Sýretke aınalǵan poezııa

Sultanmahmut Toraıǵyrov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń «Sáýlet jáne dızaın» kafedrasynyń aǵa oqytýshysy, sýretshi Maısa YQYLASOVAMEN suhbat – Maısa, Ombyda sýret kórmesin ótkizip kelipsiz. Qandaı týyndylaryńyz qoıyl­dy, jalpy, kórmege ombylyqtardyń qyzyǵý­shylyǵy qaı deńgeıde boldy? – Jaqsy ótti, kóńil bir kóterilip qaldy. Kıiz basý ónerine reseılik qazaqtar úlken qyzyǵýshylyq tanytty. Osy sapardan buryn ótken jyly Ombyda ótken «Evrazııa-Art» sýretshiler kórmesine bir top pavlodarlyq sýretshiler barǵanbyz. Sonda kórmege kelgen jer-jerdiń sýretshileri kıizden jasalǵan kar­tınalarǵa qatty qyzyqqan edi. Al, bul jolǵy saparǵa Ombydaǵy aımaqtyq «Móldir» atty Sibir aımaqtyń qazaq mádenı ortalyǵynyń tóraıy­my Altynaı Júnisova sińlimiz bastama­shy boldy. Kórmege ombylyq qazaqtar, ózge ult ókilderi, oqýshylar, stýdentter keldi. Pýsh­­kın atyndaǵy ortalyq kitaphananyń úlken zalynda uıymdastyrylǵan kórme el Táýelsizdiginiń 23 jyldyǵyna arnaldy. Kór­mege «Meniń Qazaqstanym» atty peızajdar serııa­sy men aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń poezııa­syn arqaý etken «Muqaǵalı» atty gra­fıkalyq sýretter serııasy – barlyǵy 30 týyn­dym qoıyldy. Tipti, qoı júnin boıap, kıizge basý arqyly qalaı ulttyq buıymdar jasaý kerektigi jaı­ly sheberlik synyptaryn da ótkizdim. Sapar barysynda sol jerdegi Kór­kemóner ınstı­týtynyń dırektory, Reseı Sýret­shiler odaǵynyń múshesi Qaıyrtaı Ámir­ǵazın, sýretshi Amangeldi Shákenov sııaq­ty árip­testerimmen de kezdestim. Biz­diń elimiz­diń Omby­daǵy konsýly Eldar Qonaev­tyń qabyl­daýyn­da boldym. Eki el arasyndaǵy mádenı baı­­la­­nysqa qosqan úlesim úshin Alǵys hat tabys etti. – Muqaǵalı aqynnyń poezııasyna arnalǵan grafıkalyq sýretterdi buryn da kórmege qoıyp pa edińiz? – Bul sýretterdiń kórmesin tuńǵysh ret ótkizip otyrmyn. Ony perfomans túrin­de, ıaǵnı sýret pen poezııa, mýzyka men vıdeo qosyp jan-jaqty ótkizdim. Bul oryn­daý­shy­lyq, shaǵyn qoıylym degendi bildiredi. Per­fomans ótken ǵasyrdyń 60-jyldardaǵy avangardısterine tán stıl. – О́nerge qalaı kelgenińiz týraly aıta ketseńiz. – Bizdiń otbasy meniń bala kezimde osy Omby jaqtan Aqtoǵaı aýdanyna kóship keldi. Kishkentaıymnan sýret sala bastadym. Bul óner maǵan anamnan darydy. Anam on saýsaǵynan óneri tamǵan adam edi. Syrmaq jasaý, oıýlar, quraq quraý, kesteniń túr-túrin qalaı tigip, qalaı jasaýdy anamnan kórip óstim. Bala qııalym ómirdiń ǵajaıyp quby­lystaryn sýret arqyly kórsetkisi kel­di. Osy óner meni jetelep Almatydaǵy teatr jáne kórkemsýret ınstıtýyna alyp keldi. Oqý bitirgen soń, 1986-1996 jyldary sol kez­de Almatyda ornalasqan «Qazaq tele­vı­zııa­sy­nyń» «Alataý» telearnasynda sýret­shi-kór­kemdeýshi bolyp qyzmet atqardym. Sony­men birge, ózińiz bilesiz, bizdiń oblys orta­ly­ǵyndaǵy Júsipbek Aımaýytov atyn­daǵy mýzykalyq drama teatrynda «Qyz ­Jibek» operasynyń, «Abylaı hannyń aqyrǵy kún­deri», «Han Kene», «Otyrar das­tany», «Jar­qanat», «Eń ádemi kelinshek» sııaq­ty basqa da qoıylymdardyń sahnalyq sýret­terin jasadym. Keıin Astanadaǵy Qalıbek Qýa­nysh­baev atyndaǵy mýzykalyq drama teatryn­da «Muqaǵalı», «Sıqyrly shóp», «Aǵasy bardyń...» , basqa da spektakl­derdiń sahnalyq qoıýshy sýretshisi boldym. – Aıtpaqshy, siz 1986 jyldary telearnany ataqty synshy, patrıot Saǵat Áshimbaev aǵamyz komıtet tóraǵasynyń orynbasary, tóraǵa bolǵan kezde jumys jasaǵan ekensiz ǵoı? – Iá. О́mirimdegi umytylmas estelik. Jeltoqsan oqıǵasy bolǵan jyldar. Bári de bizdiń kóz aldymyzda ótti ǵoı... Saǵat aǵamen birge shyǵarmashylyq jumys jasaý baqyty buıyrdy. Telearnada «Shashý», «Ala­taýdyń án otaýy», «Tamasha» oıyn-saýyq baǵ­darlamalaryn búkil qazaq súıip kórdi. Osy baǵdarlamalardyń da bezendirý jumys­taryn atqardyq. Saǵat aǵamyzdyń jetekshiligimen sol kezde rejısser Bota­góz Ismaıylova, redaktor Aısulý Imanbekova bárimiz Muqaǵalı Maqataevtyń shyǵar­ma­shylyǵyna arnalǵan «Darıǵa júrek» atty bir saǵattyq televızııalyq derekti fılm túsirdik. Bul fılm Muqaǵalı aqynnyń aýyly Shalkódede, Qarasaz jerinde túsirildi. Aıt­paq­shy, Darıǵanyń rólin bizdiń jerlesimiz, pavlodarlyq Baqyt Aıtova beıneledi. – Muqaǵalıdyń óleńderine sýret salýǵa «Darıǵa júrek» áser etti me?.. – Árıne, áseri boldy. Astanadaǵy Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy mýzykalyq drama teatrynda qyzmet jasap júrgenimde teatr ujymy Serik Turǵynbekovtiń «Muqaǵalı» dramasyn sahnalady. Qoıýshy-rejısser – Bolat Uzaqov. Al, men sahnalyq kórinisterdiń sýretterin saldym. Osy drama da maǵan úlken oı saldy, ózim salǵan kórinister mazalap, óleńderi oıymnan ketpedi. Aqyndardyń óleńderine ádette kóbine án jazady. Biraq, sýret salyna ber­meıdi ǵoı. Bul bir sózben aıt­qanda, poezııa­ny sýretke aınaldyrý, Muqa­ǵalıdyń óleń­deri eriksiz sýret salýǵa jete­leıdi. О́leńderi ózinen ózi sýretke suranyp tur. Aqynnyń óleńderin stýdent kezden bas­tap jatqa oqımyn. Aqyn men sýretshi shyǵar­mashylyǵynyń úndesýi zańdylyq dep oılaımyn. Mysaly, «Ǵashyqpyn», «Raý­shan gúline», «Sen gúlimsiń», «Iek art­qan teńizge», «Únsizdik», «Taǵy da kúz», «Jalań aıaq qyz», «Jaryq dúnıe-aı!», «О́mir súreıik almasyp», «Baqyt degen», «Mahabbat dıalogy» sııaqty Muqaǵalıdyń eki qazaqtyń biri jatqa biletin óleńderine jasalǵan gra­fıkalyq sýretterim bar. Sonymen birge «Meniń zamandastarym» atty portretter serııa­syn jasadym. Jumystarymnyń bári de «týsh, akvarel, monotıpııa» jáne keramıka men batık tehnıkasynda oryndaldy. – Muqaǵalı poezııasyn sýretke aınal­­dyr­dy­ńyz. Aqyn rýhy qoldasyn. Baıanaýyl men Ertis ózeniniń sulý tabıǵatyn qoı júnin boıap, túrlendirip, kıizge basyp shyǵa­ryp júrsiz. Júnnen oıynshyqtar jasaı basta­dyńyz. Júnge qyzyǵýǵa ne sebep boldy? – Jalpy, poezııaǵa, óleńderge sýret sala­tyn sýretshiler kóp emes. Bir Seıdýllın degen sýretshi boldy, ol kisi Səken Seıfýl­lın­­niń óleńderine sýretter salatyn edi. Al qoı júnine kelsek, bul da ońaı sharýa emes eken. Bul endi jańalyq emes, burynǵy ájelerimiz, apalarymyz qoldanǵan qazaqtyń kádimgi ulttyq qolóneri ǵoı. Umytylyp bara jatqan soń, endi bizder ony jańartyp, jańǵyrtyp qaıta qolǵa alyp jatyrmyz. Qoı júnin, boıaýlardy, sýretterdiń qorshaý aǵashtaryn bárin ózim satyp alamyn. Qazaqtyń ulttyq qolóneri – kıizden keskindeme jasap, júnnen túrli oıynshyqtar, áshekeı buıymdar jasaımyn. Ertis ózenin, Baıanaýyl kelbetin, Jasybaı kólin kıiz betine basý úshin qoı júnin túrli túske boıap, aq bult, kók aspan, kógildir kól, taý, tas, qaraǵaılardy órnektep salamyn. Kıiz keskindemesi dep ataımyz. Bala kezimde anam órnektegen kıizder keskindemesi esime túsedi. Qazaqtyń tól óneri – kıiz basý dástúrine sáıkes jasalǵan «Naýryzsha», «Toraıǵyr kóli», «Kún shýaǵyna shomylǵan túz» atty týyndylarym bar. Ár qazaq balasy qyzyldy-jasyldy boıalǵan júnnen jasalǵan ulttyq oıý-órnekti tekemettiń ústinde oınap ósti. Qoı júni qazaqtyń baspanasy, kıimi, tósenishi boldy ǵoı. Kıiz úı, qoı júniniń emdik qasıeti sol sýsamyr aýrýyna shaldyqtyrmaıdy deıdi úlkender. Olaı bolsa, qoı júnin qazir nege kádege jaratpasqa, nege odan ekologııalyq taza balalar oıynshyqtaryn jasamasqa degen oı keldi. Kıiz keskindememde jyldyń tórt mezgiline arnalǵan, sondaı-aq dala kórinisterin beınelegen týyndylarym bar. Sheteldikter qyzyǵýshylyq tanytyp alyp ketti. Boıalǵan júndi retimen ornalastyrý, sýret jasap shyǵarý ońaı emes. – О́zińiz ustazdyq etip júrgen Sultan­mahmut Toraıǵyrov atyndaǵy ýnıver­sıtettiń sáýlet jáne dızaın bólimi­niń stýdentterine qandaı úmit artasyz? – О́zimniń boıymdaǵy ónerdi stýdentterge, shákirtterime úıretýdegi maqsat – sýret óneri­niń qudiretin bilsin deımin. Ustaz bolý baqyt. О́zimmen birge sýret salyp, poezııa men sýretti ushtastyryp júrgen shəkirtterim bar. Olar jas qoı. Bolashaqta sýret sala ma, qoı júnin boıap, kıiz keskindeı me, əlde ózderinshe jańa bir baǵytqa ilese me, ýaqyt enshisinde. Sýretshi bolamyn dep qyl qalamdy serik etip júrgen talantty shákirtterim, stýdentterim baryna qýanamyn. О́zimniń jeke sheberhanam bolmaǵan soń, talaı jyl aıadaı úıde jumys jasap júrgen edim. Oblystyq Sýretshiler odaǵy qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy О́serbaı Shuranovqa rızashylyq bildirgim keledi. Bárimizde qazir sheberhana bar. Ol kisi tóraǵa bolyp taǵaıyndalǵan soń, jergilikti sýretshiler arasynda erekshe serpilis paıda boldy, plener­ler uıymdastyrylýda, birqatar joba-josparlar jasaldy. Muqaǵalı aqynnyń týǵan kúni de jaqyndap qaldy. О́leńderi sýret bolar sátter kóp bolsyn. Súıikti gazetim «Egemen Qazaqstandy» taıaýda ótken 95 jyldyq mereıtoıymen quttyqtaımyn. Shyǵarmashylyq tabystarymyz mol bolsyn! – Rahmet áńgimeńizge. Aıtqanyńyz kelsin! Áńgimelesken Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan». PAVLODAR.