Aýyl sharýashylyǵyn ınfraqurylym damytady

Dúnıejúzilik ekonomıkalyq keńistiktegi básekelestik kez kelgen eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq órkendeýine yqpal etip otyr. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» Joldaýynda aıtylǵan ınfraqurylymǵa qatysty máselelerdiń ózektiligi de osyǵan baılanysty. Dúnıejúzindegi memleketterdi sharpyǵan ekonomıkalyq-qarjylyq daǵdarys memleketterdiń ishki qýatyna synaq bolary sózsiz jáne oǵan daıyndyǵy myqty el ǵana tótep beredi. Daǵdarys bir memleketti turalatsa, ekinshilerinen «syrǵyp» óte shyǵýy da yqtımal. Sondyqtan, Prezıdent Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Ekonomıkany damytýda jańa syrtqy táýekelderdi esepke ala otyryp, bizge iskerlik belsendilik pen jumyspen qamtýdy yntalandyrý úshin jańa bas­tamalar qajet. Jańa Ekonomıkalyq Saıasattyń Tuǵyry men búgin jarııalaǵaly otyrǵan Infraqurylymdyq damýdyń jospary bolady» dep erekshe atap kórsetti. «Qazaqstan-2020» Strate­gııasy men Elbasynyń osy jolǵy Joldaýynyń arasynda óndiristi jáne áleý­met­tik ınfraqurylymdy órken­detýdiń jolyn meńzeıtin baılanys bar. Máseleniń ózektiligi memlekettiń azyq-túlik qaýip­sizdigine qol jetkizýdegi ne­gizgi tetigi bolyp tabylatyn aýyl sharýashylyǵyndaǵy eń­bek ónimdiligine óndiristik ınfraqurylymnyń tikeleı, al áleýmettik ınfraqurylymnyń janama áser etetindigimen tú­sindiriledi. Qazaqstannyń agrarlyq sektoryn reformalaý onyń zańnamalyq bazasyn jasaýdan bastaý aldy. Eli­mizdiń zańnamasy Qazaq­stannyń agrarlyq sektorynyń reformasııasy bolyp tabylady. Zań aktileriniń arasynda aýyl sharýashylyǵy óndiristik ınfraqurylymynyń damýy­na aıryqsha yqpal etken 1992 jylǵy 14 qańtardaǵy «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik aýylsharýa­shy­ly­ǵy kásiporyndarynyń múlkin jekeshelendirý erek­shelikteri týraly», 1993 jylǵy 6 ma­myrdaǵy «Agroóner­kásiptik keshen salasyndaǵy nesıeleý men memlekettik is-sharanyń qarjylandyrýy týraly» zańdary men «Memlekettiń aýyl sharýashylyǵynyń naryqtyq ınfraqurylymyn damytýǵa qatysýynyń keı­bir máseleleri týraly» Qazaq­stan Respýblıkasy Ykime­tiniń 1998 jylǵy 11 tamy­zyndaǵy qaýlysyn erekshe atap ótken jón. Qazaqstan Respýblıkasynyń 2001 jylǵy 19 qańtardaǵy «Astyq týraly» Zańy men 2001 jylǵy 24 qańtardaǵy «Jer týraly» Zańy aýyl sharýashylyǵynyń damýyna mańyzdy yqpal etti. Aýyl sharýashylyǵynyń qurylymyn reformalaý úderisiniń barysynda mańyzdy ózgerister boldy. Aýyldaǵy sharýalardyń mańdaı terimen óndirilgen ónimdi óńdeýmen aınalysatyn et kombınattary, sút kombınattary, eleva­­tor­lar, qant zaýyttary sekil­di burynǵy memlekettik men­shiktegi kásiporyndar qaıta quryldy. Burynǵy alpaýyt kásiporyndardyń ornyna shaǵyn óndirýshiler jelisi kóbeıdi. Sońǵy ýaqytta aýyl­­sharýashylyq ónimderin uqsa­tatyn kásiporyndardyń sany 5 myńnan asyp jyǵylady. Aýyl sharýashylyǵyn ­teh­­nı­­­kalyq quraldarmen, qosal­­­qy bólshektermen, ­mı­ne­ral­­­dy tyń­aıtqyshtar­men jáne ósimdik zııankeste­ri­ne qol­danatyn dári-dármek­­ter­men jeke­menshik kásip­oryn­dar qamta­masyz etedi jáne jón­deý qyzmetterin kórsetedi. Aýyl sharýashylyǵynyń básekege qabiletti salala­ryn damytý jáne aýylsharýa­shy­lyq ónimderiniń basymdyq sıpatqa ıe túrlerin óndi­rý­di yrǵaqty jolǵa qoıý maq­satynda Úkimet baǵdarla­malar bekitti. Ol arqyly agrarlyq salany jańa deńgeıge kóter­gen agrotehnologııalar keldi, ishki naryqtaǵy ımport­tyq ónimderdi azaıtýǵa, eksport­tyq áleýetti kúsheıtýge baǵyt­taǵan marketıngtik strate­gııa jasaldy. Alaıda, aýyl sharýashylyǵyna júr­gizil­gen reformanyń alǵash­qy jyldaryndaǵy qıyn­shylyqtar agrarlyq sala­nyń naryq jaǵdaıynda qalypta­sýyna, onyń óndiristik ınfra­qurylymynyń damýyna salqynyn tıgizbeı qoımady. Jyldar boıy qalyptasyp qalǵan óńiraralyq jáne salaaralyq sharýashylyq baılanystardyń buzylýy aýyl sharýashylyǵyn kúıze­listi daǵdarysqa ushyrat­qany belgili. Aldyn ala daıyn­dyqsyz, oılastyrylmaı, aýyl sharýashylyǵynyń aýmaqtyq jáne salalyq erekshelikteri eskerilmeı júzege asyrylǵan jekeshelendirý úderisi osy saladaǵy ónimdilikti quldy­ratty. Agrarlyq sala men óndiristik ınfraqurylymdy damytý arasyndaǵy, ıaǵnı aýylsharýashylyq ónimin óndirý men ony tutynýshyǵa jetkizý arasyndaǵy alshaq­tyq kúsheıe tústi. О́ndirý men uqsatý, satý úderisteri arasyndaǵy baılanystyń nasharlyǵy aýyl sharýa­shy­lyǵyna sińirgen eńbektiń zaıa ketýine, shyǵynnyń molaıýyna ákelip otyrdy. Aýyl sharýashylyǵynyń damýyna kóldeneń turǵan jaǵdaılardyń barlyǵy da osy agroónerkásiptik keshenniń erekshelikterin eskermeýden oryn aldy. Memlekettik retteý men aralasýdy barynsha azaıtyp, naryqqa ba­symdyq berildi. Jeke­menshikti jáne fermerlikti damytý aýyl sharýashylyǵyn, agroónerkásiptik keshendi qaıta qurýdyń, elimizdi azyq-túlikpen qamtamasyz etý problemasyn sheshýdiń tetigi etip alyndy. Reformanyń nátıjesi kórsetkendeı, sol kezde naryqty tym asyra baǵalaǵanymyz jáne agro­ónerkásiptik keshendi damytýda memlekettiń rólin tym tómendetip jibergenimiz de baıqaldy. Munymen qatar, «fermer eldi asyraıdy» degen oıdyń teorııalyq ta, eko­nomıkalyq jaǵynan da naq­tylanǵan dáleli bolǵan joq. Ýaqytynda kóptegen otan­dyq ekonomıster bul usta­nymdy quptamaǵanymen, olardyń dálelderi eskerilmedi. Kez kelgen memlekette ekonomıkany reformalaý barysynda aldymen ınfra­qurylymdy damytýǵa basym baǵyt beriledi. О́ndiristik ınfraqurylymdy qurýdyń túrli kezeńderiniń óndiristik úderistiń damýyna da túrli áseri bolatyny belgili. О́ndiris qalaı damysa, onyń ınfraqurylymy da soǵan sáıkes ilgeri basýy tıis. Olar bir-birine balamaly sıpat alýy kerek. Elimiz ekonomıkasynyń agrarlyq sektory yrǵaqty damýy úshin óndirilgen ónimniń kólemi emes, ony uqsatý báıge atyndaı qatar erip otyrsa ıgi. Ol ónim óndirýdi uıymdastyrý, aýylsharýashylyq resýrstaryn tıimdi paıdalanýdaǵy mańyzdy kúsh óndiristik ınfraqurylym ekeni aıqyn. Aýylsharýashylyq óndi­risi, onda óndirgen ónimdi uqsa­tý, tutyný deńgeıine jet­kizý, ony satý mine, osy­nyń barlyǵy da qalypty yrǵaq­qa túsý úshin óndiristik ınfra­qurylym salanyń qosalqy júıesine aınalýy tıis. Sarap­tama kórsetkendeı, aýyl­sha­rýashylyq óndirisiniń túpki nátıjesi oǵan qyzmet kórsetetin, ıaǵnı óndirilgen ónimdi uqsatatyn salanyń qan­shalyqty damýyna, deńgeıine baılanysty. Sony­men qatar, ónimdi, shıkizatty mol óndirý úshin jasalatyn óndiristik ınfraqurylymnyń damýymen qatar, onyń ónimin tıimdi paıdalanýdy kózdeýimiz tıis. Bul – óte mańyzdy. Sharýashylyqtyń salalarynda menshik túrine qaramaı ónim óndirý óndirisi damydy, al naryqqa kóshý úderisiniń ózi ınfraqurylymnyń damýyn talap etti, oǵan qolaı­lylyq týǵyzdy. Buryn aýyl­­sharýashylyq óndirisin keńeıtýge kúsh salynatyn. Jerdiń barlyǵyn aıqysh-uıqysh jyrtyp, astyq óndir­dik. Un kombınaty oblysta jalǵyz ǵana, tipti keıbir jerlerde bolmady. Al qalǵan máselelerdiń barlyǵy artqa shegerilip, ekinshi kezektegi mindetterge aınalyp otyrdy. Sol sebepti de elimizdegi óndirilgen ónimniń 25 paıyzy tutynýshylarǵa jetken joq. Aýyl sharýashylyǵy Qa­zaqstanda halyq sharýa­shy­lyǵynyń mańyzdy, basty salasy bolyp tabylady. Alaı­da, qosymsha óndiristerdiń qoldaýy bolmaıynsha aýyl sharýashylyǵy alǵa bas­paı­dy. Eginniń kólemi, mal ba­sy­nyń sany artqan sa­ıyn­ ǵylym men tehnıka­nyń jetistikterin engizgen zamanaýı qyzmet kórsetýshi salanyń da mańyzy arta túsedi. Infraqurylymnyń jańa túrleri de paıda bola bastaıdy. Osyǵan baılanysty ınfraqurylymnyń dástúrli salasy sanalatyn tasymal kóligi, baılanys, materıaldyq-tehnıkalyq qam­tamasyz etý, jóndeý qyzmeti sekildi basqa da óndiriske qajetti qyzmetter damı túsedi. Naryqtyń kelýimen, soǵan oraı menshiktiń jańa túriniń qalyptasýyna, sha­rýashylyqty uıymdas­ty­rýdyń jańa túrine baılanysty aýylsharýashylyq óndirisimen qatar júretin qyzmetter tarmaqtalyp, bólek qurylymǵa aınaldy. Olardyń basty qyzmeti aýyl sharýashylyǵyna aqyly qyzmet kórsetý bolyp tabylady. Naryqtyq qatynas úderisiniń qalyptasýy keze­ńinde óndiristik ınfra­qury­lymnyń jańa elementteriniń paıda bolýy kúsheıe tústi. Olar bólinip shyǵyp ózdiginen, derbes qalyptasa bastady. Demek, naryqtyń sheń­berinde belgili bir qyzmet atqaratyn jáne mamandan­dy­rylǵan uıymdastyrýshy kúsh, ıaǵnı «naryqtyq ınstı­týttar» bolmaı jáne ol mem­lekettiń retteýinsiz aýyl sha­rýashylyǵynyń damýy múmkin emes. Qazaqstanda 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan agro­óner­kásiptik keshendi damytý baǵ­darlamasyn júzege asyrý úshin respýblıka bıýd­jetinde 1035963,72 mıllıon teńge qarastyrylǵan bolatyn. Tek Qostanaı obly­sy­nyń ózine ǵana sońǵy úsh jyl ishinde kó­liktik ınfra­qurylymdy damy­tý maqsatynda 16336,58 mıllıon teńge bólindi. Demek, mem­leket agroónerkásiptik kesheni ınfraqurylymynyń damýy­na júıeli túrde kóńil aýda­ryp otyrady. Bul aýyl­sharýa­shylyq ónimde­rin óndi­rý men ony óńdeýge qajetti ­degen barlyq jaǵdaılardyń tý­ǵyzylyp otyrǵanyn kórsetedi. Sansyzbaı JIENTAEV, A.Baıtursynov atyn­daǵy Qostanaı memlekettik ýnıversı­­­tetiniń professory, ekonomıka ǵylym­darynyń doktory. QOSTANAI.