Alataý men Alatoonyń arasyn jol qylyp, Qazaq eline eń kóp qatynaıtyn qyrǵyzdyń biri menmin. Osynaý ýaqyt ishinde qazaq ádebıettanýshylarynyń úsh býynymen emin-erkin aralastym. Sondaı-aq keıingi jyldary ádebıettanýdyń jas býynymen de baılanysym arta tústi. Ásirese, óz salasynda azdy-kópti is tyndyrǵan Dıhan Qamzabekuly, Amantaı Shárip, Baýyrjan Jaqyp, Shámshadın Kerim, Baýyrjan Omaruly sııaqty zertteýshi inilerimmen jumys barysynda jıi kezdesetin boldym. Jas býyn deıtindeı olar da sonshalyqty jas emes. Tek ǵylymǵa sál erterek kelgen demeseńiz, búginde bulardyń aldy elýge aıaq basyp jatyr. Osylardyń ishinde Halyqaralyq Aıtmatov akademııasynyń akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Amantaı Sháripti aıryqsha ataǵym keledi. Men Qazaqstanǵa kelgen saparymda osy jigitpen tildesken saıyn onyń baısaldy ádebıetshi ekenin baıyptaı túsemin. Ádepkide syrtynan biletinmin, keıin dos-jarandarym jaqynyraq tanystyrdy. Keıinnen jıi aralasa bastadyq. Onyń eńbekterimen tanysa kele, zerdeli zertteýshi ekenine ábden kóz jetkizdim.
Amantaıdyń barlyq ǵylymı eńbekteriniń taqyryby ádebıettegi ulttyq ıdeıany ulyqtaýǵa negizdelgen. Jalpy, ulttyq ıdeıany aıqyndap, ǵylymı tujyrymdamasyn jasap, jiktep taldaý – ońaı sharýa emes. Anyqtyǵynan abstraktiligi basym bul uǵymǵa árkim ár qyrynan kelip, óz betinshe anyqtama jasaýǵa talpynady. Bul – tek ádebıettanýdyń ǵana emes, kúlli gýmanıtarlyq ǵylymdardyń bas qatyryp júrgen máselesi. Barlyq qundylyqtardy ulttyq ıdeıaǵa telip, jalań túıin jasaýmen shekteletinder qaı elde de jetip jatyr. Osy turǵydan alǵanda, bizdiń qyrǵyz ǵalymdarynyń da ulttyq ıdeıa haqyndaǵy sátti-sátsiz izdenisteri barshylyq. Solarmen jaqsy tanys bolǵan soń men Amantaı Sháriptiń ádebıettegi ulttyq ıdeıany ulyqtaý tásiline zer saldym.
Meniń baıqaǵanym, ol ulttyq ıdeıany tek zertteýshiniń ǵana emes, ony tutynýshynyń, kerek deseńiz, ulyqtaýshynyń kózimen taldap-tarazylaıdy eken. Onyń ǵylymı tujyrymdary óziniń ishki áleminiń kórinisi, bıik rýhynyń belgisi sekildi áser qaldyrdy maǵan. Amantaı ulttyq ıdeıanyń zertteýshisi ǵana emes, onyń uıtqysy da sııaqty kórindi.
Zerdeli zertteýshiniń jaryq kórgen monografııalyq eńbekteri men ǵylymı maqalalaryn oqı otyryp, estet ádebıetshiniń qoltańbasyn kóremin. Ǵylymı ólshem aýqymynda shashaý shyǵarmaı túsiretin sulý sózderi, túrlengen tirkesteri ardaqty akademık aǵamyz Zeınolla Qabdolovtyń jazý mánerin eske salady. Barlyq ǵylymı talapqa moıynsyna otyryp, oqýlyqty kórkem tilmen jazý – ekiniń birine buıyra bermeıtin qasıet.
Bulaı bolatyn jóni bar eken. Shymkent shaharynda qurylystyń oqýyn oqyp júrgende kitap dúkeninen Zeınolla Qabdolovtyń «Sóz óneri» oqýlyǵyn kórip, ádebıetke qulshynysy artady. Sol qulshynys oǵan aqyry ádebıettanýdyń aýlyna at baılatty. Ǵylymdaǵy alǵashqy izdenisteri professor Taýman Amandosovtyń jetekshiligimen bastaldy. Biraq ol kisi aýyr naýqastan dúnıe salǵannan keıin professor Temirbek Qojakeevtiń jetekshiligimen alash ardaqtysy Sultanbek Qojanovtyń murasyn zerttep, kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Osy zertteýiniń barysynda burynǵy odaqtaǵy iri muraǵattardyń birazyna arnaıy baryp, tarıhı derekterge qorjynyn toltyryp qaıtty. Al «Qazaq poezııasyndaǵy ulttyq ıdeıanyń kórkem beınelenýi: genezısi, evolıýsııasy jáne transformasııasy» degen taqyryptaǵy doktorlyq dıssertasııasy akademık Zeınolla Qabdolovtyń keńesshiligimen jazyldy.
Sóz óneriniń sardary Zeınolla aǵa 36 jasynda ǵylym doktory atanǵan Amantaı Sháriptiń osy eńbegine «Kez kelgen óreli de óskeleń etnostyń jan-jaratylysynda, salt-sanasynda jáne turmys-talqysynda mezgildik hám mekendik ólshemderge qaraı uıytqylyq, uıystyrýshylyq qyzmet atqaratyn qýatty rýhanı qubylys, erekshe sýbstansııalyq stıhııa – ulttyq ıdeıa desek, onyń kórkem sózdegi kórinisin zerttep-zerdeleý ádebı damýdyń qadaý-qadaý sátterin, kúretamyr arnalaryn halyqtyń tar jol, taıǵaq keshýlerimen biregeı bútindikte, tyǵyz tutastyqta tanýǵa keń kókjıek ashyp beretindigi aıqyn. Sondyqtan dıssertant A.Sháriptiń tańdaǵan taqyryby ádebıettanýdyń kún tártibinen túspeıtin ári kókeıkesti, ári kúrdeli máselesin meńzeıdi» dep baǵa bergen edi.
Men Amantaıdyń ózimen ǵana emes, ustazdarynyń bárimen jaqyn aralasqandyqtan akademık Qabdolovtyń oǵan degen yqylasy erekshe bolǵanyn jaqsy bilemin. Mátinniń ishki tabıǵatynyń ózinen jańalyq izdep tabatyn zııaly Zekeń ádebıettanýǵa ózgeshe úrdispen kelgen izdenýshige ár kezde súısinýmen júrgeni anyq. Ustazy sekildi mátindi jerine jetkize taldap, túısigine súıenip, batyl oı aıtý, jańalyǵyn jarııalaý – Amantaıdyń da qalyptasqan mashyǵy. Osy tásilmen ol árkim qýalap ushtyǵyna jete almaǵan ulttyq ıdeıanyń da bas-aıaǵyn jınap, qısynǵa salyp, teorııalyq tujyrymyn bir izge túsirdi. Mazmun men mátinnen oı órbitip, ulttyq uǵymmen ushtastyryp, buryn aıtylmaǵan baılam-baıyptamalar usyndy.
Zekeń onyń eńbegin joǵary baǵalasa, Amantaı ustazy týraly «Sulý sózdiń soqpaǵy» degen maqalasynda «Sóz óneriniń baryn barlaǵan, aryn arlaǵan akademık Zeınolla Qabdolov ta – arasynda ákimi bar, aqyny bar – ini-dos shákirtteriniń qııalyn qııaǵa qondyryp, sulý álemniń soqpaǵyna saldy. Sondyqtan ulyq ustazdyń dana dıdary – árqashan júregimizdiń tórinde», dep jazdy.
Meniń ini-dosymnyń ulttyq ıdeıa týraly jazǵanda ustazy Zeınolla baıkem sekildi kórkem sózden sýret sala biletininiń sebebin keıin uqtym. Ol qazaq poezııasyna ózindik órnegimen kelgen oıly aqyn eken. Qazir óleńniń emes, ǵylymnyń jaıyn kóbirek kúıttep ketkeni bolmasa, onyń jyr álemindegi alǵashqy aıaq alysy el-jurtty edáýir eleń etkizgenge uqsaıdy. Kez kelgen oqyrman óleńnen oı izdeıdi, rýh kórinisterin qarastyrady, kórkemdigine zer salady. Kimniń qaısysyna alǵashqy kezekte úńiletinin bilmeımin, óz basym óleńnen aldymen rýh izdeımin. Amantaıdyń «Ana tilim» degen óleńin kórgende de sóıttim. «Súıiktisiń, sen maǵan súıiktisiń, Demep turǵan ıyqty ıyqpysyń? Ana tilim, ózińdi saz balshyq qyp, Almaqshymyn ómirden quıyp músin!». Bul úzikte rýh ta bar, oı da bar, kórkemdik te bar. Endeshe, osyndaı ishki álemi kelisti, ulttyq rýhty tııanaq etken aqyn jigittiń ulttyq ıdeıaǵa uıtqy bolmaýǵa, ol týraly tógiltip hám egiltip jazbaýǵa sharasy bar ma?! Qosh, «Tasbaqamen tildesý» degen taǵy bir óleńin oqıyq:
O, qum-shóldiń quıttaı ǵana túıesi,
Men sııaqty dala aptabyn súıesiń.
Mazańdy alyp júrgen joq pa, ólkeniń,
Qaraqurty, qur shaıany, búıesi?!
Taǵy qorlyq kórmediń be, basqa ańnan,
Qorlyq kórseń – tirligińnen qashqan mán.
Alyp saýyt aýdarylyp bir kúni,
Aıaǵymyz kep júrmesin aspannan!
Bul – toqtaýsyz tirshilik pen tereń fılosofııanyń máselesi. Adam men tabıǵat, ǵalam men adamzat arasyndaǵy tepe-teńdik, kúshti men álsiz, jaqsylyq pen jamandyq sekildi kereǵar uǵymdardyń tartysy aqynnyń oı eleginen ótedi. «E-e, ómirlik tájirıbesi mol adamnyń tanymy da tereń bolady eken» degen ustanymǵa bekinip otyrǵanymda álgi óleńder jarııalanǵan jýrnaldyń muqabasyna kózim túsip ketkeni. 1983 jylǵy mamyr aıynda jaryq kóripti. Sener-senbesimdi bilmeımin. Meniń baǵanadan beri kemeline kelgen jyr júıriginiń júreginen shyqty dep topshylaǵanym nebári on jeti jastaǵy bozbalanyń jazǵan dúnıesi eken. Onymen jasty shıkiókpeler tasbaqany túrtkilep oınap júrse, bul sol tasbaqańdy jeleý etip, qoǵamnyń kúrdeli qubylystary týraly salmaǵy júz batpan, astary myń qatpar óreli óleń usynyp otyr. Bul meniń oǵan degen kózqarasymdy ózgertti. Jas dosyma qurmetim burynǵydan da arta tústi.
Halyqaralyq Aıtmatov akademııasynyń múshesi ekenin joǵaryda aıtyp óttim. Bir eskerterlik nárse, bul akademııanyń músheleri Qazaqstan túgili Qyrǵyzstanda da asa kóp emes. Belgili ǵalymdar ishinde bizdiń Aıtmatov akademııasyna múshe emester jetkilikti. Biz bul turǵyda Shyńǵys aǵanyń sapaǵa aıryqsha kóńil bóletin qatań qaǵıdasyn ustandyq. Akademııaǵa múshe bolý qaǵıdattary ol kisimen kezinde kelisilgen. Usynylatyn ǵylymı zertteýdiń óte sapaly bolýy, qyrǵyz jáne qazaq ádebıetiniń jaı-kúıin qatar tolǵaýy shart. Osy jaǵynan alǵanda Amantaı Sháriptiń ǵylymı eńbekteri akademııanyń qabyldaý sharttaryna tolyq saı keledi. Álemdik deńgeıdegi zertteýlerdi jan-jaqty saralaǵan Amantaı sonyń báriniń mán-máıegin qazaqy úlgige salyp, «sharty túrde shamalaýymyzsha» dep sypaıylyqpen eskertip alyp, óz nusqasyn usyndy. Sonymen talaı ǵalymnyń zerdesin oıatyp, zertteýge qyzyqtyrǵan bul qubylysqa Amantaıdyń anyqtamasy bylaı boldy: «Ulttyq ıdeıa degenimiz – etnostyń mezgildik hám mekendik faktorlar arqyly aıqyndalatyn tájirıbesi, tanymy jáne talǵamyna baılanysty birte-birte jańǵyryp-jańalanyp otyratyn, biraq ózindik ilki belgilerin jýyq arada joǵalta qoımaıtyn tabıǵı-tarıhı ári tylsymdyq bitim-bolmysynyń, sana-seziminiń, minezi men mádenıetiniń, soǵan sáıkes týyndaıtyn áleýmettik murat-múddeleri men qımyl-qozǵalystarynyń jalqylyq ta, jalpylyq ta mánin jınaqtaǵan uıtqysy».
Ol ádebıettegi ulttyq ıdeıa máselesin mıftik oılaý júıesindegi «Qonys – qut – qudiret» formýlasy, jyraýlyq poezııadaǵy qonystyq ýtopııa, «Qos ózen», «Saryarqa» uǵymdarymen baılanystyra qarastyrady. Qazaq poezııasyndaǵy fatalızm, eshatologızm jáne sımvolızm jaıyn múlde jańasha taldaıdy. Amantaıdyń «ızmderi» qashannan qalyptasqan qasań teorııanyń qursaýyndaǵy dástúrli «ızmge» emes, eldik ekpinge, ulttyq ulaǵatqa, súıispenshilik sezimge toly. Ol keıingi eńbekterinde ulttyq ádebıet pen dástúrli mentaldik máselelerin taldaýǵa kóbirek kóńil qoıyp júr.
Ǵalymnyń túrkitaný baǵytyndaǵy izdenisteri de jańashyldyǵymen erekshelenedi. Batyl boljam, berik baılam, tastaı túıin – bul saladaǵy Amantaı eńbekteriniń sıpatyn aıqyndaıtyn qasıetter osylar. Túrki dúnıesine boılaǵan eńbekteriniń birsypyrasy «Altyn arqaý» degen kitabynda jınaqtalǵan.
Halyqaralyq Túrki akademııasynyń ǵalym-hatshysy, Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty, belgili ádebıettanýshy Amantaı Sháriptiń ár eńbegi ulttyq qundylyqtardy baıyta túsedi dep senimmen aıta alamyn.
Abdyldajan AQMATALIEV,
Qyrǵyz Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti, akademık, Qyrǵyzstan memlekettik syılyǵynyń laýreaty.