Jaǵdaı qalaı?

Reseı rýbliniń sońǵy ýaqyttardaǵy quldyraýy Qazaqstannyń osy elmen shekaralas óńirleri úshin belgili bir dárejede qıyndyqtar da týyndatyp otyr. О́ıtkeni, kórshi eldiń arzan taýarlary elimizge aǵylyp, onyń ózi otandyq taýar óndirýshilerdiń óz ónimderin ótkizýlerine kedergiler keltirýde. Osyǵan oraı shekaralas óńirlerdegi qazirgi jaǵdaıdyń qandaı ekenin naqty bilý úshin gazet tilshilerine tapsyrma berilgen bolatyn. Tómende Reseımen shektesetin oblystardan jazylǵan materıaldardyń bir toby oqyrmandar nazaryna usynylyp otyr.  

Petropavldan – О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan».

Reseı rýbliniń devalvasııaǵa ushyraýyna baılanysty soltústik­qazaqstandyq taýar óndirýshiler men tutynýshylardyń yrǵyn paıda kórip jatqandary da, belsheden shyǵynǵa batqandary da barshylyq. Byltyr bir rýbldiń teńgege shaqqandaǵy baǵamy 4,7-4,8 bolsa, jańa jyl aldynda eki esege deıin quldyraýy talaılardyń tasyn órge domalatqany da, eńsesin tómen túsirgeni de ras. Redaksııanyń arnaıy tapsyrmasyna oraı avtosalondardy aralap shyqqanda qazaqstandyq avtokólikterdi satýmen aınalysatyn «Bıpek» JShS-degi otandyq ónimderdiń baǵasy sheteldik «Mitsubishi Motors» kompanııasymen teńesip qalǵanyn ańǵardyq. Biz negizinen Reseıden ákelingen avtomobıl kólikterin Qazaqstan naryǵyna usynýmen aınalysamyz. Qazir saýdamyz dóńgelep tur. О́ıtkeni, rýbldiń quldyraýy saldarynan ımport taýarlarynyń baǵasy birshama arzandap, suranys týdyryp otyr, deıdi reseılik avtosalonnyń menedjeri Konstantın Stepanenko. Onyń bul ýájin jergilikti bıznes ókilderi de joqqa shyǵarmaıdy. Máselen, «Mámbetov jáne K» KS-niń bas dırektory Erkebulan Mámbetovtiń aıtýynsha, rýbldiń qunsyzdanýynan kásipkerler aıtarlyqtaı zııan shegip otyrǵan jaıy bar. Reseıdiń birqatar oblystary bizben shekaralas bolǵandyqtan, onyń ústine birtutas ekonomıkalyq keńistikte ómir súrip otyrǵandyqtan, bir-birimizge degen táýeldilik sıpattan aryla qoıǵan joqpyz. Búginde bir rýbldiń teńgege shaqqandaǵy baǵamy – 2,62. Saýda oryndaryn kórshi elden arzan taýarlar men turmystyq buıymdardyń, azyq-túlik túrleriniń qaptap ketýi saldarynan keıbir jergilikti kásiporyndar jumystaryn ýaqytsha kidirtýge májbúr. Osy oraıda oblystyq ákimdiktiń memorandýmdar qabyldap, áleýmettik máselelerge qatysty sheshimder qabyldaýy quptarlyq, deıdi ol. «Daıyndyq» seriktestiginiń jetekshisi Birjan Shaımerdenov Túmen oblysynan 300 bas iri qara satyp alypty. Buryndary bir bas maldy 125 myń teńgeden ákelse, bul joly 75 myń teńgeden aınalypty. Alaıda, ulttyq múddeni birinshi orynǵa qoıatyn azamat, tutastaı alǵanda, mundaı ahýal memleketke, halyqqa, shaǵyn jáne orta bıznes ókilderine aıtarlyqtaı teris áser etip otyrǵanyna alań­daýshylyǵyn jasyrmaıdy. Et ónimderin uqsatýmen kóp jyldan beri shuǵyldanyp kele jatqan «Fregat» JShS «Doktorskıı» shujyǵynyń bir kılosyn 950-1000 teńgeden satyp kelse, endi 650-600 teńgege deıin arzandatýǵa týra kelgen. Basty sebebi, ımporttyq et ónimderiniń «qoljetimdiligi» jergilikti ónimderdi saýda oryndarynan yǵystyra bastaǵan. Sonyń saldarynan óndiriletin ónim kólemi de qysqarǵan. «Petropavl kondıter» kásiporny Reseı, Mońǵolııa elderine bir aıda 70 tonnaǵa jýyq kondıter ónimderin jóneltip kelse, budan bylaı eksporttyń qysqarýyna Reseı rýbliniń quldyraýy keri áser etken kórinedi. Desek te, soltústikqazaqstandyq taýar óndirýshiler men tuty­ný­shylar 1 qańtardan bastap kúshine engen Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtan úlken úmitti ekendikterin, jaǵdaıdyń áli jaqsaratynyn jasyrmaıdy.

Aqtóbeden – Satybaldy SÁÝIRBAI, «Egemen Qazaqstan».

Bizdiń oblystyń Reseımen ortaq shekarasy  1 myń shaqyrymǵa jýyqtaıdy. Iаǵnı, kórshilermen kólik qatynasy jaqsy damyǵan, barys-keliske yńǵaıly. Soǵan qaramastan sońǵy kezdegi Reseı rýbli baǵamynyń túsip ketýiniń saldary bizge de áseri bola ma degen qaýip týdyrǵany shyndyq. Shyny kerek, bastapqyda oblys turǵyndarynyń arasynda  Reseıden arzan avtokólik satyp alyp kelýge áýestenýshilik boldy. Biraq, bul qubylys jappaı etek alyp ketti deýge kelińkiremeıdi. Mundaı jekelegen adamdardyń ish jaqtan avtokólik ákelip, ústeme baǵa qosyp satýshylyǵy buryn da bolǵan. Arzan avtokólik aǵyny báseńdeı bastady. Buǵan otandyq avtokólik ótkizýshilerdiń satyp alýshylarǵa tıimdi joldardy usynýy da sebep bolýda deý oryndy. Qazir avtokólikterdi nesıege berý jolǵa qoıylǵan. Bastapqyda otandyq avtokólikterdi ótkizýde sál kidiris bolǵanymen qazir qalypty jaǵdaıǵa tústi. Sondaı-aq, kórshilerden arzan azyq-túlik aǵylyp kelýde degenge de negiz joq. Oblystyq kásipkerlik basqarmasy saýda bóliminiń basshysy Baqytbek Muhambetovanyń aıtýynsha, áleýmettik mańyzǵa ıe 33 túrli azyq-túliktiń baǵasy turaqty ustalýda. Reseıden aǵylyp kelip jatqan arzan azyq-túlik te kórinbeıdi. Buǵan saýda oryndarymen burynnan qalyptasqan júıe de alǵyshart jasaýda. Bazarlar men dúken sórelerinde azyq-túlik assortımentinde  de, baǵalarynda da asa bir ózgeris baıqalmaıdy. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy Aıan Yqylastyń málim­deýinshe, óńirdegi azyq-túlik naryǵy turaqty. Aýyl­sharýa­shylyq taýarlaryn óndirýshiler oblys naryǵyn óz ónimderimizben qamtamasyz etýdiń qadamdaryn jasaýda. Ettiń, jumyrtqanyń baǵasyn túsirip, naryqty ustap qalýǵa umtylýda. Ras, syrttan kókónis kelip jatqan kórinedi. Kartoptyń baǵasy 80 teńgege deıin arzandaǵan. Oblystyq baǵany turaqtandyrý qoryndaǵy kókónistiń ótýi sál  baıaýlaǵan. Bul sonshalyqty dabyl qaǵarlyq jaǵdaı bolmasa kerek. Alaıda,  tutynýshylar úshin tıimdi bolyp otyr. Turmystyq taýarlar men qurylys materıaldarynyń arzan baǵamen jetkizilýinen qashqaqtaýdyń jóni joq. Qaıta halyq tutynatyn taýarlar baǵasy arzandap, aqtóbelikterdiń satyp alý múmkindigi molaıa túskenin ańǵarýǵa bolady.  Oblysta Reseı rýbliniń qunsyzdanýyna baılanysty alańdatarlyq jaǵdaı týyndap otyrǵan joq. Ázirge baǵa da, naryq ta baqylaýda ustalýda.

Oraldan – Temir qusaıyn, «Egemen Qazaqstan».

Reseı rýbliniń sońǵy ýaqytta eki esege deıin qunsyzdanýy respýblıkadaǵy shekaralas oblys  turǵyndarynyń kórshiles memleketten arzan taýarlar tasymaldaý úrdisin údetip jiberdi. Túsinýge bolady. Bir jaǵynan munyń ózi tabıǵı jáıt. О́ıtkeni, qarapaıym tutynýshy qaı jerde baǵa tómen, sol jerden ózine qajettisin túgendeı alady. Bıylǵy jyldyń 1 qańtarynan bastap Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq óz qyzmetin bastaýyna baılanysty qazirgi kezde kedendik shekteýler alynyp tastalǵan. Shekaradan taýar alyp ótý barysynda eshqandaı kedergi kezdespeıdi. Kórshiles memleketter arasynda taýar ótkizý kezinde qosymsha qun salyǵy alynbaıdy. Bıylǵy jyl basynda qa­lyp­tasqan kórshiles memleketter arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynastarǵa baılanys­ty batysqazaqstandyqtar arasynda ártúrli oı-pikirler aıtylýda. Mysaly, tilshiler qosynyna telefon shalǵan Oral qalasynyń turǵyny Ǵazıza Asylbekova Reseıdegi qazirgi kúrdeli qarjylyq ahýaldy paıdalanyp bizdegi taýar tasymaldaýshylar o jaqtan baǵalary ózimizben salystyrǵanda eki-úsh ese arzan dúnıelerdi jetkizip jatyr. Endi sony nege óz otandas­taryna kóterip usynady. Baǵany nege túsirmeıdi dep qynjylys bildirse, ekinshi bir el azamaty Bekbolat Luqpanov kórshilerden arzan taýar tasý – otandyq óndirisshilerdiń aıaǵyna tusaý salatyn, eshqandaı da bárekeldi deýge múldem kele qoımaıtyn qaýipti qubylys ekenin aıtty. Sondaı-aq, Reseı men Qazaqstan arasynda taýarlar jabdyqtaý máselelerimen aınalysyp júrgen aımaqtyq menedjerlerdiń biri Sansyzbaı Sataev qazir Reseıde baǵa sál-pál kóterilgenimen munyń ózi kórshi memleketten tasymaldanatyn taýarlar aǵynyn tómendetýge, kóterme saýda arqyly jet­kizilgen taýarlar aǵynyn azaı­týǵa aıtarlyqtaı áser etip otyr­maǵany jóninde oı qorytty. Onyń oıynsha otanshyldyq sezim men qazaqstandyq patrıotızmniń dál qajet jeri osynda. Durys-aq.  Qazir olar bul jóninde otandyq taýar baǵasyn ıkemdi túrge keltirý jáne básekelestikke qabilettilikti kóterý jóninde belgili bir is-sharalar shoǵyryn oılastyryp otyr eken. Sonyń biri – aksııalar uıymdastyrý bolyp otyr. Soǵan sáıkes satyp alynǵan bir dana taýarǵa, ekinshisin tegin qosyp berý tásili júzege asyrylǵan. Tilshige berilgen tyǵyz tapsyrmaǵa oraı jýrnalıstik saýaldamalarǵa ún qosýshylardyń birqatary eldik shekaralas óńirlerindegi taýarlar baǵasy Reseımen salystyrǵanda joǵary bolǵandyqtan ony eksportqa shyǵarý da ońaı bola qoımaıtynyn jetkizdi. Sondyqtan da shekaralas óńirlerdegi shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi qazirgi ýaqytsha arzan taýarǵa maldanyp qalmaı, óz óndiristerin júrgizýdegi ońtaıly tetikterdi oılastyrýy kerek degen turǵydaǵy tujyrymdaryn jetkizdi.

О́skemennen – Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan».

Reseı Federasııasymen qońsy qonǵan Shyǵys óńiriniń kásip­ker­leri úshin kórshi eldegi rýbl baǵamynyń tómendeýi jaǵymdy áser ete qoıǵan joq. Qazirgi kezde oblystyq kásipkerlik jáne ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq damý basqarmasynyń málimetinshe, «Azııa Avto», «Kemont», «О́ske­men armatýra zaýyty», «О́ske­men qus fabrıkasy» syndy iri ká­sip­oryndar shyǵaratyn ónimderdiń ótimdiligi tómendeı bastady. Reseı­lik óndirýshilerdiń arzan ónim­­deri shyǵysqazaqstandyq naryq­qa ene bastaǵaly otandyq kási­p­oryn­dar ónim kólemin tómen­det­pese de, suranystyń azaıýyn bastan ótkerýde. Oblys ortalyǵynda reseı­lik kólikterdiń kóptep júıt­kı bastaǵanynan-aq oryn alǵan jaǵdaıdyń otandyq avtoóndirý­shi­lerge ońaı soqpaı turǵanyn ańdaýǵa bolady. Máselen, óske­men­dik Berik Isaev jýyrda Bar­naýldan jańa kólik satyp aldy. Onyń aıtýynsha, ondaǵy baǵa 30-35 paıyzǵa deıin arzan. Bul – bizdiń tutynýshylarǵa tıimdi bolǵanymen, otandyq óndirýshiler úshin keri áserin tıgizip otyr. Onyń ústine qomaqty qarjy da ózge eldiń ekonomıkalyq aınalymyn qamtamasyz etedi. Osy oraıda oblystyq ishki ister departamentine habarlasqanymyzda, avtokó­lik­te­r­di tirkeý bólimi osyǵan deıin zańdy jáne jeke tulǵalar ákelgen kólikti birge sanaǵandyqtan, sondaı-aq 2015 jyldyń 1 qańtaryna deıin qosymsha qun salyǵy tólengen kó­likter salyq basqarmasynda tir­kelgendikten, Reseıden qansha kólik kelgenin anyqtaý múmkin bol­maı otyrǵanyn jetkizdi. Degen­men, eki el arasyndaǵy kólik sa­tylymynyń buryn-sońdy bolmaǵan kórsetkishke jetkenin avtodılerler rastaıdy. Jalpy, О́skemennen Reseıdegi Altaı aımaǵynyń ortalyǵy Bar­naýl qalasyna deıin 507 shaqyrym, Shyǵys Qazaqstannyń Borodýlıha aýdanynyń ortalyǵynan Reseıdiń Rýbsovsk qalasyna deıin 103 shaqyrym jol júretindikten, óńirdiń keıbir turǵyndary turmystyq tehnıkalarǵa deıin kórshi elden satyp alýda. Reseımen shekarada ornalasqan Shemonaıha aýdanynyń ákimi Amangeldi Toqtarovtyń aıtýynsha, kórshi elden et ónimderiniń kóptep kelýi mundaǵy aýyl sharýashylyǵy óndirýshilerine syn bolyp tur. Reseılik ettiń baǵasy bizden 30-35 paıyzǵa deıin arzan. Osy oraıda Shemonaıhada agrosektor salasynyń kúsh birik­tirýimen mýnısıpaldy saýda oryndary qurylý ústinde eken. Bul – qysyltaıań jaǵdaıdyń aldyn alýǵa septespek. Shyǵysqazaqstandyq kásip­ker­ler osy oraıda Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaq aıasyndaǵy memleketaralyq kelisimder arqy­ly atalǵan máselelerdiń oń sheshi­min taýyp, eki jaqqa da tıimdi saýda qatynastarynyń ornaýynan úmit kútip otyr.