Tasqyn sýdy birlikpen eńserdik

Shuǵyl jáne jan-jaqty kómek

Myńdaǵan otbasy baspanasyz qalyp, apat sal­dary­nan qıraǵan ınfraqurylymdy qalpyna keltirý jumystary júrgizildi. Memlekettik qury­­lymdar, gýmanıtarlyq uıymdar men jeke sektor arasyndaǵy naqty úılestirilgen jumys nátı­jesinde Úkimet apattyń saldaryn barynsha azaıtyp, zardap shekkenderge jedel kómek kórsetti.

Tilsiz jaý birden tizgindeýge yryq bermedi. Elimizdiń on aımaǵyndaǵy sý qoımalary kemerinen asyp, burq-sarq qaınap, qaýip týdyrdy. Ásirese batys óńirindegi ózen sýlarynyń deńgeıi kún saıyn órlep, órekpidi. Soǵan saı memlekettik qurylymdarmen birge jurtshylyq ta taıly-tuıaǵy qalmaı Jaıyqtyń jaǵasynda damylsyz damba salyp, kele jatqan qaýiptiń aldyn alýǵa jumyldy. Qamdanǵan qapy qalmaıtynyn batystaǵy jurtshylyq aıqyn ańǵartty.

Úkimettiń bergen resmı má­limetine súıensek, sý tasqyny saldarynan múlki zaqymdanǵan azamattarǵa jan-jaqty kómek kórsetildi. О́ńirlerde turǵyn úıler, áleýmettik nysandar, ınfraqurylymdar salý, qal­­pyna keltirý jumystary júr­gi­zildi. Máselen, 36 455 otbasyna jalpy somasy 13,3 mlrd teńge, 100 AEK mólsherinde birjolǵy áleýmettik kómek kórsetildi. 21 876 otbasyna 9,9 mlrd teńge kóleminde 150 AEK-ke deıingi ótemaqy tólendi. Bıyl tótenshe jaǵdaı jarııalanǵan aımaqtarda ataýly áleýmettik kómek berý otbasylardyń ma­­terıal­­dyq jaǵdaıyn jergi­­likti komıssııanyń tekserýinsiz, avto­matty túrde III toqsanǵa uzar­tyldy. Nátıjesinde 3,6 myń otbasyna 655,7 mln teńge kóle­mindegi AÁK tólemi taǵaıyn­­dal­dy.

Sý tasqynynan zardap shekken óńirlerde komıssııalar azamattardyń jalǵyz baspanasy bolǵan 19 359 sý basqan úı men saıajaı qurylystaryn tekserdi. Olardy baspanamen qamtý maqsatynda jyljymaıtyn múlik naryǵynan 5 767 turǵyn úı satyp alynǵan. Jóndeý jumystary 9 156 úıde 100% aıaqtaldy. Bul maqsatta barlyǵy 54,7 mlrd teńge bólindi. Sondaı-aq qysqa merzimde 64 mlrd teńgege 2 680 jeke turǵyn úı salyndy.

Buǵan qosa Úkimet rezer­vi­nen 42,5 mlrd teńge bólindi. Onyń 400 mln teńgesi zardap shekken otbasylarǵa Qostanaı ob­lysynyń Arqalyq qala­sy­nan 31 páter satyp alýǵa ba­ǵyttaldy. 1,4 mlrd teńge – Qos­tanaı oblysynyń Arqalyq qala­syndaǵy, Amangeldi, Jan­gel­di aýdandaryndaǵy «Qos­tanaııýjelektroservıs» KMK elektr jelilerin jóndeý jumys­taryn júrgizýge; 1,1 mlrd teńge – Batys Qazaqstan oblysyndaǵy joǵary volt­ty elektr jelilerin kúrdeli jóndeýge; 22,7 mlrd teńge – Aqmola, Aqtóbe, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan oblystarynda jol ınfraqurylymyn qalpyna keltirýge jumsaldy. Sondaı-aq Aqmola, Aqtóbe, Qostanaı oblystarynda bilim berý nysandaryn salý, jóndeý jumystaryna – 7,5 mlrd teńge; Soltústik Qazaqstan oblysynda ınjenerlik ınfraqurylym jobasyn iske asyrýǵa – 2,9 mlrd teńge bólindi. 600 mln teńge – Aqmola oblysynda 7 sýmen qamtý nysanyn jóndeýge, 5,9 mlrd teńge – Atyraý oblysyndaǵy joldy qalpyna keltirýge baǵyttaldy.

ShOB sýbektilerine kel­ti­rilgen zalaldy óteýge 12,1 mlrd teńge bólindi. Zardap shekken kásipkerlik sýbektilerine tolyq tólem jasaý maqsatynda «Demeý» korporatıvtik qorynan Atyraý, Batys Qazaqstan, Sol­tústik Qazaqstan oblystary­na 2,5 mlrd teńge kóleminde qo­symsha qarajat bólý máselesi pysyqtaldy. Atalǵan qarajat esebinen ShOB sýbektileriniń 40 ótinishi boıynsha shyǵyn óteldi. Jalpy, óńirlik komıssııalar 14,6 mlrd teńgege 734 kásip­­kerlik ótinimdi maquldady. Mal shy­­ǵy­ny­na memleket tarapynan kór­setilgen kómek kólemi 2,8 mlrd teńgeden asty.

Apattan qutqarý jumystaryna barlyq kúsh jumyldyryldy

Sý tasqyny kezinde elimizdiń kóp bóligi tabıǵı apatqa ushy­rady, onyń aýqymyn boljaý múmkin emes edi. Júzden astam eldi mekenniń tynys-tir­shiligine nuqsan keldi. Eń qıyn jaǵdaı respýblıkanyń batys aımaqtarynda, soltústik bóliginde boldy, onda sý tas­qy­ny eki kezeńde ótti. Apat­tyń alǵashqy kúnderinen bas­tap Tótenshe jaǵdaılar mı­nıstr­liginiń úılestirýimen Jedel, óńirlik shtabtar jumys istedi, azamattyq qorǵaýdyń mem­le­kettik júıesiniń kúshteri men qu­ral­dary jumyldyryldy.

Basty maqsat adamdardyń amandyǵy boldy. Osyǵan baılanysty, bastapqy kezeńde halyqty tótenshe jaǵdaılar aımaqtarynan jer ústi, áýe tásilimen kidirissiz evakýa­sııalaý júrgizildi. Jıyny 120 myńnan astam azamat qutqarylyp, ýaqytsha ornalas­tyrý pýnkt­te­rine jaıǵas­ty­ryldy, olarǵa qajetti kómek kórsetildi. Kólik qaty­na­synsyz qalǵan Aqtóbe, Aqmola, Soltústik Qazaqstan oblys­ta­rynyń eldi mekenderin azyq-túlikpen, dári-dármekpen qam­tamasyz etýge alǵash ret qalqyma kópirler qoldanyldy. Buǵan qosa barlyǵy 35 mln tekshe metr­den astam sý soryldy, myń sha­qyrymǵa jýyq ýaqytsha qorǵa­nys bógetteri men bilikteri tur­ǵyzyldy, 7,5 myń shaqyrymǵa jýyq aryqtar men kanaldar tazartylyp, 8 mln-nan astam qapshyqtar tóseldi.

Jalpy, apattan qutqarý ju­mys­taryna Tótenshe jaǵ­daılar, Qorǵanys, Ishki ister mınıstr­lik­teriniń, Ulttyq ulannyń, Ulttyq qaýipsizdik komı­tetiniń, Memlekettik kúzet qyzmetiniń kúshteri men qural­dary, sondaı-aq jergilikti atqa­rý­shy organdar men beıjaı qara­maıtyn azamattar jumyl­dy­ryldy.

Kúshtik quraldardyń jalpy toptamasy 63 myńnan astam adamdy, shamamen 7 myń tehnıkany, 1 myńnan astam sý aıdaý qurylǵylaryn, 418 júzý quraldaryn, 38 áýe kemelerin qurady.

Qoımalardaǵy sý kólemi

Jalpy, sý tasqyny jaǵdaıy jaǵymsyz saldarymen qatar, qazirgi ekonomıka salasynyń qajettilikterine paıdalanylatyn sý qoımalarynda 12 mlrd tekshe metrden astam sý jınaýǵa múmkindik berdi. Mysaly, eger ótken jyly sý qoımalarynan jalpy sý jiberý búkil sý tas­qyny kezeńinde shamamen 13 mlrd tekshe metrdi qurasa, bıyl bir aıda sý qoımalarynan jalpy sý jiberý 36 mlrd tekshe metr­den astam kólemdi qurady.

Bul rette respýblıkanyń sý sharýashylyǵy qurylystary eń joǵary shıelenisti kezeńde sýdy qabyldaýdy, qaýipsiz aǵyzyp jiberýdi qamtamasyz etti, bul tasqyn sýlardy sońǵy jyldary tapshylyq týyndaǵan sý nysandaryna (kóltabandar, sý basqan shalǵyndar, kólder) jiberýge múmkindik berdi. Máselen, Astana sý qoımasyn tasqyn sýmen toltyrý 2 mlrd teńgeden astam qarjy únemdeýge múmkindik berdi. Osylaısha sý qoımasyn Q.Sátbaev atyndaǵy kanal arqy­ly toltyrý qajettiligi joıyl­dy.

Sondaı-aq sý tasqynynyń ekologııalyq jaǵdaıdy jaq­sartýǵa septigi tıgeni de ras. Kópten beri sý barmaǵan Batys Qazaqstan oblysynyń Qamys-Samar kólderine 80 mln tekshe metr tasqyn sý jetti. Ulytaý oblysynan Qyzylorda oblysyna 839 mln tekshe metr sý jiberildi. Sonyń arqasynda sý jolyn qadaǵalaý tarıhynda alǵash ret Sarysý ózeni arqyly sý Qyzylorda oblysynyń kól júıelerine jetti. Jyl basynan beri Balqash kóline 12 mlrd tekshe metr sý, onyń ishinde 3,3 mlrd tekshe metr sý tasqyny kezinde jiberildi. Kaspıı teńizine 7,4 mlrd tekshe metr sý quıyldy.

Bıylǵy qyrkúıek aıynyń basyndaǵy derekterge sáıkes, sý qoımalarynan aýyl sharýa­shy­lyǵyna 8,4 mlrd tekshe metr sý, ónerkásipte 3,7 mlrd tekshe metr sý paıdalanylǵan. Osyǵan oraı, bolashaqta tasqyn bola qalsa sýdy jınaýdy, qaýip­­siz ótkizýdi qamtamasyz etýge kóle­mi 2,6 mlrd tekshe metr bola­tyn 42 jańa sý qoımasyn salý jos­parlanyp otyr. Bul is-shara­lar Sý salasyn damytýdyń 2024–2028 jyldarǵa arnalǵan keshendi jos­paryna endi.

Sonymen qatar 580 myń­nan astam turǵyny bar 84 eldi mekenniń qaýipsizdigin qam­ta­masyz etý maqsatynda zardap shekken nysandardy salýǵa, rekonstrýksııalaýǵa, qalpyna keltirýge, qorǵanys bógetterin ny­ǵaı­týǵa baǵyttalǵan 56 joba­nyń tizbesi anyqtaldy.

Kólik qatynasy qalpyna keldi

Otandyq áýe kompanııalary bıylǵy 11-20 sáýir aralyǵynda Astana, Almaty, Shymkent, Aqtaý qalalary baǵyttarynda Atyraý qalasynan jalpy syıym­­dylyǵy 14,2 myńnan as­tam oryn­dyq 76 qosymsha reısti oryn­dady. Sondaı-aq áýe tasymal­­daýshylarmen 1,1 mlrd teńge gýmanıtarlyq kómek bó­li­nip, 100 tonnadan astam gýmanıtarlyq júk tasymaldandy. Poıyzdardyń úzdiksiz, qaýipsiz qoz­ǵalysyn qamtamasyz etý maq­sa­tynda 83 sý qoımasy men bógetterge turaqty baqylaý júrgizildi.

Halyqty evakýasııalaý keze­ńinde 30 myń jolaýshy, onyń ishinde «Atyraý – Qulsary – Mańǵystaý» baǵyttaryna 12,5 myń jolaýshy, Qyzylorda, Qaraǵandy, Almaty, Astana, Aqtaý qalalary baǵytynda 5,5 myń jolaýshy tasymaldandy, sondaı-aq TJM, Ulttyq ulan, jergilikti atqarýshy organdar jeke quramynyń 10,5 myń adamy, 1,5 myń bala emdeý-saýyqtyrý ortalyqtary men lagerlerge bardy.

1,1 myń aýyr tehnıkany tasymaldaýǵa 700 temirjol plat­formasy tegin berildi. Buǵan qosa zardap shekken óńirlerge 10 myń tonnadan astam gýma­nı­tarlyq kómek (aýyz sý, azyq-túlik, matrastar, gıgıena zattary, sondaı-aq apattan qut­qarý jumystaryna arnal­ǵan qıyrshyq tas, kesek tas) jet­kizildi. Sý tasqyny saldarynan respýblıkalyq joldarda 122 ýchaskedegi jol jıekteri men jol tósemi shaıylyp ketken bolatyn. Ony qalpyna keltirý jumystaryn qarjylandyrý tolyq kólemde qarastyrylyp, barlyq kólik baılanystary burynǵy yrǵaǵyna tústi.

Túıin sóz

Resmı málimetke sáıkes, sý tasqyny bastalǵannan beri barlyǵy 12 086 turǵyn úı men 22 723 saıajaı sý astynda qaldy. Buǵan qosa mal-múlki sýǵa ketip, bıznesi zardap shekkender de bar.  Degenmen Memleket basshysynyń halyqqa bergen ýádesi tolyq oryndaldy. Qyrkúıek-qazan aılaryna deıin barlyq zardap shekken turǵyn qalypty tirlikterine qaıta oraldy. Qıyndyq artta qaldy. Tek munyń saldary sabaq bolyp, saqtyq, aldyn alý amaldary jetildirile berýi kerek. Osynaý alapat tasqynǵa keýdesin tosqan, qum tasyp damba salýǵa atsalysqan, úı-kúısiz qalǵan jurtshylyqty ystyq tamaqpen qamtyǵan, bir sózben aıtqanda, órtke qanatymen sý sepken el eriktileriniń erligin aıtpaı ketýge bolmas. Sonymen birge qutqarý salasynyń kásibı mamandarynyń da halyqtyń amandyǵyna qosqan úlesi zor ekeni belgili. Qıyn sátterde qarjylaı kómek kórsetken kompanııalar men iri kásipkerlerdi aıtpaǵanda jekelegen adamdar, onyń ishinde aty-jónin jarııa etpeýdi qup kórgen beıtanys jigit 450 mln teńge, ánshi Dımash Qudaıbergenniń ózi 15 mln teńge kómek kórsetkeni kópshiliktiń esinde. Álemniń ár túkpirinen jetken gýmanıtarlyq kómekter de elimizdiń jahandaǵy bedelin kórsetti.