Samsy degende júregi eljirep sala beretin jandar kóp aramyzda. Alla kópsinbesin. Solardyń biri Pasha bolatyn.
1944 jyly Grýzııadan bir mezette jer aýdarylǵan meshettik Ahyska túrikteriniń de kórmegen azaby joq. Qap taýynyń qaptalyn ejelden meken etken birqatar musylman ulttaryna ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde solaqaı saıasattyń soıyly ońbaı tıdi. Sonyń saldarynan cheshender men ıngýshtar, qarashaılar men balqarlar, noǵaılar, Qyrym tatarlary, taǵy da Islamǵa ılanǵan biraz aǵaıyndardyń basyna qara bult tóngen. Mal tasıtyn eshelondarǵa toǵytylǵan olardyń qııamet sapardan aman qalǵandary qazaq jerinen pana tapty. Miskinderdiń qatarynda 12-13 jas shamasyndaǵy Pasha da bar edi. Panasyz edi. Jetim edi. Jetildi. Shúkir.
Iá, qalaı jetildi deısizder ǵoı endi. Eriksiz jer aýdarylǵan túrikterdiń ishinde jalǵyz qalǵan jetimekti Samsydaǵy Naımanhan degen qudaıǵa qaraǵan aqjúrek adam asyrap alady. Bul sonaý 1944-1945 jyldyń qaqaǵan qysynda bolǵan oqıǵa. Sóıtip, Pashanyń jasy 18-ge tolǵanda áke ornyna áke bolǵan Naımanhan ony ózi quralpylas túriktiń Altyn degen qyzyna úılendirip, jeke úı satyp áperedi. Enshisine bir buzaýly sıyryn atap, otaý etip shyǵarady. 1966 jyly Allanyń dárgeıimen Naımanhan baqılyq saparyna uzaǵan soń, Merkiden Pashanyń qabyrǵa aǵaıyndary tabylyp, Samsydaǵy eli-jurtynyń rıza-qoshtyǵyn alǵan ol sol jaqqa qonys aýdarady. Taǵy birneshe jyldar ótkende aradaǵy qatynas ta sıreksip, birte-birte barys-kelis azaıa beredi. «E-e, «qasqyrdyń balasyn qansha asyrasań da, ormanǵa qarap ulıdy» degen osy. Endi senderdi ne qylsyn. О́zi bolyp-tolǵandaı-aq júrgen shyǵar bir jerde», deıdi sypsyń sózdi jamaǵaıyn. Sóıte-sóıte ýaqyt tozańynyń astynda qalǵan bir estelik bolyp, Pasha týraly Samsydaǵy áńgime de tyıylady.
Joq, tyıylmapty. Jaqsy ulan jaqsylyqty tipti de umytpapty. Oǵan myna kelesi bir oqıǵa dálel.
Byltyr aýdandyq sáýlet bóliminiń basshysy bolǵan Aınur Juryn qaryndasymyz 2014 jylǵy eńbek demalysy kezinde Túrkııanyń Kemer qalasyna demalysqa barypty. Sapar barysynda bir dúkenge kiredi. Satýshy túrik balasy aqjarqyn eken, qysqasha jón surasady. «Qaıdan keldińiz?». «Qazaqstannyń Almaty degen jerinen». «O-o, onda Uzynaǵash, Samsy degen aýyldardy biletin shyǵarsyz?». «Árıne, men týra sol aýdannanmyn». «Bárekeldi! Onda Samsyda turatyn Naımanhan degen kisini estýińiz ba ma? Muhtar degen balasy bolýy kerek. Meniń atam ol kisi». «Bilemin. Muhtar aǵa Samsy aýylynyń ákimi bolyp qyzmet atqarǵan. Jýyrda ǵana zeınetke shyqty».
Qoıshy, sodan Kemer qalasynda shaǵyn dúken ustap turǵan Ramıs esimdi túrik balasy Aınurdy týǵan ápkesindeı qurmettep, búkil meken-jaıy men telefonyn jazyp berip jiberedi. Aınur aýylǵa kelgen soń bul habardy Samsydaǵy Muhtar aǵasyna jetkizedi. Jarty ǵasyrǵa jýyq baılanyssyz qalǵan eki jaq sóıtip, telefon arqyly qaıta tabysady.
Jýyrda Muhtar Naımanhanuly Shyntemirov bir kezde óz ákesiniń shapaǵatymen kóktep-kógergen túrik týysqandarynyń arnaıy shaqyrtýymen Kemer qalasyna baryp qaıtty. Syılas aǵamyzdyń jalpy jurtqa jarııa etýge turarlyq osy bir júrekti eljireter jarqyn sátteri týraly jazbaq nıetimizdi bildirgende, ol meni on kún boıy alaqandaryna salyp kútti túrik baýyrlarym. Kemerdiń ózinde jáne Demer degen qalasynda, Antalııada boldym. Armansyz aralatty. Kezinde Merki jaqqa kóship ketken Naımanhannyń Pasha degen balasy da, onyń zaıyby Altyn da qaıtys bolypty. Sol ekeýinen 1956 jyly týǵan Qurban men Dýnııahaným atty kelinniń úsh uly, bir qyzy bar eken. Álgi Ramıs úsh ulynyń biri. Rafık, Rashıd atty uldary da bir izetti aınalaıyndar kórinedi. Túrkııaǵa bizdiń el Táýelsizdigine ıe bolǵannan keıin kóshipti. Jol ashyldy ǵoı.
Kemerge kúıeý balamyz Erjan ekeýmiz barǵanbyz. Aıttym ǵoı, jandary qalmaı kútti. Bir kezde gladıatorlar jekpe-jekke shyǵatyn Demerdegi arenany da kórsetti. Osydan jıyrma kúndeı buryn Pashanyń uly – Mýradov Qurbannyń ózi kelip qaıtty Samsyǵa. Bizdiń úıde qonaq boldy. Men de Samsyny túgel aralatyp, odan keıin Merkige apardym. Áı, nesin aıtasyń, ábden este qalarlyq kezdesýler bastan ótip jatyr, – deıdi Muhtar aǵa tebirenisin jasyra almaı.
Bizdiń eldiń darhan danalyǵy, sheksiz meıirimi men shýaqty shapaǵaty arqyly san ulttyń arasynda tirshilik tamyryn odan ári jalǵaǵan mundaı áýletter az emes. Alasapyran soǵys jyldarynda keshegi qazaqtyń jaqsylyǵyn kórgenderdiń birazy júr aramyzda. Shirkin, solardyń bári balasy Naımanhannyń Pasha sııaqty bolsa, qane? Ne degen adamgershilik! О́zi ómirden ótse de, keıingi urpaǵynyń jadyna sińirip ketipti qazaqtyń qarapaıym bir azamatynyń jaqsylyǵyn. Sonyń arqasynda Muhtar men Qurban Samsy men Kemerdiń arasyn áli talaı jol qylatynyna biz kámil. Uzaǵynan súıindirsin. «Adamǵa istegen jaqsylyǵyń da, jamandyǵyń da kezi-kezinde aldyńnan shyǵady» degen támsildiń bir mysaly týra osyndaı-aq bolatyn shyǵar.
Rátbek SAǴID-ÝAHAS.
Almaty oblysy,
Jambyl aýdany.
Sýrette: Qurban, Erjan jáne Muhtar úsheýi Túrkııanyń Kemer qalasyndaǵy Atatúriktiń eskertkishi aldynda.