattyq qoz­ǵalystardy qanǵa bóktirgen Stalın  óziniń bul halyqtarǵa jasaǵan oıranyn umyta qoıǵan joq-tyn. Osy jaǵdaıdy eskere otyryp, ol endi sanaly túrde «jumsaq» saıasatqa kóshti. «Pravda» gazetiniń 1942 jylǵy 31 qazandaǵy sanynda «О́zbek halqynyń jaýyngerlerine olardyń el-jurtynan hat» atalatyn qujat ózbek jáne orys tilderinde jaryq kórdi. Joǵaryda atalǵan №227 buıryǵy rýhynda jazylyp, árbir abzasy «Bir qadam da sheginis joq!» degen sóılemmen bastalatyn bul hatta: «О́zbek halqynyń batyr ulan­dary! Otanymyzdy fashıst jyrtqyshtarynan azat etý isinde basqa sovet halyq­ta­ry­nyń perzentterinen keıin qal­mańyzdar!.. «Jigit kisiniń uıalǵany – ólgeni» degen babalarymyz. О́zbek halqy­nyń atyna uıat keltiretin is qylma­ńyzdar», degen sózder de bar-tyn. Bul hatta ýaqyt ótse de eskir­meıtin bir oı, ustanym boldy. Ol halyqtar dostyǵy, ıaǵnı jeńiske bas­taǵan dostyq. Keńes Odaǵyn ne­mis basqynshylarynan jeńilisten qut­qarǵan negizgi fak­torlardyń biri de osy rýhanı qundylyq ekendigi haq. Keńestik basshylyqtyń bul ret­tegi ustanymy óz nátıjesin ber­di dep aıtýǵa bolady. «Seniń hal­­qyń, – dep kórsetildi hatta – KSRO-nyń bir perzenti emes pe? Endi, mine, seniń aǵań bolǵan (bólip kórsetý bizden – avtorlar) orys­tyń úıine, baýyrlasyń bela­rýstyń jáne ýkraınnyń úıine german baskeserleri basyp kirdi, olar ózgelermen birge dar men qam­shyny, óshpendilik pen ólimdi, ashtyq pen qyrǵyndy ala kelmek. Al shyndyǵynda orystyń úıi  – seniń úıiń, ýkraın men belarýs­tyń úıi seniń úıiń ǵoı!». Sonymen birge, qasıetti taqy­rypqa arnalǵan hatta «kishi» ult­tardyń revolıýsııaǵa deıingi ómirin keıingi keńestik ómirge qarsy qoıyp, Naýaı men Ulyqbek, Mýkımı men Tarabı sııaqty uly tarıhı tulǵa­lardy ómirge ákelgen orta men za­man­dy tómendetip kórsetýge qajet­tilik bar ma edi? Árıne, joq-tyn. * * * «Pravda» gazeti 1943 jylǵy 6 aqpandaǵy sanynda «Qazaq halqynyń maıdandaǵy qazaq jaýyn­gerlerine hatyn» jarııa­lady. Qazaq halqynyń soǵys jyldaryndaǵy bul hatyna baılanysty bir nárseniń basyn ashyp alǵan jón. Halyq atynan maıdanǵa joldanǵan bul qujattyń soǵys jaǵdaıynda qalyptasqan asa zor qajettilikten týyndaǵandyǵyn, sondaı-aq onyń kúrdeli sátte maıdandaǵy qazaq jaýyngerlerine jaǵymdy áseri bolǵandyǵy esh­qandaı da kúmán týdyrmaıdy. Hatta aıtylǵan tujyrymdar ar­qyly árbir qazaq jaýyngeri sol bir kúrdeli tarıhı sátte týǵan hal­qynyń taǵdyry odaqtaǵy bas­qa da halyqtardyń taǵdyryna baılaýly ekendigin tereń uǵyna túskendigin ańǵarý qıynǵa túspeıdi. Soǵystyń birinshi kúninen bas­tap-aq eldiń basyna túsken jaýap­­kershilikti maıdandaǵy jaýyn­ger qalaı týra ári tereń túsinse, onyń artyndaǵy ákesi men sheshesi, týǵan-týysy men aýyldasy da sondaı dárejede túsindi. Hatta aıtylǵan: «Maıdandaǵy qazaq jaýyngerleri! Senderdiń erlik­teriń, jaýǵa jasaǵan shabýyl­daryń, týǵan elderiń Qazaqstandy bir kóterip tastady. Halyq maı­danǵa tańdaýly uldaryn jibergenin qýanyshpen maqtan etedi», degen tujyrym jeńil-jelpi aıtyla salǵan sóz emes-tin, ol halyq pen maıdan arasyndaǵy tutastyqty bildiretin oryndy pikir bolatyn. Hatta baıandalǵan osy mazmun­daǵy pikirlerdiń halyqtyń tereń júreginen shyqqandyǵy jáne olar­­dyń asa jaýapty sátte Otan-Ananyń únindeı áserli bolǵan­dyǵy haq. Hatty jarııalaǵan «Pravda» gazeti sol kúngi sanynda «Dańqty qazaq halqy Sovettik Otan úshin kúreste» degen taqyryppen bas maqalasyn berip, onda «qazaqtar maıdanda jaýǵa qarsy jaqsy ury­sady, tylda olardyń ákeleri, analary, áıelderi maıdan úshin jumysty aıanbaı, jaqsy isteıdi. Qazaqstan óz jeriniń barlyq baı­lyqtarymen, taýlarynyń bar­lyq asyl kenderimen maıdanǵa qýatty tirek bolyp otyr. Gıt­lershilderdi talqandaıtyn árbir snarıadta qazaq dalasynyń, qazaq eńbeginiń úlesi bar...Tústi metaldar – Qazaqstannyń Otan qorǵaý isine berip otyrǵan baǵa jetpes kómegi. Onyń astyǵy, eti men júni de – sondaı baǵaly kómek. Qyzyl Armııany tamaqtandyrý, kıindirý úshin, qazaq halqy tylda patrıottyq jigermen eńbek etýde. 1943 jyly Qazaqstannyń dándi jáne tehnıkalyq egisteriniń kólemi 842 myń gektarǵa artty. Respýblıkanyń kolhozdarynda mal basy 1.518 myńǵa ósti. Qazaq­stannyń kolhozdary men sov­hozdary elimiz ben maıdanǵa etti 1941 jylǵydan 2.657 myń put, sútti (tek kolhozdar ǵana) 1.467 myń put, júndi 107 myń put artyq berdi», – dep jazdy. Bul aıtylǵan oı-pikirde qazaq elin eshqandaı da asyra dáripteý joq-tyn. Maıdandaǵy qazaqtardyń osy bıikten kóringendigi tarıhı shyndyq bolatyn jáne ol moıyn­­dalǵan. Tyldaǵy qazaq hal­­qynyń erlik eńbegi, qazaq je­riniń asty-ústi baılyǵy nemis basqynshylarymen soǵysta qaje­tine jumsalǵany da aqıqat bolatyn. Qazaq halqy soǵys jyldary saıası turǵydan da, son­daı-aq rýhanı turǵydan da tutastyq jáne kemeldik tanytty. Ol álginde ǵana (30-shy jyldary) el zııalylary men basshylaryna qarsy júrip ótken jappaı repressııalaý saıasatyn esine almaýǵa tyrysty. Alash qaıratkeri Bazarbaı Mámetovtiń qyzy Mánshúk Mámetovanyń maıdanda erlikpen qaza taýyp, Keńes Odaǵynyń Ba­tyry atanýy, alash qaıratkeri Sma­ǵul Sádýa­qasovtyń uly, Álıhan Bókeı­hanovtyń nemeresi Eskendir Sma­ǵululynyń 14 jasynda polk balasy retinde maıdanǵa attanyp, sonda júrip oqqa ushýy, lagerde aıdaýda júrgen alash ofıseri Bermuhambet Sısekenovtiń óz erkimen shtrafbatqa suranyp maıdanǵa attanyp, soǵys aıaq­tal­ǵansha ásker qatarynda bolýy, baıdyń qyzy Márzııa Ibra­gımovanyń (jambyldyq): «Ákem halyq jaýy bolǵan joq, al men elimmen birgemin!», dep soǵys jyl­­dary bilek túrinip kolhozdyń jumysyna aralasyp, sol úshin de Sosıalıstik Eńbek Eri atanýy, mine, osy saıası tutastyqtyń naqty kórinisi bolatyn. Sońǵy jyldary ǵana anyqtalyp otyrǵandaı «Alash» qozǵalysy qatarynda bolyp, sol úshin de repressııaǵa ushyraǵan aqmolalyq Shaıshyq Oljabaev, Tobaı Barlybaev jáne basqa da belgili de belgisiz ketken alashshyl azamattardyń týǵan-týystary elimen birge jeńis úshin belsendi eńbek etip, qoǵamnyń qurmetine bólendi. Mysaly, Tobaı Barlybaevtyń uly Álıhan Bar­lybaev Uly Otan soǵysyn tank komandıri bolyp, Orel – Kýrsk ıininen bastap, maıdanda úsh márte jaralanyp, Praga qalasynda je­ńispen aıaqtady. Jazýshy I.Erenbýrg soǵys keze­ńine tán saıasattanǵan pýb­lısıstıka úlgisinde jazylǵan «Qazaqtar» atalatyn maqalasynda tutqynǵa túsken nemis ofıseriniń qazaq jaýyngerlerine baılanysty aıtqan pikirin beredi (pikirdi jazylǵan tilinde bergendi jón kórdik): «Protıv nas bylı strashnye soldaty – ıh ne mog ostanovıt nıkakoı ogon, onı bejalı prıamo na nas. Potom mne skazalı, chto eto – kazahı. Iа ne znal prejde, chto sýshestvýet takoı narod...» (Erenbýrg I.G. Voına. 1941-1945 / M., 2004, s. 796.). Bul qazaq jaýyngerleri jóninde aıtylǵan jalǵyz pikir emes-tin. Soǵys jyldary KSRO-da «Sandı taıms» gazetiniń jáne VVS (Bı-bı-sı) radıokompanııasynyń tilshisi qyzmetin atqarǵan A.Vert «Rossııa v voıne 1941-1945» atty kitabynda: «Ortaazııalyq halyqtardyń jaýyn­gerleriniń qaharmandyqpen soǵys­qandyqtaryna qaramastan, sovettik basshylyqtyń bul halyq­tarǵa baılanysty jaısyzdyq tanytqanyna toqtalyp: «Sovettik bılik oryndary Kavkazǵa baılanysty, ásirese onyń musylman halyqtaryna baılanysty jaısyz­dyq sezindi. Osyndaı jaısyzdyqty jaýyngerleri maıdanda jaýmen shaıqasta qaharmandyq tanytsa da Orta Azııanyń keıbir musylman halyqtaryna da baılanysty baıqatty. Qyzyl Armııanyń eń tegeýrindi jaýyngerleri qa­zaq­­tar boldy; jalpy alǵanda soǵystyń basynan sońyna deıin qazaqtar ózderin eń jaqsy jaǵynan kór­setti, al Stalıngradttyń ózin­de jaýyngerlerdiń eń úzdik degen­deriniń qatarynda qyrǵyz, qazaq jáne bashqurt sııaqty orta­azııalyq halyqtardyń ókilderi júrdi. Qy­rymdyq emes, volgalyq tatarlar da ózderin óte jaqsy jaǵynan tanytty», dep jazdy (A.Vert. Ros­sııa v voıne 1941-1945 //oyallib.com /book/vert_aleksandr/rossiya_v_voyne_1941_1945.html). Maıdanǵa qolyndaǵy baryn jibergen Qazaqstannyń aýyldary men qalalary soǵys jyldary ashtyq jaǵdaıdy basynan keshirdi. Ishki Ister Halyq Komıssarıatynyń 1944 jylǵy 18 sáýirdegi málimetine qaraǵanda, osy jyly Almaty oblysynda – 40, Aqmola oblysynda – 21, Soltústik Qazaqstan oblysynda 10 adam ashtyqtyń saldarynan opat bolǵan (Lıýdskıe poterı SSSR v perıod vtoroı mırovoı voıny. Sbornık stateı. Sankt-Peterbýrg. 1995. S.169). Oǵan bir jaǵynan 1943 jyly ekken eginniń túsim bermeýi bolsa, ekinshiden, halyqtyń qap túbindegi astyǵy men sońǵy tuıaq malyn maıdanǵa jóneltýi edi. Máskeý túbindegi qandy shaı­qasta qaharman isterimen kózge túsken Baýyrjan Momyshuly Al­matydaǵy ádebıetshi-ǵalym Esma­ǵambet Ysmaıylovqa jaz­ǵan hatynda qazaq halqynyń revo­lıýsııaǵa deıingi ómirin qarańǵy túnek, al ózin bar jaqsylyqtan habarsyz, beıshara retinde kórsetýge úzildi-kesildi qarsy shyqty. Baýyrjan Momyshulynyń bul aıtqan pikiri jaı emosııalyq silkinisten týa qalǵan negizsiz sóz emes-tin. Bul soǵystyń aldynda ǵana dıktatorlyq júıe tarapynan aýyr soqqy alǵan, biraq oǵan synbaǵan, tek ishteı býlyǵyp, tyna qalǵan ulttyq namystyń reti kelgen sátte qaıta bas kóterip, dúleı bılik aldynda: «Men barmyn!» dep boı kórsetýi bolatyn. Qazaq rýhy ony maıdan dalasyndaǵy qazaq jaýyngerleriniń janqııarlyqpen kórsetken jappaı erligi arqyly, sondaı-aq tyldaǵy sharshap-shal­dyǵýdyń ne ekendigin bilmesten kúni men túnin aýyr eńbekte ótkiz­gen qazaq áıelderiniń erik-jigeri arqyly bildirdi. Nemis basqynshylarymen aqtyq kúres jaǵdaıynda qazaq hal­qynyń maıdan men tylda tanytqan mundaı «ashyq minez, keń peıil» yqylasy Ortalyq bılik tarapynan sondaı dárejede túsinistik taýyp, qoldaýǵa ıe boldy ma? Mundaı saýalǵa senim­di túrde jaǵymdy jaýap berý qıyn. 1941-1943 j.j. maıdan dalasynda qalyptasqan aýyr jaǵdaı óte salysymen-aq partııalyq ıdeologııa burynǵy 20-30-shy jyldary qalyptasqan arnasyna qaıta tústi. «Qazaq ultshyldyǵy» týraly másele ıdeologııalyq apparat tarapynan qaıta kóterildi jáne ol mynandaı tarıhı faktilerden anyq baıqaldy. 1943 jyly reseılik (soǵys jyldary Almatyda turǵan) já­ne qazaqstandyq ǵalymdardyń shy­ǵarmashylyq birlikte daıarlaǵan «Istorııa Kazahskoı SSR s drevneıshıh vremen do nashıh dneı» (M.-A, 1943) atty kitap jaryq kórdi. Kitap jaryq kóre salysymen sol jyly-aq sátti jazylǵan eńbek retinde Stalındik syılyqqa usynyldy. Irgeli ǵylymı turǵydan jazyl­­ǵan bul kitapta patshalyq bılik­tiń qazaq qoǵamyn otarlaý jáne orys­tandyrý saıasaty tııa­naqty taldaýǵa alynyp, oǵan jaýap reaksııa retinde kórin­gen qazaq halqynyń óz táýelsizdigi úshin kúresine, túrli aımaqtardy qamtyǵan ult-azattyq qozǵalystarǵa jeke taraýlar arnaldy. Azattyq qozǵalystardy basqarǵan jeke qaıratkerlerdiń tulǵalyq bolmysy somdaldy, qoǵamdyq oıdaǵy «Zar zaman» aǵymy kórinis tapty. Reseılik otarlaý saıasatynyń mundaı ashyq synǵa alynýy Más­keýdegi resmı ustanymdaǵy ǵalymdardyń «namysyna» tıgen edi. Memlekettik syılyqtar boıyn­sha komıtettiń tapsyrýy­men eńbekke pikir jazǵan A.I.Iаkov­lev kitapta Reseı úki­metiniń ım­perııalyq terrıtorııasyn ke­ńeıte túsý áreketi qorǵanystyq maqsatta júrgizilgen, sondyqtan da bul prosess «pro­gresshil» sıpattaǵy áreket retinde kórsetilýge tıis edi, al qazaqtardyń orys otar­shyldyǵyna qarsylyǵyn dabyraıtyp kórsete­tindeı ol sonshalyqty mańyzdy taqyryp emes-tin, jalpy kitapta Reseı memleketine de, sol sııaqty orys halqyna da jaǵymdy kózqaras joq degen qorytyndyǵa keledi. О́z retinde Qazaqstan tarıhynan atalǵan eńbektiń jaryq kóretindigi jóninde habar maıdandaǵy jaýyn­gerlerge de jetip, olardyń tarapynan qyzyǵýshylyq týdyrǵan edi. Máselen, D.Qosanov degen maı­­­danger kitapty jazýǵa atsa­lys­qan ǵalymdarǵa joldaǵan hatynda: «Keshe ǵana biz «Pravda» gaze­tinen ózińizdiń, bizdiń ja­qyn dos­tarymyzdyń belsendi atsaly­sýymen jaqyn arada «Qazaq KSR tarıhynyń» jaryq kóretini jó­ninde bildik. Biz sizderdiń zor nátıjeli jumystaryńyz úshin óte qýandyq, endi, mine, sol kitapty oqyp shyqsaq degen úmittemiz. Eger sizderge qıyn bolmasa, osy sa­rylyp kútken kitaptyń bir da­nasyn bizge jiberseńizder eken», degen ótinishin bildiredi. (Bran­denberger D.L. Nasıonal-bolshevızm. Stalınskaıa massovaıa kýltýra ı formırovanıe rýsskogo nasıonalnogo samosoznanııa (1931-1956) Sankt-Peterbýrg, 2009. S. 196) О́kinishke qaraı, bul kitapty oqý múmkindigi sol tarıhı kezeńde maıdangerlerge de, eldegi qalyń oqyrmandarǵa da buıyrǵan joq edi. Kitapty qalyń oqyrmannyń qolyna berý qaýipti degen maǵy­nadaǵy tujyrym jasalynyp, onyń tırajy ustanymnan qaıtarylyp, oqýǵa tyıym salynǵan eńbek retinde seıfke bekitildi. Kitap avtorlary men ony shyǵarýǵa qatysy bar ǵalymdar qýdalandy, tutqynǵa alynyp, túrmege toǵytyldy. Sonymen, el basyna qaýip tóngen soǵys jaǵdaıynda ulttyq-patrıottyq ustanymdy kúsheıtý jolyna túsken stalındik ortalyq bılik ol qaýiptiń beti qaıtqan sátte-aq sol burynǵy qalpyna túsip, qazaq sııaqty eldiń tabıǵı ulttyq sezimine sezikpen qaraıtyn boldy. «Pravda» gazeti endigi ýa­qytta sovet halqy «qazaq hal­qynyń týrashyl, ashyq, erlik júregin, onyń kishipeıildiligin, onyń adaldyǵyn jaqsy kóredi», degen mazmundaǵy pikirdi ber­meıtin boldy. «Pravda», árıne, partııalyq, ıaǵnı ıdeologııalyq ustanymdaǵy basylym boldy. Búgin, bizdiń el Uly Otan soǵy­sy jyldary otan úshin ot keshken ur­paqtyń erlik isterine zor qurmet­pen qaraıdy, ony bıik azamat­tyqtyń qaıtalanbas úlgisi retinde baǵalaıdy. Osy rette Elbasy N.Á.Nazar­­baevtyń «Otandy qor­ǵaý degende, árıne, adam balasy aldymen óziniń shańyraǵyn oılaıdy. Ákeńdi, shesheńdi, baýyrlaryńdy, balalaryńdy, nemerelerińdi oılaı­syń. Sol júrekpen, sol tilekpen Otanyńdy qorǵaısyń», degen ataly sózi oıǵa oralady. Máńgilik El ıdeıasy da mine osy adam tabıǵatynda bar jáne eshýa­qytta mańyzyn joǵalt­paıtyn qundylyqtardan bastaý alatyndyǵy haq. Búgingi tańda osy uly ıdeıa bizdiń elimizde jalpy azamattyń qundylyqtardy shoǵyr­landyrý júıesiniń, sondaı-aq júrgizilip jatqan reformalardyń dúnıetaný negizderin qalaıdy. Endigi jerde ultty uıystyryp, uly maqsattarǵa jeteleıtin Máńgilik El ıdeıasyn iske asyrý úshin aıanbaı ter tógý kerek. Mámbet QOIGELDIEV, professor, Azat PERÝAShEV, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty.