Qazaqstandaǵy AES qurylysy: Tujyrymdar, paıdasy jáne táýekelder

Qazaqstanda atom elektr stansııasyn (AES) salý máselesi sonaý ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynan kóterilip, aqshanyń jetispeýinen toqtap qalyp, tek keıingi úsh-tórt jylda belsendi túrde qaıtadan talqyǵa túse bastady. AES týraly halyq arasynda ártúrli pikir aıtylyp ta júr, el ishinde  onyń qurylysyna kúmán keltirip jatqandar da joq emes.

Degenmen, osy tusta Qazaqstannyń dúnıe júzindegi atom energetıkasyn damytýǵa múmkindigi bar 27 memlekettiń arasyna qosylǵanyn aıta ketken jón. Máselen, 2022 jyldyń sońynda elimiz­de ýran óndirý kólemi 21,3 myń tonnany qurasa, bul kórsetkish Kanadada – 7,4 myń tonna, Namıbııada – 5,6 myń tonna, Aýstralııada – 4,6 myń tonna, О́zbekstanda – 3,3 myń tonna, Reseıde – 2,5 myń tonna, Nıgerde – 2 myń tonna, Qytaıda – 1,7 myń tonna deńgeıinde bolǵan kórinedi. Sóıtip, dúnıejúzilik ıadrolyq qaýymdastyqtyń málimetinshe, ýran satýda elimiz birinshi orynǵa shyqty.

Qazaqstannyń energııa tutynýy jyldan-jylǵa ósip keledi. Sonymen qatar, eldiń energetıkalyq qurylymynda kómirdiń úlesi basym bolǵandyqtan, ekologııalyq problemalar da artyp keledi. Qazaqstan álemde kómirmen jumys isteıtin elektr stansııalarynan shyǵatyn zııandy zattar men kómirqyshqyl gazyn shyǵarý jaǵynan aldyńǵy qatarda tur. AES salý osy máseleni sheshýge baǵyttalǵan mańyzdy qadamdardyń biri.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2024 jylǵy Joldaýynda 6 qazanda atom elektr stansasyn salý boıynsha jalpyhalyqtyq referendým ótetinin málimdegen edi.

Referendýmnyń qorytyndysyna sáıkes, halyqtyń 71,12%-y AES qurylysyn qoldady. Referendýmǵa qatysýǵa quqyǵy bar Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń jalpy sany 12 mıllıon 284 myń 487 adamdy quraǵan. Daýys berýge qatysqan azamattardyń sany 7 mıllıon 820 myń 204 adamdy nemese referendýmǵa qatysýǵa quqyǵy bar azamattar sanynyń 63,66% qurady. Referendýmǵa shyǵarylǵan máseleni oń sheshýge daýys bergen azamattardyń sany 5 mıllıon 561 myń 937 adamdy nemese 71,12% qurady.

Prezıdenttiń Qazaqstanda atom energetıkasyn damytý múmkindigin zerdeleý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda reaktorlyq tehnologııalardy tańdaý boıynsha buryn júrgizilgen zertteýlerdi ózektendirý, atom elektr stansııasynyń qýaty men qurylys aýdanyn anyqtaý boıynsha jumystar júrgizilgen.

Júrgizilgen zertteýlerdiń qorytyndysy boıynsha atom elektr stansııasy qurylysynyń eń qolaıly aýdany retinde Almaty oblysy Jambyl aýdany Úlken aýylynyń aýmaǵy tańdaldy.

AES salýdyń paıdasy men artyqshylyqtary

Energııa qaýipsizdigi. AES Qazaqstannyń energııa táýelsizdigin arttyrýǵa kómektesedi, bul óz kezeginde eldiń ekonomıkalyq turaqtylyǵyna oń áser etedi. Ekologııalyq taza energııa. Iаdrolyq energııa kómir men munaıdan áldeqaıda az zııandy zattar shyǵarady, bul Qazaqstannyń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa yqpal etedi. Energetıkalyq ártaraptandyrý. Qazaqstannyń qazirgi ýaqytta energetıkalyq balansynda kómirdiń úlesi joǵary. AES qurylysyn júzege asyrý bul táýeldilikti azaıtýǵa múmkindik beredi. Ekonomıkalyq tıimdilik. AES uzaq merzimdi perspektıvada energııa óndirýge tıimdi bolyp sanalady, óıtkeni otynnyń ózindik quny tómen, al qurylys pen qyzmet kórsetý shyǵyndary basqa energııa kózderine qaraǵanda az. AES qurylysyna qatysty táýekelder men qaýip-qaterler

AES qurylysy ekologııalyq, áleýmettik jáne tehnıkalyq táýekeldermen baılanysty bolýy múmkin. Keıbir mańyzdy táýekelder mynalar:

Iаdrolyq qaýipsizdik. AES qaýipsizdigi – eń basty másele. Álemdegi iri ıadrolyq apattar (Chernobyl, Fýkýsıma) halyqtyń ıadrolyq energetıkaǵa degen senimin álsiretti. Qazaqstanda atom energetıkasynyń damýy úshin tıimdi qaýipsizdik sharalary men halyqaralyq standarttardy engizý mańyzdy. Radıasııalyq qaýip. AES jumys istegende radıasııalyq aqaýlar men apattar bolýy múmkin. Osy qaýipterdi boldyrmaý úshin zamanaýı qaýipsizdik júıelerin engizý qajet. Qoǵamdyq qabyldaý. AES qurylysy men jumysyna qoǵamnyń tolyq qoldaýy qajet. Jergilikti turǵyndardyń alańdaýshylyǵy men qarsylyǵy qurylystyń keıingi kezeńderinde qıyndyqtar týǵyzýy múmkin. Qorshaǵan ortaǵa áser. AES qurylys kezinde tabıǵatqa zııan keltirmeý úshin ekologııalyq turǵydan muqııat josparlaý qajet. Sonymen qatar, ıadrolyq qaldyqtardy saqtaý men óńdeý máseleleri de mańyzdy. Qazaqstannyń AES qurylysyndaǵy halyqaralyq yntymaqtastyq

Qazaqstan halyqaralyq qaýymdastyqpen tyǵyz yntymaqtasady. AES qurylysyna halyqaralyq uıymdar men sarapshylar keńes beredi.

Álemde AES-tiń kóbi, árıne, damyǵan elderde salynǵan. Kósh basynda AQSh, Fransııa, Qytaı, Reseı, Ońtústik Koreıa tur. Qazaqstan AES salýda 4 eldiń tehnologııasyn qarastyryp otyr. Bireýi – Reseıdiń «Rosatom» korporasııasy bolsa, ekinshisi – Qytaıdyń China National Nuclear Corporation, úshinshisi – Fransýzdyń Électricité de France, tórtinshisi – Ońtústik Koreıanyń Korea Hydro & Nuclear Power kásiporyndary. Amerıka men Japonııadan túsken tehnıkalyq usynystar kishi modýldi reaktorlar salýmen baılanysty. Alaıda bolashaqta, ıaǵnı 2035 jylǵa qaraı elimizde energııa tapshylyǵy qatty seziletini boljanyp otyrǵandyqtan, birden úlken reaktorly stansa salý jón sanalady.

Qansha jumys orny qurylady?

AES qury­lysynyń sharyq­taý kezeńinde nysanda ondaǵan myń adam jumys isteıdi. Statıs­tıkalyq málimetterge súıensek, jumys istep turǵan AES-te bir jumys orta eseppen ınfraqu­rylymda jáne onymen baılanysty salalarda 10 jumys ornyn ashady.

Halyqaralyq energetıka agenttiginiń (HEA) jahandyq ener­getıkalyq jumyspen qamtý týraly esebi bolashaqta atom ónerkásibi úshin bilikti jumysshylardyń tapshylyǵy bolatynyn boljap otyr. Taza energııaǵa kóshý búkil álemde kóbirek jumys orynyn qurýǵa múmkindik beredi. Atom energetıkasy jergilikti jáne aımaqtyq ekonomıkaǵa paıda ákeletin kóptegen jumys oryny men turaqty jumyspen qamtýdy qam­tamasyz etedi. Búkil álemde bel­sendi damyp kele jatqan ıadro­lyq medısına jáne basqa da tehno­logııalyq sektorlarda da joǵary bilikti kadrlar qajet bolady.

Aıta keteıik, búginde 31 el atom elektr stansasyn paıdalanady. Qazir álemde 439 ener­­­ge­­­tı­kalyq reaktor ju­mys isteıdi. 19 el 62 reaktor salý satysynda. Atom energetıkasy álemdegi elektr energııasynyń jalpy generasııasynyń 10%-yn quraıdy. Eýroodaq atom energetıkasyn «jasyl» tehnologııaǵa teńestirdi. Endi 15-20 jylda AES qyzmeti barynsha jandanatyny kúmán týdyrmaıdy.

Qazaqstandaǵy AES qurylysy eldiń energetıkalyq qaýipsizdigin arttyrýǵa, ekologııalyq taza energııa kózderin damytýǵa jáne ekonomıkaǵa paıda ákelýge múmkindik beredi. Degenmen, osy salada táýekelder men qaýipterdi eskere otyryp, tıimdi josparlaý jáne halyqaralyq qaýymdastyqpen yntymaqtastyq jasaý qajet. AES salý Qazaqstannyń bolashaq energetıkalyq saıasatynyń mańyzdy bóligi bolyp qalmaq.