Jýyrda Bolat Eshmaǵambetovtiń byltyr jaryq kórgen «О́z-ózimmen áńgime» atty kitaby qolyma tıdi. Belgili shahter, Saran qalasynyń qurmetti azamatynyń qalyń shyǵarmasyn oqyp shyqqandaǵy maqsatym, onyń týǵan aǵasy Ǵazız týraly jańa derekterge kezigemin be degen oı edi. Olaı bolmady. Bolat aǵamyz óziniń óndiristik ortasy, aralas-quralastarynyń tynys-tirshiligi, qoǵamdyq qatynastardan órbigen paıymdarynan tolǵanys týdyrǵan eken. Oqıǵalar jelisi ózine tartyp turatyn kitaptyń atyna oraı, ózi jaıly da jarytyp jazbaǵan. Baýyrlaryna qatysty baıan tipti jutań. Aǵasy Ǵazızge qaratyp «NuH paıǵambardan kem bolǵan joq» degen jalǵyz teńeýdi qoldanypty. Túsingenge halyqtyq baılamymyzdaǵy óte joǵary baǵam.
Bul neni kórsetedi? Rýhanı qundylyqtardyń qasterlenetini men azamattyq ustanymnyń únemi áspetteletinin uqqandaı boldym. Men oılaımyn, Ǵazız Eshmaǵambetov te kitap jazǵan bolsa, dál osylaı eter edi. Kózi tirisinde Lenın, Oktıabr revolıýsııasy, tórt birdeı Eńbek Qyzyl Tý ordenderimen marapattalǵan kisiniń aldyna talaı bardym. «Meni qaıtesiń, jazsań ujym týraly jaz» degennen tanbaıtyn. Eńbegimen eńselenip, tulǵa deńgeıine jetip qalǵan adamnyń qarapaıymdylyǵy tań qaldyratyn. Qazir, qaıtys bolǵanyna jyl tolǵaly otyrǵan aǵamyzdy eske ala otyryp, halqymyzdyń tek tazalyǵy týraly jyly oılarynyń áserine bólengendeı bolamyn.
Qolymdaǵy juqaltań derekterdi tolyqtyrý maqsatynda anaý jyldary Kókshetaý oblysyn basqarǵan qadirmendi qarııa Shapaı Ábýtálipovti sózge tarttym. Ǵazekeńniń qurylys salasynda jumys isteıtin uly Serikten aǵamyzdyń óz qolymen jazylǵan ómirbaıanyn aldym. Kýrstasym ári «Egemende» birge qyzmet atqaratyn Qorǵanbek Amanjolov ta Ǵ.Eshmaǵambetov jaıly qalam tartqan eken. Ǵazekeń jaıly dúnıelerdiń barlyǵy tek máselesin qaýzaıdy. Bul endi tegin emes.
Aǵamyz oblystyq deńgeıdegi basshylar arasynda kesek minezimen, sóldi sózdi ójettigimen erekshelenip turatyn edi. Soǵan oraı qımyly qarymdy, eńbekte jankeshti, batyr tulǵasyndaǵy bekzat baıyptylyǵy qatar ere júretin. Ol tekti babalardyń urpaǵy bolatyn. Arǵy atasy Básentıin rýynyń Qangeldi urpaǵynan taraıtyn Aıtbaı Abylaı hannyń qadirleıtin batyrlarynyń biri bolypty. Onyń denesi Túrkistandaǵy Ahmet Iаsaýı zıratyna jerlenýi de kóp nárseni ańǵartsa kerek. Aıtbaıdyń Shúlenbaıynan Ǵazekeńniń ákesi Eshmaǵambet, qyzy Saqyptan qazaqtyń birtýar azamaty, kórnekti memleket qaıratkeri Báıken Áshimov týady.
Ǵazekeńniń atasy Shúlenbaı Kókshetaýdyń dýaly aýyz bılerimen qatar júrip, el ishinde abyroıly kisilerdiń biri bolǵan. Qyzyl qyrǵyn kezinde keńes ókimetin kelemejdep Qyzyljardyń túrmesine toǵytylǵan Úkili Ybyraımen sybaılas boldy degen dúrmekpen ol da abaqtyǵa jabylǵan. Bul týraly Ǵ.Eshmaǵambetovtiń esteliginde «Atam sonda túrmeniń jaman ısine shydamaı temeki tartýdy úırenip kelip edi. Artynan qoıdy» dep jazylypty.
Osy jaǵdaı qorlyq-qııamettiń bastamasy bolyp shyqty. Kámpeske kelip, óshikken belsendiler baı-qulaqtyń tizimine iliktirip, aqyry jer aýdartyp tyndy. Bular 1931 jyly Petropavl jaǵyndaǵy qazaqtar Kishi Torańǵyl, Aqbalshyq ataıtyn jerge aıdaldy. Bar júgi bir abdyra, bir kebeje, bir qazan, bir samaýyr. Bul ýaqytta el ishine asharshylyq ta kirgen. «Tańǵy as táńirden» degen tirshilik jetegindegi Shúlenbaı men Eshmaǵambet otbasyn aman saqtap qalý qamymen araǵa jyl salyp, Ombynyń Azov aýdanyndaǵy Mesherıakı selosyn panalapty. Atasynyń eti tiriligi ǵoı, Shúlenbaevtyń ornyna «Súgirbaev» degen mórli qaǵazben. Ákesi Eshmaǵambet osyndaǵy polıtotdeldiń atqosshy-kóshiri bolyp ornalasady. Kezinde revolıýsıoner Kırovpen birge bolǵan polıtotdel basshysy Shaýmıan atqosshysyna janashyrlyqpen qaraǵan sııaqty. Osynyń da yqpaly shyǵar, eshkimmen qaq-soǵy joq Shúlenbaı áýleti el ishine erkin sińisip ketkendeı.
Bir qyzyǵy, alystaǵy Mesherıakı mektebinde on bes shaqty bala qazaqsha dáris alǵan. Janbolat Táshkenov degen muǵalim sabaq beripti. Ǵazız birinshi synypty sonda oqyǵan. Kúnige bir mezgil tamaqtandyrady. Qaǵaz ben qaryndash mektepten. Ápkesi Máıkesh ekeýi eskileý bir etikti kezektesip kıedi. Ýaqyt solaı. Aýyr kezeńniń armanshyl balalarynyń ortaq taǵdyryna qatysty bir sýret qana bul.
Anasy Nurıla kolhozdyń saýynshylyǵyna qabyldanyp, janushyra jumys isteıdi. Másele kózge túsip, ekpindi atanýda emes edi. Áıtkenmen, eńbegi elenip, madaqtala bastaıdy. Tipti, 1935 jyly Ombydaǵy jınalysqa shaqyrylypty. Sonda Lenın ordenine usynylyp, aýyl sharýashylyǵy qyzmetkerleriniń Búkilodaqtyq birinshi sezine delegat bolyp saılanady. Biraq sekemshil Shúlenbaı qarııa: «Neshe jerden orden berse de emshektegi balamen alys jolǵa shyǵarmaımyn», degen syltaýmen Máskeýge jibermeıdi. Buǵan joǵarydaǵy sheneýnikter asa qınala qoımaǵandaı. Aqyry Nurılaǵa syılyqqa «Zınger» tigin máshınesi men gúl shashaqty káris sháli buıyrǵan eken.
Jańaǵy sekem alýdyń astarynda biraz másele baryn ańǵarý qıyn emes. Nurıla shesheıdiń kóptiń nazaryna ilinip, aty shyǵa bastaýy almaǵaıyp zamandaǵy adamdar úshin asa tıimdi bolmaıtyny túsinikti. О́ıtkeni, búgingi saýynshy Aıyrtaýdyń Botaı aýylyndaǵy ataqty Sháltik qajynyń nemeresi, Súleımen moldanyń qyzy. Ári quran hadısterine jatyq, arab tilinde oqyp, jaza biledi. Ortasy keńeıgen soń bul jaıdy, sondaı-aq, basqa famılııany jamylyp júrgenderin bireý-mireý bilip qoıyp, kereksiz sózdi kóldeneńdetip tursa, bulardyń quryǵany. Onyń ústine Shúlenbaı atanyń jasy eńkeıgendegi týǵan jerdi ańsary bar, aqyrynda bular, 1936 jyly burynǵy Básentıin – qazirgi «On bes jyldyq Qazaqstan» aýylyna qaıtyp oraldy. Bul kezde Konstıtýsııa qabyldanyp, Keńes Odaǵy boıynsha tuńǵysh saılaý ótkizilgeli jatqan. Abyr-sabyrdyń áseri me eken, eski tizimniń negizinde «Shúlenbaev» bolyp tirkeýge alynyp, úlkender jaǵy daýys berýge qatysty. Kóp uzamaı olardyń tolyq aqtalǵany jónindegi habar da kelgen. Úıelmeli-súıelmeli balalar esh qýystanyp-qorqaqtamaı mektepke baratyn boldy.
Ǵazekeń 1946 jyly áýeli Shuqyrkól, sodan keıingi satyda ataqty Syrymbet mektebin bitirip shyqty. Soǵystan keıingi jylda aýyl balasynyń arman qýyp, oqý izdeýge qaıdan shamasy kelsin. Anasy aýyr jumys, qıyn turmystyń aýyrtpalyǵynan 1943 jyly qaıtys bolǵan. Ákesi soǵystan jaraly oralyp, úı mańynan asa almaı qaldy. (Ol kisi alpysynshy jyldardyń basynda dúnıeden ozdy). Bir jyldaı kitaphanashy boldy. Jıǵan-tergenin qamdap, jazǵyturym aýdan ortalyǵy Saýmalkóldegi jıen aǵasynan aqyl suraı kelgende, jaqsy habardyń ústinen tústi.
Bul kezeńde respýblıkamyzda kadr máselesi aıryqsha ózekti bolatyn. Qazaq zııalylarynyń basym kópshiligi qýǵyn-súrginge ushyrap, elimizde bilikti mamandar joqqa tán edi. Mundaı jaǵdaıdyń qalyptasýyna soǵys ta joıqyn áserin tıgizdi. Sol kezde Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy Jumabaı Shaıahmetovtiń aralasýymen VKP(b) men Halyq Komıssarlary Keńesiniń «Qazaqstandaǵy ulttyq kadrlar týraly» arnaıy qaýlysy jarııalanady. Atalǵan qujattyń negizinde Qazaqstan azamattaryna Reseı, Ýkraına, Zakavkaze jáne basqa respýblıkalardaǵy joǵary oqý oryndarynda bilim alýǵa múmkindik beretin kvota bólingen. Ǵazız Eshmaǵambetov sátin salyp, Barnaýldaǵy Altaı aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna baratyn bes adamnyń tizimine iligedi.
Ǵ.Eshmaǵambetov atalǵan bilim ordasyn 1952 jyly ǵalym-agronom mamandyǵy boıynsha bitirip shyǵyp, týǵan elge oralady. Kókshetaý oblystyq sovhozdar tresiniń joldamasymen Aıyrtaýdaǵy «Aqan» keńsharyna jiberilip, tabany kúrekteı 14 jyl boıy bas agronom qyzmetin atqardy. Ǵazız aǵamyz osy jyldary óziniń shyn mánindegi jerdiń janashyr qamqorshysy ekendigin tanyta bildi. Yryzdyq molshylyǵyn jasaýda «Aqan» sovhozy únemi alda boldy. Adal eńbek eńselendirgen Ǵazız Eshmaǵambetov 1956 jyly 28 jasynda Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattaldy.
Bilikti maman 1966 jyly Chıstopol aýdanyndaǵy «Krasnoznamen» sovhozynyń dırektory qyzmetine joǵarylatyldy. Osy eki sharýashylyqta jumys istegen jyldary Ǵazekeńniń aımaqty órkendetýdegi aıshyqty qoltańbasy jarqyraı kórindi. Jol qurylysyna, sý toraptary men sý júıelerin tartýǵa, turǵyn úıler salýǵa erekshe kóńil bólip, istiń barysyn tikeleı qadaǵalap otyrdy.1973 jyly oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy bastyǵynyń birinshi orynbasarlyǵyna aýystyrylǵanda da kúrdeli qurylys salasyna jetekshilik jasaý Ǵazız aǵamyzǵa tapsyrylǵan bolatyn.
Ǵazız Eshmaǵambetuly basshy, maman, azamat retinde oblystyq astyq ónimderi basqarmasynyń bastyǵy bolyp qyzmet istegen jyldary da jaqsy qyrynan tanyldy.
Eliniń arda uly 1988 jyly respýblıkalyq dárejedegi zeınetkerlikke shyqty. Alaıda, ol jumys jolyn toqtatpady, ol qoǵamǵa kerek edi. Ǵazız aǵa budan keıin de on jyl boıy aımaqtyq astyq zerthanasynyń meńgerýshisi, jeke menshik «Dán» fırmasynda astyq ónimderiniń baǵasyn anyqtap, naryqtyq qozǵalysyn úılestirýshi qyzmetin atqaryp, jastarǵa baı tájirıbesiniń marjanyn shashyp ótti.
Ǵazekeń Kókshe óńirindegi Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen agronomy ataǵyn alǵan sanaýly azamattardyń biri edi. Aıaýly jeńgemiz Daqan Ýáıisqyzy ekeýi 50 jyldan astam baqytty ǵumyr keship, altyn asyqtaı eki ul, bir qyz tárbıelep ósirdi, nemere-shóbereleriniń shat kúlkisine bólendi.
Baqbergen AMALBEK,
«Egemen Qazaqstan».
Aqmola oblysy.