Qazaqstannyń keleshegin aldyńǵy qatarly tehnologııalar ózgertedi. Ǵylymnyń bedelin kóterip, ıntellektýaldyq eńbek adamdarynyń qajettilikterin qalaı arttyrýǵa bolatyny týraly Nazarbaev Ýnıversıtetiniń perspektıvalyq materıaldar men lazerlik tehnologııalardy zertteý zerthanasynyń dırektory, professor Jandos О́tegýlov aıtyp berdi. Ǵalym buǵan deıin AQSh-ta Aıdaho ulttyq zerthanasynda, Ulttyq standarttar jáne tehnologııalar ınstıtýtynda, Nebraska-Lınkoln, Sınsınnatı jáne Oklahoma ýnıversıtetterinde zertteý jumystarymen aınalysqan.
– Nazarbaev Ýnıversıtetindegi sizdiń zerthanańyz qandaı jumystarmen aınalysady?
– Biz materıaldardyń qasıetterin lazerlik tehnologııalardy qoldana otyryp zertteımiz. Zertteýlerimizge sheteldik ǵalymdar zor qyzyǵýshylyq tanytyp jatyr, sebebi osy zamanda ǵylym «oqshaýlana» almaıdy.
Biz lazerlik tehnologııalar men zertteý ádisterin materıaldardyń qasıetterin zertteý úshin qoldanamyz. Materıaldardyń qasıetteri óte kóp: optıkalyq, magnıttik, jylýlyq, mehanıkalyq jáne t.b. Zertteýler ártúrli salalarǵa arnalǵan, mysaly sonyń biri – ıadrolyq energetıka. Bul sala qazirgi ýaqytta Qazaqstanda óte ózekti, sebebi jýyrda ǵana alǵashqy AES qurylysyn bastaý týraly referendým ótti. Barlyq zertteýler lazerlik-optıkalyq ádister arqyly júzege asyrylady. Biz elektronıkada, termoelektrlik qurylǵylarda, kún batareıalarynda jáne basqa da salalarda qoldanylatyn materıaldardy zertteı alamyz. Ásirese, mıkro jáne nano masshtabtarda jylýdy basqarý qajet bolǵan jerlerde. Lazerlik ádisterdiń kómegimen biz mıkro jáne nano ólshemderde jylýótkizgishtik pen mehanıkalyq qasıetterdiń ózgeristerin dıagnostıkalaı alamyz.
– Nazarbaev Ýnıversıteti eldegi zertteý júrgizetin az ǵana ýnıversıtetterdiń biri. Al ınfraqurylymy aýqymdy jobalardy júzege asyrýǵa qanshalyqty múmkindik beredi?
– Ǵylymda tájirıbeler jasap, aıtarlyqtaı nátıjelerge qol jetkizý úshin sáıkesinshe ınvestısııalar qajet bolatyny belgili. Tabıǵı ǵylymdar men ınjenerııa, árıne, materıaldyq-tehnıkalyq bazany talap etedi. Zertteý prosesin neǵurlym tereńirek bilý úshin jáne materııanyń qasıetterin jáne onyń qalaı áreket etetini týraly maǵlumatty qanshalyqty keńirek alý úshin soǵurlym zamanaýı jabdyqtar qajet bolady.
Bul jerde, árıne, basymdyqtardy belgilegen jón. Sebebi Qazaqstan ǵylymy qarjy jaǵynan shekteýli. Degenmen, memleket pen qoǵam bizden naqty nátıjeler kútedi. Árıne, qalyń jurt Qazaqstan ǵalymynyń Nobel syılyǵyn alǵanyn qalaıdy. Biraq sońǵy 10–20 jyldaǵy Nobel syılyǵynyń laýreattaryna qarasaq, bul ǵalymdar alyp ǵylymı ortalyqtarda jumys istep, erekshe ári óte qymbat jabdyqtarǵa qol jetkizip otyr. Qazaqstanda mundaı jabdyqtar áli joq. Nazarbaev Ýnıversıteti qajetti materıaldyq bazany qalyptastyryp, tájirıbeler júrgizý úshin qajetti zertteý jabdyqtaryn satyp alýǵa múmkindik aldy.
– NU oqytýshylarynyń kóbi ǵylymı qyzmetpen de aınalysady. Stýdentter ǵylymı zertteýlerge qatysady ma?
– NU-de ǵylym men bilim bir-birinen ajyramas bolýy zańdylyq, ǵylym tarıhyndaǵy eń úzdik mysaldar bizge atalǵan úlgini kórsetedi. Ǵalym zerthanada ashqan jańalyǵyn birden stýdentterge jetkizedi. Negizinen, bul – kez kelgen ǵalymnyń armany: zerthanamen ǵana shektelip qalmaý nemese sabaq berýmen ǵana aınalysyp, ǵylymı jumystan tys qalmaý. Bizdiń stýdentter oqýlyqtardaǵy bilimmen shektelmeı, zerthanalyq tájirıbeler arqyly bilim alady, bul – naǵyz oqý prosesi. Stýdentterdiń tyńdaýmen ǵana shektelmeı, keri baılanys jasaýy óte mańyzdy: olardyń talqylaýy jáne suraqtar qoıýy oqytýshylar úshin de árdaıym paıdaly.
– Jastardy «zańger-ekonomıst» bolýǵa emes, ǵylymǵa qalaı tartýǵa bolady?
– Osydan birneshe jyl buryn muǵalim mamandyǵy asa suranysqa ıe emes, bedeli tómen mamandyqtardyń biri boldy. Qazir ol eń bedeldi mamandyqtardyń qataryna enip, IT mamandarynyń deńgeıine deıin kóterilip jatyr. Bul ózgeristi memleket tarapynan qabyldanǵan qarapaıym sheshimder qamtamasyz etti – muǵalimderdiń jalaqysy kóterildi, bıýrokratııalyq jumystardan bosatylyp, oqýshylarmen kóbirek aınalysýǵa múmkindik aldy. Osyndaı ózgeris ǵalymdar úshin de kútiledi. Eldiń básekege qabiletti bolýy úshin materıaldyq resýrstarǵa ǵana ıe bolý jetkiliksiz, muǵalimderdiń, ǵalymdardyń, ıntellektýaldyq eńbek adamdardyń bedelin arttyrý qajet. Qazaqstan sııaqty elde munaı men sırek kezdesetin elementter bolsa da, bul uzaq merzimdi perspektıvada barlyq máselelerdi sheshe almaıdy. Ǵylymı bazaǵa qarjy quıylýy qajet jáne adamı kapıtaldy damytý kerek.