Memleket basshysy Ádiletti Qazaqstandy quryp, ony bolashaq urpaqqa laıyqty tapsyrý barshamyzǵa ortaq mindet ekenin atap aıtty. Bul úshin eń aldymen zań men tártip ústemdik quratyn qoǵam qalyptastyrý mańyzdy. Osy maqsatta bıyl elimizde birqatar dilgir zań qabyldandy. Sonyń biri – 15 sáýirde Prezıdent qol qoıǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine áıelderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań.
Turmystyq zorlyq-zombylyq – keıingi jyldary elimizde jıi kóterilip júrgen kúrdeli problema. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jyl saıynǵy Joldaýlary men túrli jıyndaǵy sóılegen sózderinde turǵyndardy alańdatqan máselege qatysty oıyn bildirip keledi. Memleket basshysy 2022 jylǵy Joldaýynda zorlyq-zombylyq jasaıtyn adamdarǵa jazany kúsheıtetin kez kelgenin aıtyp: «Otbasynda oıran salatyndar jazaǵa tartylmasa, olar odan beter basynyp ketedi. Al japa shekkender múldem qorǵaýsyz qalady» degen bolsa, byltyr Ishki ister mınıstrliginiń alqa otyrysynda keıingi eki jarym jylda elimizde otbasylyq zorlyq-zombylyq saldarynan 300 adam kóz jumǵanyn, 37 myńnan asa adam jaýapkershilikke tartylǵanyn, sondaı-aq mundaı keleńsizdiktiń aldyn alý ádiletti memleket qurýda óte mańyzdy ekenin atap ótti. Al osy jyldyń basynda gazetimizge bergen suhbatynda Memleket basshysy: «Men elimizde «Zań men tártip» qaǵıdatynyń ornyǵa túskenin qalaımyn. Sondyqtan naqty jaýap bereıin, turmystyq zorlyq-zombylyqqa qatysty jazany qataıtýdy tolyq qoldaımyn. Sonymen qatar qoǵamda ozbyrlyq pen zorlyq-zombylyqtyń kez kelgen túrine múldem tózbeıtin túsinik qalyptaspasa, zańǵa engizilgen ózgeristerden asa qaıyr bolmaıdy» degen edi.
Qarapaıym jurtshylyqtan bastap Prezıdent deńgeıinde talqylanǵan bul máseleniń sońy asa mańyzdy zańnyń qabyldanýyna yqpal etkeni málim. Bala quqyqtary jónindegi ýákil Dınara Zákıeva bul oqıǵany árbir bala men áıel úshin jeńis dep baǵalady.
«Memleket basshysy áıelderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jónindegi zańǵa qol qoıdy. Ár balanyń balalyq shaǵy alańsyz ári baqytty ótýge tıis. Atalǵan zań bul maqsatty júzege asyrý jolyndaǵy úlken qadam», dedi ol.
Turmystyq zorlyq-zombylyqty krımınaldandyrýǵa baǵyttalǵan qujat qoldanystaǵy zańnamaǵa 70-ten asa túzetý engizýdi kózdeıtinin aıtqan ýákil otbasylarǵa, balalarǵa kómek kórsetý ınfraqurylymyn qurý, aldyn alý sharalaryn engizý, sondaı-aq balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń barlyq túri úshin jazany qatańdatýǵa baǵyttalǵan bul jumys ÚEU, quqyq qorǵaýshylar, qoǵam belsendileriniń usynystary men kúsh-jigerin biriktirýi arqasynda kelgen nátıje ekenin atady.
Zańda qoǵam tarapynan kóterilgen talaptardyń kórinis tapqanyn kórýge bolady. Máselen, uryp-soǵý men densaýlyqqa jeńil zııan keltirýge budan bylaı ákimshilik emes, qylmystyq jaza qarastyrylatyn boldy. Iаǵnı turmystyq zorlyq-zombylyqty qylmys qataryna jatqyzý, balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń barlyq túrine jazany qatańdatý – zańdaǵy negizgi ózgeristiń biri.
Mańyzdy qujattaǵy ádildik ańsaǵan jurttyń aıyzyn qandyrǵan normanyń biri – pedofıldi ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasynyń belgilenýi. Budan bylaı kámeletke tolmaǵan balalarǵa jynystyq turǵyda tıisken árbir adam qalǵan ǵumyrynyń bárin temir tordyń arǵy jaǵynda ótkizedi. Bul – shyn mánindegi ádil qoǵamnyń bet-beınesin kórsetken sheshim edi.
Quqyq qorǵaýshy, advokat Aıman Omarova bizge bergen suhbatynda: «О́tken jyly Qaraǵandy oblysynda eki ógeı qyzyna seksýaldy sıpattaǵy zorlyq-zombylyq kórsetken er adam ómir boıyna sottaldy. Onyń mundaı jaza alýyna buǵan deıin de sottalǵany sebepshi bolǵan edi. Iаǵnı ol resıdıvıst retinde eń joǵary jazaǵa laıyq dep tanyldy. Al shyǵysqazaqstandyq Z. esimdi azamat ógeı qyzyn zorlaǵany úshin 17 jylǵa ǵana bas bostandyǵynan aıyryldy. Eger bul is osy zań qabyldanǵannan keıin oryn alǵanda oǵan birden ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalar edi. Zań kúshine engennen keıin budan bylaı mundaı qylmystar jasalsa, adamnyń buǵan deıin sottalǵan-sottalmaǵanyna qaramastan, eń aýyr jazaǵa kesiledi», dedi.
Zańǵa sáıkes engizilgen budan basqa da ózgeristerge kelsek, densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirgen adamǵa 200 AEK (738 400 teńge) aıyppul, ne 200 saǵat qoǵamdyq jumysqa jegý nemese 50 kúnge qamaý jazasy taǵaıyndalady. Al áıel men balaǵa qol kótergen adamǵa 80 AEK
(295 360 teńge) aıyppul ne 80 saǵat qoǵamdyq jumys nemese 25 kúnge qamaý jazasy qarastyrylǵan. Eger mundaı áreketter kámeletke tolmaǵan balaǵa, qyzmettegi nemese qoǵamdyq boryshyn oryndap júrgen adamǵa asa qatygezdikpen jasalsa, bas bostandyǵyn eki jylǵa deıin shekteý ne bas bostandyǵynan eki jylǵa aıyrý jazasy qoldanylady. Adamdy ózin-ózi óltirýge nemese oǵan ıtermeleýge 5 jyldan 9 jylǵa deıin túrmege qamaý kózdelgen. Buǵan qosa sýısıdti nasıhattaǵandarǵa 200 AEK (738 400 teńge) aıyppul salynady.
Qoldanbaly etnosaıası zertteýler ınstıtýtynyń sarapshysy Aıaýlym Saǵynbaevanyń aıtýynsha, bul zańnyń qoǵam úshin mańyzy aıryqsha.
«Atalǵan qujatta kóterilgen basty máseleniń biri – kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty býllıng, kıberbýllıng úshin jaýapkershiliktiń engizilýi. Mundaı uǵymnyń paıda bolýy mektepke deıingi jáne jalpy orta bilim beretin mekemelerdegi balalar qaýipsizdigi úshin asa mańyzdy. Jaqynda tanysymnyń balasy óz synyptastary tarapynan býllıngke ushyrady. Bul sol bala men onyń otbasy úshin óte aýyr kezeń boldy. О́kinishke qaraı, osyndaı sátterde balalardy qoldaý jóninde aıta bermeımiz, mektepterde úlkenderdiń aralasýynsyz retteýge kómektesetin «Jas ulan» úlgisindegi qoǵamdyq birlestikter joq», deıdi ol.
Sarapshy zań qabyldanǵannan keıin endigi kezek kúttirmeıtin jumys – bul bastamalardy aqparattyq qoldaý qajet ekenin atap ótti.
«Zańnyń árbir tarmaǵyn úıde, bilim mekemelerinde, jumysta, sarapshylyq alańdarda, BAQ pen áleýmettik jelide talqylaý qajet. Eshkimdi maqtap-madaqtaý kerek emes, árbir adam eshqandaı boıamasyz, uıalmaı-qysylmaı, zań talaptary týraly oıyn ashyq aıtqany durys. Qoǵamdaǵy árbir jan jasyna, jynysyna, etnostyq jáne dinı sıpatyna qaramastan, zań normalaryn bilýge tıis», dep oıymen bólisti A.Saǵynbaeva.
Al saıasattanýshy Orazǵalı Selteevtiń aıtýynsha, atalǵan zańnyń qabyldanýy – turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy búkil qoǵam men jaýapty organdardyń birlesken jáne keshendi kúresi bastalǵanyn bildiredi.
«Elimizdegi árbir áıel men árbir bala óz quqyqtarynyń zańmen qorǵalǵanyn bilýge, ózderin tolyqtaı qaýipsiz sezinýge tıis. Al áıelder men balalarǵa qarsy jasalyp jatqan kez kelgen zorlyq-zombylyq túrin kórgen adam únsiz qalmaı, zańsyzdyqtyń jolyn kesýge atsalysýǵa tıis. Biz osylaı birigip áreket qylǵanda ǵana atalǵan qoǵamdyq keseldi jeńe alamyz. Bul elimizdiń durys baǵytta damyp kele jatqanyn kórsetedi», deıdi saıasattanýshy.
Sarapshylar otbasylyq janjaldardyń paıda bolýyna kóbine-kóp materıaldyq jaǵdaı, maskúnemdik, adamgershilik qundylyqtardyń tómendigi sekildi jaıttar sebep bolatynyn aıtady. Qazirgi kúni ınternet barlyq adam úshin qoljetimdi. Al ol jerde alkogoldi, oıynqumarlyqty, zorlyq-zombylyq kórinisterin, pornografııany nasıhattaý keń etek alǵan. Máselen, quqyq qorǵaýshy Saltanat Tursynbekovanyń aıtýynsha, turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúreske barlyǵy belsendi atsalysýǵa tıis.
«Prezıdentimiz aıtqandaı, mınıstrlik basshylary óz qyzmetteriniń nátıjeliligin kórsetý, halyqtyń senimine ıe bolý úshin qoǵam belsendileri men ata-ana komıtetteri ókilderin shaqyryp, árbir óńirde qandaı problema bar ekenin tekserýi kerek. Ár óńirdiń erekshelikterin esepke ala otyryp, memlekettik organdar ózara tyǵyz jumys istep, halyq arasyna kóp shyǵýy qajet. Qajet bolsa, aýyldyq jerlerge baryp, otbasylyq janjaldardyń sebepterin anyqtaý boıynsha jumys júrgizýge tıis», deıdi ol.
Iá, tamyryn tereńge jibergen máseleni bir kúnde joıyp jiberý múmkin emes. Oǵan qajyrly eńbek pen qaırat kerek. Eń bastysy, Prezıdentimiz atap ótkendeı, ozbyrlyq pen zorlyq-zombylyqtyń kez kelgen túrine múldem tózbeıtin túsinik qalyptaspaı, zańǵa engizilgen bul tıimdi ózgeristerden asa qaıyr bolmaıtyny belgili. Sondyqtan zań men tártiptiń ústemdik qurýy, qaýipsiz qoǵamnyń qalyptasýy úshin árbir turǵyn eń aldymen ózinen bastap zańdy qurmettep, ózgelerdi de bireýdiń ala jibin attamaýǵa shaqyrǵany abzal. Sonda ǵana zań is júzinde jumys isteıdi, nátıjesi kózge kórinedi.